VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI KỲ PHÁP THUỘC VÀ CHỐNG PHÁP THUỘC

Thời kỳ Pháp thuộc và chống Pháp thuộc kéo dài từ năm mấy đến năm mấy

1884 (sau khi thực dân Pháp hoàn thành xâm lược VN) - 1945 (CMT8 thành công - Nước VN Dân chủ cộng hòa ra đời)

Các nhà nghiên cứu thường lấy mốc này để phân chia thành giai đoạn văn hóa thứ 4

1858-1945

Từ khóa phản ánh thái độ của chủ thể văn hóa VN giai đoạn Pháp thuộc và chống Pháp thuộc

Tiếp biến văn hóa

Thực dân Pháp nổ súng ở cửa biển Đà Nẵng, chính thức xâm lược VN vào

Đầu tháng 9/1858

Triều đình Huế ký hiệp ước Harmand và Patenotre, thừa nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn cõi VN

1883 và 1884

Ngay sau khi hoàn thành xâm lược, Pháp đã làm điều này

• Kiện toàn bộ máy thống trị

• Vơ vét về kinh tế

• Thi hành chính sách thực dân, nô dịch núp dưới danh nghĩa bảo hộ, khai hóa

Cuộc xâm lược của người Pháp đã thay đổi cục diện chính trị VN từ A sang B

Từ phong kiến sang thực dân nửa phong kiến

Chính sách chia để trị của người Pháp

Chia VN thành Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ với 3 chế độ cai trị riêng

Thứ người Pháp giữ lại

Tổ chức làng xã

Tổ chức làng xã là hạt nhân của

Nền văn hóa nông nghiệp lúa nước

Thực dân Pháp câu kết với giai cấp này để bóc lột kinh tế và áp bức chính trị đối với nhân dân

Giai cấp địa chủ

Chính sách bóc lột, cướp đoạt ruộng đất của người Pháp để

Lập đồn điền

Người Pháp đầu tư cơ sở hạ tầng để

Khai thác tài nguyên

Người Pháp xây dựng các nhà máy công nghiệp, hệ thống đường giao thông, bến cảng trên cả 3 miền để

Phục vụ chính sách khai thác thuộc địa

Số lần Pháp thực hiện khai thác thuộc địa

• Lần 1 (1897-1914)

• Lần 2 (1919-1929)

Chính sách văn hóa nô dịch của Pháp

• Giữ lại những chính sách văn hóa của hình thái xã hội cũ có lợi cho công cuộc đô hộ

• Thiết lập những chính sách mới nhằm nô dịch văn hóa

Cách các nhân tố văn hóa thế giới du nhập vào VN

• Sách báo tiếng Pháp

• Tân thư bằng tiếng Trung

Nhân tố có tác động lớn đến sự phát triển văn hóa VN thời kỳ này

• Thời kỳ “Mưa Âu gió Mỹ”

• Bối cảnh giao lưu Đông Tây

Thứ ở châu Âu đã tác động sâu sắc đến nền kinh tế thuần nông của VN

Công cuộc công nghiệp hóa

Ý thức hệ phong kiến mà tư tưởng chủ đạo là Nho giáo đã được thay đổi bằng

Những tư tưởng tiến bộ gồm ý thức hệ dân chủ tư sản, tư tưởng Mác-xít

Xung đột cũ-mới xuất hiện và trở nên gay gắt vào

Đầu thế kỷ XX

Văn hóa VN dần thoát khỏi ảnh hưởng của A, mở rộng tiếp xúc với B và dần hòa nhập vào C của văn hóa thế giới

Văn hóa Trung Hoa, văn hóa phương Tây, lộ trình hiện đại hóa

Ảnh hưởng của ách áp bức từ thực dân Pháp đến đại bộ phận nhân dân VN

Sống cơ cực, không khí ngột ngạt

Mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp ngày càng quyết liệt dẫn đến

Công cuộc chiến Pháp của nhân dân VN diễn ra trên tất cả các phương diện và trong các tầng lớp, giai cấp xã hội

Phong trào Cần Vương kéo dài từ năm A đến năm B

1885-1896

Người lãnh đạo phong trào Cần Vương là

Văn thân, sĩ phu yêu nước

Tại vùng Pháp chiếm đóng, các cuộc khởi nghĩa chống Pháp là

• Trương Định

• Nguyễn Trung Trực

• Võ Duy Dương

• Nguyễn Hữu Huân

Khởi nghĩa Yên Thế

• 1884-1913

• Hoàng Hoa Thám

Khởi nghĩa Hương Khê

• 1885-1896

• Phan Đình Phùng và Cao Thắng

Khởi nghĩa Ba Đình

• 1886-1887

• Phạm Bành và Đinh Công Tráng

Khởi nghĩa Bãi Sậy

• 1883-1892

• Nguyễn Thiện Thuật

Phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản

Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái

• 1930

• Nguyễn Thái Học

Năm ĐCSVN ra đời

3/2/1930

Nhiệm vụ của ĐCSVN

Lãnh đạo nhân dân cả nước đứng lên chống thực dân, đế quốc, giành độc lập cho dân tộc

Năm nhân dân cả nước đồng loạt tiến hành Tổng khởi nghĩa, giành chính quyền

1945

Năm Cuộc khởi nghĩa thắng lợi hoàn toàn

Cuối tháng 8/1945

Điều gì được đặt ra cấp trên mặt trận văn hóa

• Chống nô dịch hóa

• Biến đổi văn hóa dân tộc theo hướng hiện đại hóa

Phong trào văn minh hóa diễn ra khi nào

Cuối TK XIX Đầu TK XX

Mục tiêu của phong trào Văn minh hóa

Canh tân đất nước trên tất cả các phương diện

Phong trào Văn minh hóa mở đầu với xu hướng canh tân của

• Phạm Phú Thứ (1821-1882)

• Nguyễn Trường Tộ (1830-1871)

• Nguyễn Lộ Trạch (1853-1895)

Phong trào Văn minh hóa ngày các phát triển với cuộc vận động tân văn hóa, dân quyền và dân chủ cách mạng của

• Phan Chu Trinh (1872-1926)

• Trần Quý Cáp (1870-1908)

• Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947)

Nhân tố mới xuất hiện trong cục diện văn hóa VN vào đầu những năm 30 của TK XX

Sự lãnh đạo của ĐCSVN trên mặt trận văn hóa

2 cuộc tranh luận tư tưởng tiêu biểu thời kỳ Mặt trận Đông Dương (1936-1939)

• Phái “nghệ thuật vị nghệ thuật” (Hoài Thanh là chủ soái)

• Phái “nghệ thuật vị nhân sinh” (Hải Triều là chủ soái)

Các nhà văn có quan điểm nghệ thuật tiến bộ phê phán

“Nghệ thuật vị nghệ thuật”

Trong bài “NT vị NT hay NT vị nhân sinh” - Đáp lại ông Thiếu Sơn trong Tiểu thuyết thứ Bảy số 16/02/1935

Hải Triều nhấn mạnh nghệ thuật là 1 sản vât của sự sinh hoạt xã hội

Vai trò của chủ nghĩa “NT vị nhân sinh” của Hải Triều

Mở đầu cho sự chiến thắng của quan điểm NT Mác-xít về sau

Năm ĐCS Đông dương công bố bản Đề cương văn hóa do TBT Trường chinh soạn

1943

3 nguyên tắc then chốt trong chủ trương xây dựng nền văn hóa VN

• Dân tộc hóa

• Đại chúng hóa

• Khoa học hóa

Năm hội Văn hóa Cứu quốc được thành lập

• 4/1943

• Hoạt động bên cạnh các tổ chức cứu quốc khác của Mặt trận Việt Minh

Năm “Điều lệ của Hội Văn hóa cứu quốc VN” được thông qua

Giữa năm 1943

Mục đích của Hội Văn hóa cứu quốc Việt Nam

Liên lạc những nhà văn hóa VN muốn phá bỏ những xu hướng văn hóa phản tiến bộ

Giai đoạn CMCN lần 2

1871-1914

Yếu tố kích thích văn hóa VN thay đổi

• CMCN lần 2

• Sự có mặt trực tiếp của người Pháp tại VN

Văn hóa ngoại lai nhìn ở phạm vi hẹp

Văn hóa của người Pháp đưa vào VN trước và sau khi nổ súng ở cửa biển Đà Nẵng năm 1858

Văn hóa ngoại lai nhìn ở phạm vi rộng

Sự hiện diện của nền văn hóa phương Tây tại VN trong bối cảnh sự tiếp xúc văn hóa Đông Tây diễn ra trên toàn khu vực

Bộ phận có ảnh hưởng lớn nhất đến sự dịch chuyển văn hóa thời này

• Tầng lớp sĩ phu

• Tầng lớp trí thức Tây học

Cơ chế phản xạ của tầng lớp sĩ phu tương đối logic và chia thành 2 xu hướng

• Chống lại sự áp đặt văn hóa của người Pháp, chống cưỡng bức văn hóa=chống đô hộ

• Thỏa hiệp, thuận theo sự áp đặt văn hóa của thực dân Pháp

Tư tưởng dân chủ tư sản của tầng lớp trí thức Tây học

Tiếp thu có chọn lọc

Điều làm nên tính chất bước ngoặt của thời kỳ này trên diễn trình văn hóa VN

Thái độ ứng xử văn hóa của sĩ phu và trí thức Tây học

2 khuynh hướng giằng co giữa yếu tố ngoại lai và nội sinh

• Người Pháp: bảo hộ, áp đặt => đấu tranh chống bảo hộ, nô dịch

• Giao lưu tự nhiên với văn hóa Đông-Tây + tiếp biến tự nguyện văn hóa phương Tây

Xét 2 khuynh hướng theo lát cắt đồng đại

• Bắc kỳ

• Trung kỳ

• Nam kỳ

Xét 2 khuynh hướng theo lát cắt lịch đại

Liên tục và kéo dài suốt giai đoạn

Minh chứng sống động cho 2 khuynh hướng

Phong trào Văn minh hóa

Công thức tiếp biến văn hóa giai đoạn này

• Dân tộc hóa yếu tố ngoại lai

• Hiện đại hóa yếu tố nội sinh

• => Chuyển biến văn hóa

Cấu trúc hình thành từ công thức tiếp biến văn hóa

Nhị nguyên tương đối biện chứng

Cấu trúc nhị nguyên tương đối biện chứng

• Văn hóa dân tộc (hiện đại hóa yếu tố nội sinh)

• Văn hóa hiện đại (dân tộc hóa yếu tố ngoại lai)

Người làm ra sơ đồ tiếp biến văn hóa giai đoạn này

Phạm Đức Dương 2009

Các phương diện của sự biến đổi văn hóa

• Tư tưởng

• Vật chất

• Tinh thần

Sự hợp lưu các dòng mạch tư tưởng từ cuối TK XIX đến 1945

• Tư tưởng Nho giáo

• Ý thức hệ dân chủ tư sản phương Tây

• Chủ nghĩa Mác-Lênin do Nguyễn Ái Quốc tiếp thu

Tôn giáo có vai trò đặc biệt trong ý thức hệ của người Việt

Nho giáo

Ai ra sức chấn hưng Nho giáo

Nhà Nguyễn

Nho giáo vẫn giữ vai trò độc tôn trong xã hội trong thời đời

• Gia Long

• Minh Mạng

• Thiệu Trị

• Tự Đức

Năm tổ chức sự kiện khoa thi Nho học cuối cùng

1919

Yếu tố đẩy các nhà Nho VN vào 1 cuộc khủng hoảng ý thức hệ nghiêm trọng

• Sự xâm lược của người Pháp

• Cơn “mưa Âu gió Mỹ” ồ ạt + sự bành trướng của các cường quốc phương Tây

• Sự lỗi thời của Nho giáo

Cách nhà Nho tìm cách giải thoát khỏi bế tắc

Khám phá tư tưởng các nhà cải cách Trung Hoa (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu) qua tân thư,…

Tư tưởng phương Tây đã đến được với nhân sĩ trí thức VN

Khải mông (Khai sáng) của các nhà tư tưởng phương Tây như Rousseau, Montesquieu, Voltaire,…

Sự tiếp thu tư tưởng Khai sáng giúp gì chưa

Chưa đạt được kỳ vọng cứu nước khỏi ách đô hộ

Thời điểm VN khủng hoảng về đường lối cứu nước, về giai cấp tổ chức, lãnh đạo đấu tranh

Cuối TK XIX

Năm Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước tại Bến cảng Nhà Rồng

5/6/1911

Khoảng thời gian Nguyễn Ái Quốc khảo sát con đường cứu nước, cứu dân, phát triển lý luận, hoạt động chính trị ở Pháp

1911-1920

Tiền đề để Nguyễn Ái Quốc gặp gỡ, tiếp thu bản Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của Lênin

Cách mạng xã hội

Điều Nguyễn Ái Quốc nhận ra khi ở nước ngoài

Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc, không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản

Con đường cách mạng VN

Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội

Điều nhấn mạnh vai trò trung tâm công nghiệp, thương mại của đô thị

Sự ra đời của các đô thị kiểu mới

Nơi người Pháp thiết lập 1 hệ thống đô thị kiểu mới

• Bắc Kỳ

• Trung Kỳ

• Nam Kỳ

Các thành phố thuộc Bắc Kỳ

Tam giác kinh tế

• Hà Nội

• Hải Phòng

• Nam Định

Thành phố người Pháp chọn để thiết lập 1 đô thị thuộc địa điển hình

Hà Nội

Ở Trung Kỳ, người Pháp biến đổi nơi nào thành đô thị kiểu mới

Huế

Các đô thị được phát triển ở Trung Kỳ

• Đà Nẵng

• Hội An

• Đà Lạt

Đặc điểm của Đà Nẵng

• Khu nhượng địa đầu tiên

• Diện tích: 10.000 ha

• Vị trí: Cửa biện, dọc tả ngạn sông Hàn

Năm Toàn quyền Đông dương ra Nghị định thành lập thành phố Đà Nẵng

24/5/1889

Các đô thị ở Nam Kỳ trở thành đô thị kiểu mới

• Sài Gòn-Chợ Lớn

• Mỹ Tho

• Cần Thơ

Đô thị được thiết kế theo mô hình châu Âu sớm hơn cả Hà Nội

Sài Gòn

Thời điểm Sài Gòn-Chợ Lớn mang diện mạo phương Tây rõ nét

Thời đô đốc Bonard (1861-1863)

Nơi được mệnh danh là “Hòn ngọc Viễn Đông”, là trung tâm của toàn bộ Đông Dương

Sài Gòn

Tham số có giá trị tham chiếu tốt nhất để xác định dấu ấn thuộc địa, sự tích hợp văn hóa trong các đô thị

Kiến trúc đô thị

Đặc điểm kiến trúc đô thị thời này

Phong cách Pháp + Phong cách truyền thống bản địa

=> Tiền thân của phong cách kiến trúc Đông Dương

Cha đẻ của phong cách kiến trúc Đông Dương

Ernest Hebrard (1875-1933)

Bibliography của Ernest Hebrard

• Người Pháp

• Kiến trúc sư, nhà khảo cổ học, nhà quy hoạch người Pháp

• Giám đốc Sở Quy hoạch kiến trúc Đông Dương thuộc Pháp, phụ trách vấn đề quy hoạch đô thị tại Hà Nội giai đoạn 1923-1933