Procesy krasowe, ruchy masowe i wietrzenie

Zestaw fiszek ze słownictwem obejmujący formy i procesy krasowe, rodzaje ruchów masowych i ich zapobieganie oraz typy wietrzenia chemicznego, fizycznego i biologicznego.

Krasowienie

Proces chemicznego rozpuszczania skał przez wodę zawierającą dwutlenek węgla ($CO_2$).

Równanie reakcji krasowienia (rozpuszczania)

Reakcja chemiczna, w której węglan wapnia przechodzi w rozpuszczalny wodorowęglan wapnia: $CaCO_3 + H_2O + CO_2 \rightarrow Ca(HCO_3)_2$.

Równanie wytrącania nacieków krasowych

Reakcja chemiczna prowadząca do powstawania podziemnych form naciekowych: $Ca(HCO_3)_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O + CO_2$.

Skały podatne na krasowienie

Skały węglanowe (wapienie, dolomity) oraz gips i sól kamienna, które ulegają rozpuszczaniu przez wodę z $CO_2$.

Czynniki wpływające na krasowienie

Wielkość opadów, temperatura wody (im niższa, tym więcej rozpuszczonego $CO_2$), pokrywa roślinna (źródło $CO_2$) oraz ukształtowanie terenu (im bardziej płaski teren, tym więcej wody wsiąka).

Lejki krasowe

Okrągłe zagłębienia w terenie krasowym, powstałe w wyniku rozpuszczania powierzchni skał przez wodę.

Uwały

Duże obniżenia powierzchniowe powstałe w wyniku połączenia się kilku lejków krasowych.

Ostańce krasowe (mogoty)

Wapienne wzniesienia o stromych zboczach, będące ocalałymi fragmentami skał wystającymi ponad powierzchnię zrównaną przez krasowienie.

Żłobki krasowe

Podłużne bruzdy wymyte na powierzchni skał przez spływającą wodę opadową.

Żebra krasowe

Wąskie grzbiety skalne oddzielające od siebie żłobki krasowe.

Polja

Rozległe, płaskodenne doliny krasowe o stromych ścianach, powstałe w wyniku zaawansowanych procesów krasowych.

Ponory

Zagłębienia i szczeliny krasowe, przez które woda powierzchniowa wpływa i odpływa pod ziemię.

Jaskinie krasowe

Formy krasu podziemnego powstające w wyniku wsiąkania wody w szczeliny skalne i stopniowego ich powiększania.

Stalaktyt

Naciek krasowy w kształcie sopla, wiszący u stropu jaskini i narastający od góry w dół.

Stalagmit

Naciek jaskiniowy rosnący od dna jaskini ku górze w miejscu opadania kropel wody.

Stalagnat

Kolumna jaskiniowa powstała z połączenia rosnącego od dołu stalagmitu ze zwisającym stalaktytem.

Draperie krasowe

Cienkie, przypominające zasłony formy naciekowe powstające na ścianach i stropach jaskiń.

Ruchy masowe

Grawitacyjne przemieszczanie się materiału skalnego i zwietrzeliny w dół stoku.

Denudacja

Ogół procesów rzeźbotwórczych prowadzących do stopniowego obniżania i wyrównywania powierzchni terenu.

Obrywanie

Gwałtowne, nagłe odrywanie się dużych mas skalnych od ściany skalnej lub urwiska i ich spadanie.

Odpadanie

Odrywanie się pojedynczych odłamków i okruchów skalnych oraz ich staczanie się po stoku.

Stożek usypiskowy (piarg)

Nagromadzenie materiału skalnego u podnóża stoku powstałe w procesie odpadania; w Tatrach określane jako piarg.

Osuwanie

Gwałtowne zsunięcie się mas zwietrzeliny lub skał po stoku w wyniku nasiąknięcia wodą bądź trzęsienia ziemi; tworzy osuwisko.

Spływanie

Szybkie przemieszczanie się w dół stoku mas ziemi i błota wskutek ich silnego nasycenia wodą.

Spełzywanie

Bardzo powolne zsuwanie się w dół stoku wierzchnich warstw gruntu pod wpływem siły ciężkości i wilgoci.

Soliflukcja

Powolne spełzywanie nasyconych wodą mas gruntowych zachodzące w strefach podlegających okresowemu zamarzaniu i rozmarzaniu.

Cieczenie

Powolny ruch masowy występujący w klimatach gorących i wilgotnych na obszarach porośniętych grubą warstwą roślinności.

Naturalne przyczyny ruchów masowych

Nachylenie terenu, opady atmosferyczne, układ warstw skalnych, podcinanie stoków przez rzeki oraz trzęsienia ziemi.

Antropogeniczne przyczyny ruchów masowych

Obciążanie stoków przez budowę dróg, drgania wywołane transportem, podcinanie stoków pod budownictwo oraz wycinanie lasów.

Metody zapobiegania ruchom masowym

Tarasowanie stoków, zalesianie, montaż siatek geotechnicznych, budowa murów oporowych oraz odsączanie gruntów.

Wietrzenie chemiczne

Proces rozpadu i przekształcania skał ze zmianą ich składu chemicznego, dominujący w klimatach gorących i wilgotnych (równikowym i umiarkowanym).

Utlenianie (oksydacja)

Reakcja minerałów z tlenem, w wyniku której np. związki żelaza zmieniają swoją barwę na czerwoną.

Uwadnianie (hydratacja)

Proces łączenia się cząsteczek wody z minerałami skalnymi.

Uwęglanowienie (karbonatyzacja)

Rozpuszczanie niektórych minerałów pod wpływem działania wody wzbogaconej w dwutlenek węgla ($CO_2$).

Hydroliza

Rozpad minerałów skalnych pod chemicznym wpływem cząsteczek wody.

Wietrzenie biologiczne

Rozpad i rozkład skał przez organizmy żywe (np. kruszenie skał przez korzenie drzew, działanie kwasów organicznych z bakterii i odchodów).

Wietrzenie mrozowe (zamróz / gelifrakcja)

Rozsadzanie skał przez wodę zamarzającą w szczelinach; prowadzi m.in. do powstawania gołoborzy w Górach Świętokrzyskich.

Wietrzenie solne (krystalizacja soli)

Pęcznienie i krystalizacja soli w szczelinach skalnych pod wpływem zmian wilgotności i temperatury, wywierające nacisk na ściany i powodujące pękanie skał.

Wietrzenie ilaste

Mechaniczny rozpad skał pod wpływem cyklicznego pęcznienia po opadach deszczu oraz kurczenia się w wyniku parowania wody.