Lazim apai bio curse.

прокариоттарға қандай ағзалар жатады?

көкжасыл балдырлар,бактериялар

прокариоттардың ерекшеліктері

1.бір сақиналы ДНҚ молекуласы тікелей цитоплазмада орналасқан

2.Қозғалу мүшесі талшық

3.Жасуша мембранасымен жабылған,сыртында жасуша қабырғасы болады

4.Рибосомалары болады

5.Мембраналы органоидтері болмайды

Жасуша қабырғасы неден құралады?

Қанттан,

бактерияларда-муреин

Пиноцитоз көпіршігі дегеніміз не?

жасуша мембранасы арқылы сұйықтықты және онда еріген ұсақ молекулаларды ішке алу кезінде түзілетін кішкентай көпіршік. Бұл процесс Пиноцитоз деп аталады (грекше “жасушаның ішуі”).Ол уақытша түзіліс.

Пиноцитоз көпіршігінің негізгі қызметтері-

1.сұйықтықты тасымалдау-сырттағы еріген молекулаларды,заттарды ішке тасымалдау

2.Зат алмасу процесіне қатысады

3.Зиянды заттарды ыдыратуға көмектеседі.

Адам мен жануарлардың жасушалардың өсімдік жасушаларымен салыстырғанда сыртқы жабынында қандай ерекшеліктер бар?

Өсімдіктерде-мембрана,жасуша қабырғасы болады

Адам мен жануарларда -мембрана

Өсімдік пен жануарлар жасушаларында вакуоль болады,ал адамда болады ма?

Болмайды,оның орнына лизосома болады,ал қарапайымдыларда ,амебаларда,жасыл эвгленада,кірпікшелі кебішеде жиырылғыш вакуоль болады.

ядрошықта не болады?

Ол жақта рибосоманың суббірліктері қалыптасқан және РНҚ синтезделеді

Хлоропласттардың ерекшеліктері

1.жасыл пигмент-хлорофилл болады

2.фотосинтез процесі жүзеге асады.

Хромопласттың ерекшеліктері

1.қызыл,сары,қызыл сары түс береді
2.Сәбіз, қызылша тамырынла қор затын жинайды

3.Күзгі жапырақтарда зиянды заттарды жинайды

4.Гүл күлтелеріне түрлі түс беріп,жәндіктерді еліктіреді.

Лейкопластттың ерекшеліктері:

1.Ақ немесе түссіз болады

2.Крахмалды қорға жинайды.

Нағыз вакуоль тек кімдерге тән?Оның қызметі-

тек өсімдіктер мен саңырауқұлақтарға тән

қызметі-жасушаішілік қысымды реттейді.

Гольджи жиынтығы неден тұрады?

қуыстар,цистерна,түтікше,көпіршіктерден құралады.

Пероксисома-

жасуша ішіндегі ұсақ, мембранамен қоршалған органоид. Ол жасушада әртүрлі химиялық реакцияларды жүргізіп, әсіресе зиянды заттарды залалсыздандыруға қатысады.

Пероксисоманың қызметтері

1.Зиянды заттарды ыдыратады:сутегі асқын тотығын сутек пен оттекке ыдыратады.

2.май қышқылдарын ыдыратады:Ұзын тізбекті май қышқылдарын бөлшектеп, энергия алуға көмектеседі.

3.Зат алмасуға қатысады:липидтер мен басқа молекулалардың синтезі мен өзгеруіне қатысады.

Жасуша органоидтерінің қайсыларында мембрана болмайды?

Қозғалыс органоидтері,рибосома,жасуша орталығы

Қосқабатты фосфолипид және нәруыз молекулаларынан түзіліп,жасуша сыртын қорғайтын бөлігі-

мембрана

Адамның ядросы жоқ жасушалары

эритроцит,тромбоцит

Түтік,көпіршік,қапшықтардың жиынтығынан тұратын мембраналы органоид

ЭПТ,Гольджи

Құрамында ешқашан рибосомалар болмайды

гольджи

Гольджи түтікшелерінен түзілетін көпіршік

везикула,ол кейін лизосомаға айналады.

литикалық ферменттерге толы көпіршік тәрізді органоид-

лизосома,пероксисома

Митохондрия кристаларында қандай процесс жүреді

кребс циклі

Инулин атты көмірсудың мономері-

фруктоза

полимер реттілігі бойынша нешеге бөлінеді?

Ретті-Целлюлоза,гликоген,крахмал,инулин,пектиндік заттар(мономерлері ұқсас болуы қажет)

ретсіз-ДНҚ,РНҚ,Нәруыз()

казеин дегеніміз не?

сүттің құрамындағы негізгі ақуыздардың бірі. Ол сүтке ақ түс беретін және оның қоректік құндылығын арттыратын маңызды зат.

казеиннің қызметтері-

1.Ағзаға қажетті аминқышқылдарын береді

2.Кальцийдің сіңуіне көмектеседі

3.Ас қорыту кезінде ыдырап, энергия береді

сахароза ,мальтоза,лактоза қандай моносахаридтерден тұрады?

Сахароза=глюкоза+фруктоза

Лактоза=глюкоза+галактоза

Мальтоза=глюкоза+глюкоза

Өсімдікте сахарозаны не тасымалдайды?

флоэма н/е сүзгілі түтікшелер

Крахмалдың маңызы

Өсімдікте қор ретінде жиналатын көмірсу

Гликогеннің маңызы

Адам мен жануар бауыры мен бұлшықетінде қорға жиналады

Хитинның маңызы

Буынаяқтылардың сыртқы жабынын құрайды.Саңырауқұлақ жасуша қабырғасындағы көмірсу

Муреин(пептидоглищкан) маңызы

Бактерия жасушасының негізгі тірегін құрайды

Майлардың қызметтері-

Энергетикалық қызмет,жылулық қызмет,тасымалдаушы(К,Е,Д,А),эндогенді қызмет

Амилаза нені ыдыратады?

Крахмалды

Нәруыздардың қызметтері

жиырылғыштық,қорғаныштық,тыныс алу пигменттері

миоглобиннің қызметі

оттекті бұлшық етте қорға жинайды.

оссеин мен коллагеннің ерекшеліктері мен қызметтері

Оссеин-сүйекке иілгіштік,эластикалық,серпімділік қасиет береді.

Коллаген-Сіңірде,теріде,сүйекте болатын механикалық қызмет атқаратын нәруыз.

Меланин,Глютелин,Гистон,Родопсин,Казеиннің қызметі мен ерекшеліктері

Меланин-көз,тері,шашқа түс береді.Глютелин-Астық тұқымдастарының дәнінде қорға жиналады.Гистон-Хроматиннің құрылымдық нәруызы.Родопсин-жарықты қабылдау процесіне қатысады.Казеин-сүйек қалыптасуы үшін керек

Целлюлозаның маңызы-

Өсімдік жасуша қабырғасындағы негізгі тірек қызметін атқарады.

таллом дегеніміз не?

Балдырлардың ұлпалар мен мүшелерге бөлінбеген денесі

Балдырлар жасуша санына байланысты нешеге бөлінеді және әр типқа мысал келтір

Біржасушалы-хламидомонада,хлорелла

Көпжасушалы-спирогира,улотрикс

Мүктердің ерекшеліктері

1.Қарапайымы бауыр мүктер класына жататын-маршанция

2.Өткізгіш,тірек ұлпалары болмайды

3.Ылғалды ортада өседі

4.Тамыры жоқ,тамыр қызметін ризоидтар атқарады.

5.Споралар арқылы көбейеді.

6.Гаметофит басым

Спорофиттің гаметофиттен айырмашылығы

спорофит-споралар мейоз жолымен түзіледі,гаметофит-гаметалар митоз жолымен

спорофит-зиготадан түзіледі,гаметофит-гаплоидты споралардан пайда болады.

спорофит-әрқашан диплоидты,гаметофит-жасушалары гаплоидты

Қырықжапырақтардың ерекшеліктері

споралары жиналатын орны спорангий,спорангий жиынтығы-сорус

таскөмір қорын түзген.

Спорофит басым

Ашықтұқымдылардың ерекшеліктері-

тұқым арқылы көбейеді,гүлдемейді,жеміс түзбейді.жапырақтары ине тәрізді,тұқымы бүрдің ішінде болады.

Қосарлы ұрықтануды кім зерттеген?

Навашин

Даражарнақтылар мен қосжарнақтылардың айырмашылығы

Дара жарнақтылар-бір жарнақ,оларда көп бөлікті эндосперм алады.Оларда ұрық болады,ол 3 заттан тұрады:бүршікше,тамырша,сабақша,

Тамыр жүйесі:Шашақ тамыр,жапырақтың жүйкеленуі:параллель,доға тәрізді,жапырақ түрі:тек қана жай,гүл құрылысы:тостағаншасы болмайды,тек күлтесі болады,гүл бөліктері:күлте жапырақшаларының саны 2 немесе 3 еселі,камбий:болмайды,тіршілік формасы:шөп не бұта

Қос жарнақты-екі жарнақ,оларда ұрық болады,ол 3 заттан тұрады:алғашқы бүршікше,тамырша,сабақша,

Тамыр жүйесі:кіндік тамыр,жапырақтың жүйкеленуі:торлы не саусақ тәрізді,жапырақ түрі:жай және күрделі,гүл құрылысы:тостағанша да күлтесі де бар,гүл бөліктері:төрт не беске тең,камбий болады,тіршілік формасы:шөп,бұта,ағаш

Егер тостағаншасы мен күлтесі болмаса оны қалай атайды?

жай гүлсерік

Тостағаншасы мен күлтесі де бар гүлдерді қалай атайды?

қос гүлсерік

Жапырақтың жүйкеленуінің типтері және осы типке жататын өсімдіктер

Торлы-қауырсынды:емен,алма,жөке,үйеңкі, түймедағы,қандыағаш

Торлы саусақ-тәрізді:Канада үйеңкісі,бегония,қазтабан,майсана,жүзім

Доға тәрізді:жолжелкен

Параллель(қатар):астық тұқымдасы

күрделі-саусақ:талшын

Күрделі жапырақтардың типтері және оған жататын өсімдіктер:

Үшқұлақ күрделі-соя,беде,бүлдірген,құлпынай

Күрделі-саусақ:талшын

Тақ қауырсынды:итмұрын,шаған

жұп қауырсынды:акация және бұршақ

Жапырағы жай өсімдіктерді ата

Қайың,бөртегүл,алманың жапырағы жай

Өсімдік ұлпалары-

түзуші(меристема),жабын,негізгі,тірек,өткізгіш,бөліп шығарушы ұлпа

Жануар ұлпалары-

Дәнекер,эпителий,бұлшықет,жүйке ұлпасы

Перицикл дегеніміз не?және оның қызметтері?

Перицикл — бұл өсімдік тамырының анатомиясы құрамындағы ерекше ұлпа. Ол тамырдың ішкі бөлігінде, яғни эндодерма қабатының дәл астында орналасады.

Қызметтері:

• 🌱 Жанама (бүйір) тамырларды түзеді — өсімдіктің тамыр жүйесін кеңейтеді

• 🔄 Кейбір өсімдіктерде қайта өсу (регенерация) процесіне қатысады

• 🌿 Сирек жағдайда камбийге (өсу ұлпасына) айналуы мүмкін

Түзуші ұлпа ол не?Оның ерекшеліктері

Тамыр мен сабақ ұшында болатын,тірі жасушалардан тұратын ұлпа түрі.Жасушалары ұдайы(үнемі)бөлінуге қабілетті.Өсімдіктің ұзаруы,өсуі,жуандауы осы ұлпамен байланысты.Хлоропластары болмайды,ұсақ вакуольдері болады.Жасуша қабықшасы жұқа(себебі үнемі көбейеді),бір-біріне тығыз орналасқан жасушалардан тұрады.

Жабын ұлпасы ол не және ол қандайларға бөлінеді?

Жабын ұлпасы-өсімдік денесінің сыртын жауып,қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғайтын ұлпа.ОЛ 3 ке бөлінеді:өң,тоз,қыртыс

Өң дегеніміз не және оның ерекшеліктері?

Жас өсімдік денесін жауып тұрады,ол тірі жасушалардан тұрады.

Тоз дегеніміз не және оның ерекшеліктері?

Өң тозға айналғанның нәтижесінде пайда болады,тірі жасушалар өлі жасушаларға айналып,тоз пайда болады.Тоз көпжылдық өсімдіктерде болады.Су өткізбейтін қасиетке ие.Ауа өткізетін жасымықшы(саңылаулар) жасушалары болады.Тозда суберин деген зат болады,ол суды өткізбейтін зат.

Қыртыс дегеніміз не және оның ерекшеліктері?

Ең сонында түзілетін қабық қабаты.Жасушалары өлі.Жыл сайын тоздың жаңа қабаттарынан пайда болады.

Негізгі ұлпа дегеніміз не және нешеге бөлінеді?

Ол өсімдік ағзаларында көп кездесетін ұлпа.Ол 2ке бөлінеді:

Фотосинтездеуші ұлпа-жасушалары көп мөлшерде хлоропласттары бар тірі жасушалардан тұрады.

Қор жинаушы ұлпа-Жасушалары ірі,арасында бос кеңістіктері бар.Сондықтан бос кеңістіктерінде қор заты,ауа,су жиналады.

Су-кактус жинайды

ауа-батпақта өсетін өсімдік

қор затын жинайды-сәбіз

Өткізгіш ұлпа нешеге бөлінеді?

екіге бөлінеді:Ксилема және флоэма

Ксилема-жасушалары өлі,су мен минералды тұздарды тасымалдайды,тамырдан жоғары.Түтіктер,сүректің ортасында орналасқан.

Флоэма-жасушалары тірі,органикалық заттарды тасымалдайды,жапырақтан төмен,електәрізді түтікшелер,қабықтың ішкі қабатында орналасады.

Ксилеманың сабағында не болады?

Лигнин,беріктік пен қаттылық береді.

Бөліп шығарушы ұлпа дегеніміз не және оған мысалдар келтір,келтірген мысалдардың ерекшеліктерін жаз.

Бөліп шығарушы ұлпа-белгілі бір заттарды бөліп шығаратын ұлпа.Мысал

Сүтті өзектер-өсімдік сүтін бөледі.Мысалы бақбақтан ащы зат бөлінеді.Каучук гевеядан бөлінеді.

Шайыр-шырша,қарағай бөледі.Паразиттік жануарлардан қорғану үшін бөледі.

Эфир майы-хош иісті,цитрустың қабығында,эвкалипт жапырағында,лавр жапырағында бөлініп шығарылады.

Шірнелік(Нектар)-Хош иіс бөледі,өсімдіктердің күлтелерінде кездеседі,жәндіктермен айқас тозаңдануда маңызды.Жәндіктерді еліктіреді.

Тірек ұлпасы-

мықтылық,беріктік қасиет береді,оның жасушалары тірі және өлі болады.Хлоропласттары болмайды.Колленхима(тірі) және склеренхима(өлі) деп бөлінеді.

Хлоропласттары жоқ ұлпалар

Түзуші,тірек ұлпасы

Эпителий ұлпасының ерекшеліктері-

Регенерация қабілеті жоғары.Жасушааралық заттары аз,бір-бірімен тығыз орналасқан ұлпа түрі.

Жабынды Эпителий ұлпасының ерекшелігі-

ішкі мүшелердің ішін,сыртқы мүшешердің сыртын қоршайды

Бірқабатты жабынды эпителий қай жақта болады?

Бүйрек өзекшелерінде,ішек бүрлері,альвеолалар,капиллярлар

Көпқабатты эпителийге не жатады?

Тері

Безді эпителийге не жатады?

Тер,май,бауыр,сілекей бездері

Кірпікшелі немесе тербелмелі эпителийдің ерекшелігі-

Тыныс алу жүйесінде орналасқан.Шан тозаң бөлшектерін ұстап қалады.

Дәнекер ұлпасының қандай түрлері бар?

Сұйық,қатты(сүйек),Тығыз,борпылдақ

Сұйық дәнекер ұлпасына не жатады?

Қан,лимфа,ұлпа сұйықтығы.

Тығыз дәнекер ұлпасына не жатады?

Байлам,сіңір,қантамыр қабырғасының негізін құрайды.Артерия мен вена қантамырларын құрайды.

Борпылдақ(жұмсақ) дәнекер ұлпасына не жатады?

Теріасты май жасұнығы

Бұлшық ет ұлпасы

жиырылғыш қасиеті болады,3 ке бөлінеді

1.көлдеңен жолақты

2.бірыңғай салалы

3.жүректің көлдеңен жолақты бұлшықеті

Жүйке ұлпасындағы синапстың түрлері

нейрон-безді,нейрон-нейрон,нейрон-бұлшықет

Эпителий ұлпасының қызметі-

қорғаныш,заттарды синтездеу,шаң-тозаң бөлшектерді ұстайды.

Дәнекер ұлпасының қызметі-

қорғаныш,тірек,заттардың және оттектің тасымалдануын қамтамасыз етеді.,қоректік қызмет

Тамыр мен сабақ ұшында болатын ұлпа

меристема немесе түзуші ұлпа

Су жинаушы ұлпалары жақсы жетілген өсімдіктер

Кактус,алоэ

Өсімдіктің бір мүшесінен келесі мүше суды өткізеді

трахеид

Заттарды тасымалдайтын адамның ұлпасы

сұйық дәнекер

лимфа нені тасымалдайды?

майды және майлы заттарды

Саңырауқұлақтағы өсімдіктердің қасиеттері:

1.Жасушасы қатты жасуша қабырғасымен жабылған,2.Қозғалмайды,нағыз вакуолі бар,3.Бүкіл тіршілік бойы өседі.4.Қоректік заттарды жануарлар сияқты жемейді,денесінің бетімен сіңіреді.5.Споралары арқылы немесе вегетативті жолмен көбейеді.

Саңырауқұлақтардағы жануарлардың белгілері

1.Жасуша ішкі қабықшасы-хитиннен тұрады,2.Қоректік қор заты-гликоген.3.Хлоропластары жоқ.4.Дайын органикалық заттармен қоректенеді(Гетеротрофты)5.Лизосомалары-асқорыту вакуольдері бар

Зең саңырауқұлақтарының ерекшеліктері

1.Қалдық заттармен қоректенеді.2.Қоректену типі бойынша сапрофитті.3.Кең таралған түрлері-пеницилл,аспергилл.4.Мукор-ақ немесе нанның көгеруі,мақтаға ұқсайды.Көп ядролары бар алып жасушалардан тұрады.5.Пеницилл көк жасыл түсті,аспергилл сары жасыл түсті,6.Пенициллден пенициллин антибиотигін алады.

Ашытқы саңырауқұлақтарының ерекшеліктері-

1.Нан пісіруге қолданылатын ашытқы саңырауқұлағы.Ол біржасушалы колониялы саңырауқұлақ.

2.Қантты спирт немесе СO2 газына айналдырады.

3.Ғылыми атауы-сахаромицет

4.Ашытқы саңырауқұлағы бүршіктену арқылы жыныссыз көбейеді.

Қалпақшалы саңырауқұлақтарының ерекшеліктері

көп жасушалы саңырауқұлақтар.Олардың жемісті денесі қалпақ және түбіртектен тұрады.Қалпақша астында споралар дамиды.Микориза арқылы өзіне органикалық заттарды алады.Ал ол өсімдіктерге B2 витаминін береді.

Микориза дегеніміз не?

бұл өсімдік тамырлары мен саңырауқұлақтар арасындағы өзара пайдалы байланыс (симбиоз).

Саңырауқұлақтардың жеуге жарамды түрлері

Ақсаңырауқұлақ,түлкіжем,сазқатпа,қайыңқұлақ,томарқұлақ

Саңырауқұлақтардың жеуге жарамсыз түрлері

шыбынжұт,көңілкеш,жалған түбіртек

Буынаяқтылар типіне жатады:

Шаянтәрізділер,өрмекші тәрізділер,бунақденелілер

Буынаяқтылардың ерекшеліктері

1.Сыртқы жабыны-хитин

2.Денесі сегменттерден тұрады.

3.Аяқтары буыннан тұрады.Жеке бұлшықет шоғырлары қозғалысқа келтіреді.

4.Шаянтәрізділер мен өрмекшілердің денесі баскөкірек және құрсақ бөлімдерінен тұрады.

5.Бунақденелілердің денесі үш бөлімнен:бас,көкірек,құрсақ

Шаянтәрізділердің қасиеттері мен ерекшеліктері

Қанайналым жүйесі:ашық

Жүрегі:5 бұрышты

Бөліп шығару мүшесі:жасыл без,мұртшалардың астына ашылады

Тыныс алу мүшесі:Желбезек

Аяқтары:5 жұп кәдімгі,5 жұп жүзетін

Өрмекшілердің аяқтарының аттарын және санын жаз,бөліп шығару мүшесі

барлығы-6 жұп,жүретін аяғы-4 жұп,2 жұп алдыңғы: педипальда(тұтқыаяқ) және хелицера(күйісаяқ),бөліп шығару мүшесі-мальпигий түтікшелері

Бунақденелілердің ерекшеліктері

Қанайналымы ашық,қаны - гемолимфа,қаны түссіз,мальпигий түтікшелері арқылы бөліп шығарады

Балықтардың ерекшеліктері-

сезім мүшесі-бүйір сызығы,тыныс алу мүшесі-желбезек,жүрегі-екі камералы,бір қанайналым шеңбері болады.Салқынқанды.Бүйрегі таспа тәрізді,жүйке жүйесі-түтікті.