Farmacologie, delier, dementie

Geneesmiddel

Elke stof (natuurlijk of synthetisch) om klachten te behandelen of ziekten te genezen

Generieke naam (stofnaam)

Naam van het werkzame bestanddeel

Merknaam

Naam die de fabrikant aan het geneesmiddel geeft

Geneesmiddelengroep

Middelen die voor of tegen dezelfde aandoening werken

Farmacokinetiek

Wat het lichaam met het geneesmiddel doet: absorptie, distributie, metabolisme, eliminatie

Farmacodynamiek

Wat het geneesmiddel met het lichaam doet (het effect)

Absorptie

Opname van het geneesmiddel in de bloedbaan

Distributie

Verdeling van het geneesmiddel van het bloed naar de weefsels

Metabolisme

Omzetting van het geneesmiddel, vooral in de lever, tot metabolieten

Eliminatie

Uitscheiding van het geneesmiddel, vooral via nieren (urine) en gal

Lokale toediening

Direct op de plaats van het probleem (oogdruppels, zalf, inhalatie)

Enterale toediening

Via het maag-darmkanaal (oraal, rectaal, sonde)

Parenterale toediening

Niet via de darm, meestal injectie of infuus (sc, im, iv)

Sublinguaal

Onder de tong; omzeilt de lever (bijv. nitroglycerine)

Transdermaal

Via de huid met een pleister

Poortaderstelsel

Aderen die bloed uit de darmen eerst naar de lever voeren

First-pass-effect

Afbraak door de lever bij de eerste passage na opname uit de darm

Biologische beschikbaarheid (F)

Percentage werkzame stof dat in de algemene circulatie komt; bij iv F = 1

Cytochroom P450 (CYP)

Leverenzymen die geneesmiddelen omzetten (bijv. CYP3A4)

Fase I-reactie

Oxidatie: vetoplosbare stof wordt wateroplosbaar

Fase II-reactie

Conjugatie: koppeling aan bijv. glucosederivaat, beter oplosbaar in water

Prodrug

Middel dat pas na omzetting in de lever actief wordt (bijv. enalapril, prednison)

Presystemisch metabolisme

Afbraak in de darmwand (CYP3A4, P-gp-pompen) vóór de lever

Grapefruitsap

Remt CYP3A4, waardoor bijv. simvastatine-spiegel sterk stijgt

Albumine

Plasma-eiwit waaraan veel geneesmiddelen binden; alleen de vrije fractie werkt

Minder albumine

Meer vrij geneesmiddel, dus meer bijwerkingen (bijv. bij ondervoeding)

Bloed-hersenbarrière

Barrière die veel geneesmiddelen tegenhoudt richting het centrale zenuwstelsel

Enterohepatische kringloop

Geneesmiddel via gal naar darm, daarna opnieuw opgenomen of via ontlasting uitgescheiden

Polyfarmacie

Vijf of meer verschillende geneesmiddelen voorgeschreven

Geneesmiddeleninteractie

Middelen beïnvloeden elkaars werking: minder effect of meer toxiciteit

Steady state

Evenwicht: toedieningssnelheid = eliminatiesnelheid

MEC

Minimaal effectieve concentratie: laagste spiegel met gewenst effect

MTC

Maximaal toelaatbare concentratie: hoogste spiegel zonder toxische effecten

Therapeutische breedte

Verschil tussen MEC en MTC

Therapeutische index

MTC / MEC; kleine index = sterk werkend middel (bijv. digoxine, lithium)

Halfwaardetijd (t½)

Tijd waarin de bloedspiegel halveert

Steady state bereikt na

Ongeveer 3 à 4 keer de halfwaardetijd

Uitgescheiden na

Ongeveer 3 à 4 keer de halfwaardetijd

Oplaaddosis

Hoge startdosis om snel steady state te bereiken bij lange t½

Controlled release-preparaat

Preparaat met vertraagde afgifte; minder vaak innemen

Effect ouderdom op farmacokinetiek

Lagere nier- en leverfunctie, dus hogere spiegels en langere t½

Receptor

Eiwit waaraan een boodschapper of geneesmiddel bindt (sleutel-slot)

Agonist

Bindt aan receptor en bootst het effect van de natuurlijke boodschapper na (bijv. salbutamol)

Antagonist

Bindt aan receptor en blokkeert deze zonder eigen effect (bijv. atenolol)

Specificiteit

Hoe goed een middel op één aangrijpingspunt past; hoe hoger, hoe minder bijwerkingen

Dosisgerelateerd

Hoe hoger de dosis, hoe sterker effect en bijwerkingen

Bijwerking type A

Voorspelbaar vanuit het werkingsmechanisme

Bijwerking type B

Onvoorspelbaar, individueel (bijv. immuunreactie)

Neurocognitieve stoornis

Hersenaandoening met achteruitgang van cognitie en verwardheid (delier, dementie)

Dementie

Syndroom met geleidelijke achteruitgang van cognitie die het dagelijks leven beïnvloedt

Jongdementie

Dementie bij mensen jonger dan 65 jaar

Risicofactoren dementie

Leeftijd, vrouwelijk geslacht, erfelijkheid, risicofactoren hart- en vaatziekten

Ziekte van Alzheimer

Meest voorkomende dementie (65%): amyloïde plaques en neurofibrillaire tangles

Amyloïde plaques

Ophoping van bèta-amyloïd tussen de hersencellen

Neurofibrillaire tangles

Samenklontering van tau-eiwit in de hersencellen

Vasculaire dementie

Dementie (22%) door atherosclerose en doorbloedingsstoornissen in de hersenen

Frontotemporale dementie

Atrofie frontaal- en temporaalkwab; begint jong; gedrag, persoonlijkheid en taal

Lewy body-dementie

Lewylichaampjes in neuronen; wisselende klachten, visuele hallucinaties, parkinsonverschijnselen

Apraxie

Niet meer kunnen uitvoeren van handelingen

Agnosie

Objecten of gezichten niet meer herkennen

Afasie

Taalstoornis, moeite met woorden vinden

ADL

Algemene dagelijkse levensverrichtingen

iADL

Complexere dagelijkse taken, zoals huishoudelijke apparaten of medicijnen innemen

Heteroanamnese

Anamnese bij een naaste in plaats van bij de zorgvrager zelf

MMSE

Cognitieve screeningstest; normale score 25-30

Behandeling dementie

Vooral ondersteunend; soms cholinesteraseremmers of memantine

Prognose dementie

Progressief, niet te genezen; gemiddeld nog ±8 jaar na diagnose

Realiteitsoriëntatie

Benadering bij lichte verwardheid: oriënteren met klok, ROT-bord, foto's

Validation

Benadering bij matige-ernstige dementie: meegaan in de belevingswereld

PDL

Passiviteiten dagelijks leven: zorg in het eindstadium

Casemanager dementie

Vast aanspreekpunt dat zorg regelt en zorgvrager en naasten ondersteunt

SOFA-model

Rol mantelzorger: Samenwerken, Ondersteunen, Faciliteren, Afstemmen

Delier

Acute verwardheid met wisselende stoornis van aandacht, cognitie en bewustzijn door lichamelijke oorzaak

Kernverschil delier en dementie

Delier: acuut, aandachtsstoornis, reversibel. Dementie: sluipend, geheugenstoornis, niet reversibel

Beloop delier

Fluctuerend, erger in de avond en nacht

Predisponerende factoren delier

Maken kwetsbaar: hoge leeftijd, eerder delier, dementie, multimorbiditeit, visus- of gehoorbeperking

Uitlokkende factoren delier

Veroorzaken het: infectie, dehydratie, medicatie, pijn, operatie, obstipatie, omgevingswisseling

Pathofysiologie delier

Acute cerebrale ontregeling; disbalans dopamine en acetylcholine

Hyperactief delier

Onrustig: plukken, uit bed klimmen, roepen, hyperalert

Hypoactief delier

Stil: traag, teruggetrokken, apathisch; wordt laat herkend

Gemengd delier

Onrust en apathie wisselen elkaar af; vaak bij ouderen

DOS

Delier Observatie Screening schaal; meerdere keren per dag

Diagnose delier

Door de arts volgens DSM-5-TR

Drie pijlers behandeling delier

Oorzaak behandelen, veilige omgeving, zo nodig medicatie

Haloperidol

Lage dosis bij ernstige delier-symptomen; niet bij Parkinson of Lewy body

Lorazepam

Bij delier door onttrekking van alcohol of benzodiazepinen

Complicaties delier

Ondervoeding, dehydratie, vallen, decubitus, cognitieve achteruitgang, overlijden

Prognose delier

Vaak reversibel; bij ernstig delier ouderen 25% overlijdt binnen een jaar