Botanik 1. Hafta: Sitoloji (Hücre Bilimi)

Botanik dersinin 1. haftasında işlenen hücre bilimi (sitoloji), prokaryot ve ökaryot hücre yapıları, organeller, ergastik maddeler ve kimyasal bileşenleri kapsayan terim kartları.

Sitoloji

Morfolojinin hücre yapısını, özelliklerini ve işlevlerini inceleyen alt dalıdır.

Robert Hooke

$1665$ yılında şişe mantarından aldığı kesitlerde gördüğü küçük odacıkları tanımlayarak "hücre" terimini ilk kez ortaya koyan bilim insanıdır.

Prokaryot Hücre

Çekirdek zarı ve zarla çevrili organelleri bulunmayan, genetik materyali nükleoid bölgesinde yer alan, sadece $70\text{S}$ ribozom taşıyan ilkel hücre yapısıdır.

Nükleoid

Prokaryot hücrelerde hücre DNA'sının yer aldığı, zarla çevrili olmayan sitoplazmik bölgedir.

Pili

Bazı bakterilerin yüzeyinde yer alan, tutunma ve gen aktarımında görev alan uzantılardır.

Ökaryot Hücre

Genetik materyali çift katlı zarla çevrili bir çekirdekte bulunan; mitokondri, kloroplast ve endoplazmik retikulum gibi zarla çevrili organeller ile $80\text{S}$ ribozomlar içeren gelişmiş hücre tipidir.

Plazmodesmata

Komşu bitki hücrelerinin sitoplazmalarını hücre duvarı boyunca birbirine bağlayan mikroskobik kanallardır.

Tonoplast

Bitki hücrelerinde merkezi vakuolü (kofulu) sitoplazmadan ayıran çevreleyici zardır.

Merkezi Vakuol

Yaşlı bitki hücrelerinde bol bulunan, su, iyon, besin depolama ve atık yıkımında işlev gören; genişlemesi bitki büyümesinin temel mekanizması olan organeldir.

Protoplazma

Hücrenin canlı içeriğidir; kolloidal eriyik yapısında olup %$90-95$ oranında su içerir ve kuru maddesinin %$40-45$'ini proteinler oluşturur.

Ektoplazma

Sitoplazmanın en dışında bulunan, iç kısma göre daha yüksek viskoziteye sahip, daha saydam ve tanesiz olan bölgedir.

Endoplazma

Ektoplazmanın iç kısmında yer alan, vakuolleri ve hücre organellerini barındıran sitoplazma tabakasıdır.

Mitokondri

Hücrenin enerji santrali olup çift zarlıdır; kendine ait DNA, RNA, ribozom ve ETS'ye sahip olması sayesinde oksijenli solunumla ATP üretir ve kendini eşleyebilir.

Krista

Mitokondrinin iç zarının yüzey alanını genişleterek daha fazla kimyasal reaksiyon gerçekleşmesine olanak tanıyan kıvrımlı yapılarıdır.

Diktiyozom

Bitki hücrelerinde endoplazmaya yayılmış halde yer alan, üst üste yığılı $5-10$ adet yassı kesecikten oluşan ve salgıların paketlenmesinde görev yapan Golgi cisimciğidir.

Ribozom

Yaklaşık %$60$ rRNA ve %$40$ proteinden meydana gelen, ökaryotlarda $60\text{S}$ büyük ve $40\text{S}$ küçük alt birimden oluşan zarsız protein sentez merkezidir.

Plastitler

Alg ve bitkilerde bulunan, çift katlı zara sahip, fotosentez yapabilen, renk maddeleri taşıyan ve protein, yağ, karbonhidrat sentezleyip depolayabilen organeller grubudur.

Kloroplast

Bitkilerde fotosentez tepkimelerini gerçekleştiren, klorofil içeren, tilakoit ve stroma kısımlarından oluşan çift katlı yeşil renkli plastittir.

Klorofil Molekülü

Ortasında magnezyum ($\text{Mg}$) bulunan hidrofilik karakterdeki $4$ pirol halkalı porfirin çekirdeği ile buna bağlı hidrofobik uzun bir fitol alkol zincirinden oluşan pigmenttir.

Fikoksantin

Esmer yosunlarda (Phaeophyceae) klorofili örterek plastide esmer renk veren pigmenttir.

Fikoeritrin

Kırmızı yosunlarda (Rhodophyceae) klorofili örterek plastide kırmızı renk kazandıran pigmenttir.

Fikosiyanin

Mavi-yeşil yosunlarda (Cyanophyceae) bulunan ve plastide mavi renk veren pigmenttir.

Kromoplastlar

Havuçta karoten (turuncu), domateste likopen (kırmızı) ve limonda ksantofil (sarı) gibi renk pigmentlerini içeren plastitlerdir.

Lökoplastlar

Renk maddesi içermeyen; kök, rizom, yumru ve tohum gibi kısımlarda fotosentez ürünlerini nişastaya dönüştürerek depolayan plastitlerdir.

Çekirdekçik (Nükleolus)

Hücre çekirdeğinde yer alan, rRNA sentezinin ve ribozom alt birimlerinin birleştirilmesinin yapıldığı, hücresel farklılaşmada rol oynayan yapıdır.

Sentromer (Primer Boğum)

Kromozom üzerinde yer alan ve hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerinin bağlandığı primer daralma bölgesidir.

SAT Kromozom

Uç kısmında sekonder boğum aracılığıyla ince bir kromatin ipliğiyle bağlı uydu (satellit) taşıyan kromozom tipidir.

Metasentrik Kromozom

Sentromeri ortada yer alan ve kısa ($\text{p}$) ile uzun ($\text{q}$) kolları birbirine eşit uzunlukta olan kromozomdur.

Telosentrik Kromozom

Sentromeri en uçta yer alan, kısa kolu ve uydusu bulunmayan kromozom türüdür (insanlarda bulunmaz, Mus musculus'ta tüm kromozomlar bu tiptedir).

Ergastik Maddeler

Hücre çeperinde, sitoplazmada veya vakuolde bulunan cansız metabolizma yan ürünleri ve depo maddeleridir (tanenler, kristaller, alkaloidler vb.).

Maltoz

İki glukoz molekülünün dehidrasyon sentezi ile birleşmesi sonucu oluşan disakkarittir (arpa şekeri).

Sükroz

Bir glukoz ile bir fruktoz molekülünün birleşmesiyle meydana gelen ve bitkilerde yaygın bulunan disakkarittir (çay şekeri).

İnulin

Özellikle Compositae (papatyagiller) familyası üyelerinde depo edilen bir fruktoz polimeri polisakkarittir.

Selüloz

Glukoz moleküllerinin $\alpha\text{-1,4}$ bağlarıyla bağlanmasıyla oluşan, bitki hücre çeperinin ana iskeletini kuran yapısal polisakkarittir.

Alöron Taneleri

Vakuolün su kaybetmesiyle içerisindeki proteinin katılaşarak amorf veya kristalloid halde depolanmasıyla oluşan protein taneleridir.

Kristalloid

Alöron taneleri içinde yer alan ve şişme özelliği gösteren kristalize protein yapılarıdır.

Eterik Yağlar

Bitki salgı hücrelerinde bulunan, su buharı distilasyonu ile ayrılabilen, uçucu ve su kaybını önleyici özellik gösteren aromatik yağlardır.

Glikozitler

Karbonhidratların alkol, fenol veya formaldehit gruplarıyla birleşmesi sonucu oluşan, genellikle koruyucu ve bazen zehirli olan bileşiklerdir (örn. digitalin, glisirizin).

Saponinler

Suda çalkalandığında kalıcı köpük oluşturan, Caryophyllaceae ve Primulaceae familyalarında yaygın glikozit benzeri maddelerdir (örn. solanin).

Alkaloidler

Bitkilerde bulunan, azot içeren, bazik özellikte, çoğunlukla zehirli ve koruyucu işleve sahip organik bileşiklerdir (örn. morfin, kodein, kinin, nikotin).

Druz

Kalsiyum oksalat ($\text{Ca-oksalat}$) kristallerinin hücre vakuolünde bir araya gelerek oluşturduğu birleşik (yıldızsı) kristal kümesidir.

Sistolit

Ficus elastica gibi bitkilerin hücre çeperinde kalsiyum karbonat ($\text{CaCO}_3$) birikmesiyle oluşan salkım benzeri kristal yapılardır.

Tanenler

Gallik ve digallik asit içeren, dokuları mikroorganizmalardan koruyan ve dericilik ile boya sanayisinde kullanılan polifenolik aromatik bileşiklerdir.

Reçine

Eterik yağların oksidasyonu sonucu salgı kanallarında oluşan, antiseptik özellik gösteren ve su kaybını önleyen terpenik maddedir.

Kauçuk (Lateks)

Moraceae, Euphorbiaceae ve Compositae familyalarında özel süt kanallarında (lateks borularında) bulunan ve sanayide yaygın kullanılan emülsiyon yapıdaki bitki salgısıdır.