Vernacular Architecture Philippines

ชุดคำศัพท์และนิยามเกี่ยวกับสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นทางทะเลของชาวบาจาว (Badjao) และกลุ่มซามา ดิเลาต์ (Sama Dilaut) ครอบคลุมองค์ประกอบบ้านเหนือน้ำ เทคนิคการเข้าไม้และผูกเงื่อน (Panday) รวมถึงโครงสร้างเรือพำนักเลปา (Lepa)

Floating / Houseboat

รูปแบบสถาปัตยกรรมทางทะเลที่เป็นบ้านลอยน้ำและเคลื่อนที่ไปกับน้ำได้ เช่น เรือ Lepa ของกลุ่มชาว Sama Dilaut

Stilt House

บ้านยกพื้นสูงเหนือผิวน้ำ พบได้เด่นชัดในชุมชนทางตอนใต้ของประเทศฟิลิปปินส์ เช่น แถบหมู่เกาะ Tawi-Tawi

Maritime Settlement

การรวมตัวกันของกลุ่มบ้านพักอาศัยและสะพานหรือทางสัญจรที่สร้างขึ้นเหนือผิวน้ำ

Madeyon

บ้านห้องเดียวโล่งกว้างแบบ Open-plan ของชาวบาจาว โดยไม่มีการกั้นห้องและไม่มีหน้าต่าง ใช้เป็นพื้นที่อเนกประสงค์ร่วมกันทั้งการนอน นั่งเล่น และทำกิจกรรมในครอบครัว

Hag

โครงสร้างเสาบ้านของชาวบาจาวที่ปักลึกลงไปใต้พื้นทรายหรือแนวโขดหินปะการัง เพื่อยึดและยกตัวบ้านให้สูงพ้นจากระดับน้ำทะเลที่แปรปรวนตามน้ำขึ้นน้ำลง

Jambatan & Taytayan

ทางสัญจรเชื่อมต่อระหว่างบ้านเหนือผิวน้ำในชุมชนบาจาว โดย Jambatan คือสะพานไม้ไผ่ และ Taytayan คือทางเดินแคบๆ ที่ทำหน้าที่เสมือนถนนเชื่อมโยงผู้คนเข้าหากัน

Harunan

บันไดหน้าบ้านที่ทอดลงสู่น้ำทะเล มักมี 3 ขั้น โดยขั้นล่างสุดจะจมอยู่ใต้น้ำเพื่อทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์ของพื้นที่ชำระล้างสำหรับซักผ้า ล้างจาน และล้างภาชนะด้วยน้ำทะเล

Panday

คำในฟิลิปปินส์ที่ใช้เรียกช่างฝีมือพื้นถิ่น รวมถึงระบบหรือรูปแบบการมัดร่วมและข้อต่อไม้ไผ่ดั้งเดิม

Drilled Lashing (การมัดทะลุรูข้อต่อ)

เทคนิคการต่อคานเข้ากับเสาหลัก โดยเจาะรูทะลุเสาไม้ไผ่แนวตั้ง (Upright Pole) ที่บริเวณใต้ข้อปล้อง (Below the Node) แล้วร้อยเชือกหวายหรือเถาวัลย์ทะลุรูเพื่อมัดโอบรอบคานแนวนอน (Cross-Pole)

Diagonal & Square Lashing (การมัดไขว้แนวทแยง)

การมัดยึดโครงสร้างสี่แยกหรือจุดตัดไม้ไผ่ที่ไม่ได้เจาะรู โดยเริ่มต้นด้วยเงื่อนตะกรุดเบ็ด (Clove Hitch) รอบเสาแนวตั้ง แล้วร้อยเชือกไขว้สลับแนวทแยงรอบคาน พันรัดรอบปม (Frapping) เพื่อดึงเชือกให้ตึง และจบด้วยเงื่อนพิรอด (Square Knot)

Fish-Mouth Joint (ข้อต่อปากปลา)

ข้อต่อไม้ไผ่ที่บากปลายท่อนแนวนอนเป็นรูปส่วนโค้งเว้าคล้ายปากปลา เพื่อให้ประกบโอบรับกับความโค้งมนของเสาแนวตั้งได้อย่างแนบสนิทก่อนมัดด้วยหวาย ป้องกันไม้ไผ่ลื่นหลุดเมื่อโดนพายุโยกคลอน

Pegged Socket Joint (ข้อต่อแบบฝังหมุดไม้/ตะปูไม้)

ข้อต่อที่ใช้หมุดไม้ไผ่ (Bamboo Pegs) ตอกทะลุแกนตัดเพื่อล็อก และมัดเชือกหวายกำกับรอบๆ รูเพื่อป้องกันเนื้อไม้แตก มีแรงเฉือน (Shear strength) และความยืดหยุ่นสูงกว่าตะปูเหล็ก

Lantay

พื้นไม้ไผ่ซี่สับฟากที่มีช่องว่างขนาดเล็กทั่วทั้งบ้าน ทำให้น้ำทะเลสามารถลอดผ่านขึ้นมาด้านบนได้เมื่อเกิดคลื่นซัดสูง ช่วยลดแรงยก (Uplift force) ที่จะดันให้บ้านพังทลาย

ผนังขัดแตะระบายลม

ผนังบ้านที่สานจากไม้ไผ่หรือใบจาก มีลักษณะโปร่ง ยอมให้ลมพายุพัดทะลุผ่านตัวบ้านได้บางส่วน ช่วยลดแรงต้านลม (Wind drag) ป้องกันบ้านปลิวตามพายุ

Lepa (หรือ Lepa-lepa)

เรือพำนักดั้งเดิมของกลุ่มชาวซามา บาจาว เลาต์ (Sama Bajau Laut) ที่ทำหน้าที่เป็นทั้งบ้าน พาหนะ และพื้นที่ทำงาน มีรูปทรงยาว เพรียว และต่ำ เพื่อลดแรงต้านน้ำ

Kubu / Balutu

โครงสร้างส่วนกลางของเรือ Lepa ที่มีลักษณะคล้ายบ้านขนาดย่อม ทำหน้าที่เป็นพื้นที่อเนกประสงค์สำหรับพักผ่อน นอน เก็บของ และทำกิจกรรมของครอบครัว

Sapaw

หลังคาทรงลาดของเรือ Lepa สานขึ้นจากใบจาก (Nipa) ตัวโครงสร้างและหลังคาสามารถถอดประกอบได้เพื่อเปลี่ยนสภาพจากบ้านพักอาศัยเป็นเรือทำงาน

Kokan (Bow)

พื้นที่บริเวณส่วนหัวเรือ Lepa ที่มักใช้เป็นพื้นที่ของผู้ชาย สำหรับการดูทิศทาง ล่องเรือ และเตรียมอุปกรณ์ประมงจับปลา

Buli (Stern)

พื้นที่บริเวณส่วนท้ายเรือ Lepa ซึ่งเป็นพื้นที่ของผู้หญิงและกิจกรรมครอบครัว ใช้เป็นโซนครัวสำหรับทำอาหาร จัดเตรียมเสบียง และเก็บน้ำจืด

Pasok

เดือยไม้ (wooden dowel) ที่สอดเข้าไปในรูเจาะเพื่อยึดชิ้นส่วนของเรือ Lepa เข้าด้วยกันโดยไม่พึ่งพาตะปูโลหะ สะท้อนภูมิปัญญาการต่อไม้แบบดั้งเดิม

Caulking (การยาแนวตัวเรือ)

กรรมวิธีการอุดหรือซีลรอยต่อระหว่างแผ่นไม้ของตัวเรือด้วยเปลือกไม้เนื้อนุ่ม เพื่อป้องกันน้ำรั่วซึมและรองรับการขยับตัวของไม้จากแรงคลื่น

Okir (หรือ Ukkil)

งานแกะสลักลวดลายพันธุ์พฤกษาและเกลียวคลื่นทะเลแบบโบราณรอบตัวเรือและส่วนหัวเรือ (Jungal) ของเรือ Lepa แสดงถึงความมั่งคั่งและสายสัมพันธ์กับบรรพบุรุษแห่งท้องทะเล

Communal Initiative (สถาปัตยกรรมแห่งการรวมใจ)

แนวคิดทางวัฒนธรรมของชาวบาจาวที่ถือว่าการสร้างบ้านเป็นกิจกรรมร่วมกันของชุมชน เมื่อบ้านพังจากพายุ เพื่อนบ้านจะสละเศษไม้และแรงงานมาช่วยสร้างใหม่ทันทีโดยไม่ทำลายแนวปะการัง