Θεωρίες Γνωστικής Ανάπτυξης: Piaget και Vygotsky

Κάρτες λεξιλογίου και βασικών εννοιών από τις θεωρίες γνωστικής ανάπτυξης του Jean Piaget και του Lev Vygotsky, καθώς και τις εκπαιδευτικές τους εφαρμογές.

Γνωστικός Κονστρουκτιβισμός (Piaget)

Η θεωρητική προσέγγιση σύμφωνα με την οποία η γνώση οικοδομείται μέσα από τη διαρκή προσαρμογή του ατόμου στο περιβάλλον και τη δραστηριότητα του ίδιου του υποκειμένου, σε αλληλεπίδραση εγγενών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Κονστρουκτιβιστής

Το άτομο που αποκομίζει γνώση ενεργώντας πάνω σε αντικείμενα και συμβάντα με σκοπό να ανακαλύψει τις ιδιότητές τους.

Γνωστικά Σχήματα

Σύνολα παρόμοιων σκέψεων ή δράσεων που χρησιμοποιούνται κατ' εξακολούθηση ως απόκριση στο περιβάλλον.

Συμπεριφοριστικά Σχήματα

Οργανωμένες σειρές συμπεριφοράς που χρησιμοποιούνται για την αναπαράσταση αντικειμένων ή εμπειριών.

Συμβολικά Σχήματα

Εσωτερικά νοητικά σύμβολα που χρησιμοποιούνται για την αναπαράσταση ορισμένων πλευρών της εμπειρίας.

Διεργασιακά Σχήματα

Εσωτερικές νοητικές δραστηριότητες που επιτελούνται σε αντικείμενα της σκέψης με σκοπό την εξαγωγή λογικών συμπερασμάτων.

Αφομοίωση

Η διαδικασία ενσωμάτωσης νέων πληροφοριών στις υπάρχουσες γνωστικές δομές χωρίς την τροποποίησή τους (διατήρηση).

Συμμόρφωση

Η διαδικασία τροποποίησης των υπαρχουσών γνωστικών δομών προκειμένου να προσαρμοστούν σε νέες καταστάσεις και εμπειρίες (αλλαγή).

Εξισορρόπηση

Η διαδικασία μετακίνησης από την κατάσταση ισορροπίας στην ανισορροπία και την επαναφορά στην ισορροπία, η οποία προωθεί την ανάπτυξη πιο σύνθετων επιπέδων σκέψης.

Αισθητηριοκινητικό Στάδιο

Το πρώτο στάδιο γνωστικής ανάπτυξης (γέννηση έως 2 ετών), όπου τα βρέφη συντονίζουν αισθητηριακά δεδομένα και κινητικές ικανότητες για να εξερευνήσουν το περιβάλλον.

Μονιμότητα του Αντικειμένου

Η νόηση ότι τα αντικείμενα συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν δεν είναι άμεσα ορατά, η οποία κατακτάται σταδιακά μέσα από τα υποστάδια του αισθητηριοκινητικού σταδίου.

Στάδιο Προεννοιολογικής Νόησης

Το δεύτερο στάδιο γνωστικής ανάπτυξης (2 έως 6/7 ετών), που χαρακτηρίζεται από τις πρώτες συμβολικές αναπαραστάσεις και την αποδέσμευση από το «εδώ και τώρα».

Σύμβολα (κατά Piaget)

Ιδιοσυγκρασιακές αναπαραστάσεις που προορίζονται αποκλειστικά για προσωπική χρήση από το παιδί.

Σήματα

Συμβατικές αναπαραστάσεις που χρησιμοποιούνται για την επικοινωνία με τους άλλους.

Ανιμισμός

Περιορισμός της προεννοιολογικής σκέψης κατά τον οποίο το παιδί αποδίδει ζωή και ιδιότητες έμβιων όντων σε άψυχα αντικείμενα.

Προαιτιώδης Σκέψη / Μεταγωγικός Συλλογισμός

Συλλογισμός από το ειδικό στο ειδικό, κατά τον οποίο συμβάντα που λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα θεωρούνται εσφαλμένα ότι συνδέονται με σχέση αιτίου-αιτιατού.

Εγωκεντρισμός

Η αδυναμία του παιδιού στην προεννοιολογική περίοδο να κατανοήσει ή να υιοθετήσει την οπτική γωνία κάποιου άλλου ατόμου (π.χ. πρόβλημα των τριών βουνών).

Στάδιο Συγκεκριμένων Λογικών Ενεργειών

Το τρίτο στάδιο (6/7 έως 11/12 ετών), όπου το παιδί σκέφτεται λογικά πάνω σε συγκεκριμένα αντικείμενα, καταστάσεις και συμβάντα, κατακτώντας έννοιες διατήρησης.

Στάδιο Τυπικών Λογικών Ενεργειών

Το τέταρτο στάδιο (εφηβεία/ενηλικίωση), που χαρακτηρίζεται από την ικανότητα λογικής σκέψης για αφηρημένες έννοιες, ανάπτυξη υποθετικοπαραγωγικού συλλογισμού και συστηματικό έλεγχο υποθέσεων.

Κοινωνικός Κονστρουκτιβισμός (Vygotsky)

Ιστορικο-πολιτισμική προσέγγιση κατά την οποία η νόηση και η μάθηση διαμορφώνονται μέσα στο κοινωνικοπολιτισμικό περιβάλλον και αναπτύσσονται μέσω κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.

Κατώτερες Ψυχολογικές Λειτουργίες

Άμεσες αντιδράσεις σε ερεθίσματα που είναι κοινές σε πολλά ζωικά είδη.

Ανώτερες Ψυχολογικές Λειτουργίες

Διαμεσολαβητικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα που είναι μοναδικές στο ανθρώπινο είδος και αναπτύσσονται μέσω της πολιτισμικής μάθησης.

Πολιτισμικά Εργαλεία

Τεχνικά και γνωστικά εργαλεία ή στρατηγικές που μεταβιβάζονται από την κοινωνία και διευκολύνουν την καθημερινή δραστηριότητα και τη σκέψη.

Εσωτερίκευση

Ο μηχανισμός αναπτυξιακής αλλαγής κατά τον Vygotsky, σύμφωνα με τον οποίο μια ψυχολογική λειτουργία μεταφέρεται από το δια-νοητικό (κοινωνικό) στο ενδο-νοητικό (ατομικό) επίπεδο.

Ιδιοποίηση

Η διαδικασία εξωτερίκευσης και προσαρμογής των ιδεών και των πολιτισμικών εργαλείων στις προσωπικές ανάγκες του ατόμου.

Πραγματικό Επίπεδο Ανάπτυξης

Το ανώτατο όριο έργων που μπορεί να εκτελέσει ένα παιδί αυτόνομα, χωρίς βοήθεια.

Δυνάμει Επίπεδο Ανάπτυξης

Το ανώτατο όριο έργων που μπορεί να ολοκληρώσει το παιδί όταν υποστηρίζεται από ένα πιο έμπειρο άτομο.

Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης (ΖΕΑ)

Το αμέσως ανώτερο επίπεδο ανάπτυξης από το τρέχον, που ορίζεται από τη διαφορά μεταξύ του πραγματικού και του δυνάμει επιπέδου ανάπτυξης.

Φθίνουσα Υποστήριξη της Μάθησης (Scaffolding)

Η παροχή υψηλού βαθμού στήριξης στα αρχικά στάδια μάθησης και η σταδιακή μείωσή της καθώς ο μαθητής αποκτά αυτονομία.

Ιδιωτικός Λόγος

Ο φανερός μονόλογος των παιδιών που καθοδηγεί τη σκέψη και τις ενέργειές τους, ο οποίος με την πάροδο της ηλικίας εσωτερικεύεται σε σιωπηρό εσωτερικό λόγο.

Γνωστική Μαθητεία

Εκπαιδευτική μέθοδος ανάπτυξης γνωστικών δεξιοτήτων σε αυθεντικές δραστηριότητες μέσω μοντελοποίησης, εξήγησης, καθοδήγησης, υποστήριξης, σταδιακής απόσυρσης, αναστοχασμού και άρθρωσης.

Διερευνητική Μάθηση

Μέθοδος διδασκαλίας κατά την οποία οι μαθητές οικοδομούν γνώσεις και επιλύουν προβλήματα ακολουθώντας τα στάδια μιας επιστημονικής έρευνας (διατύπωση και έλεγχος υποθέσεων).

Ενεργητική Μάθηση

Μορφή ουσιαστικής μάθησης όπου οι μαθητές οικοδομούν ενεργά μια πλούσια βάση αλληλένδετων γνώσεων, εννοιών και εμπειριών της πραγματικής ζωής.