Nhập môn Ngôn ngữ học - Chương 3 và Chương 4

C3.1. - Đối tượng nghiên cứu của ngữ pháp học?

- Ngữ pháp học gồm bao nhiêu phân ngành?

- Ngữ pháp học nghiên cứu hình thái của từ và quy tắc cấu tạo từ và câu.

- Ngữ pháp học gồm có hai phân ngành: hình thái học và cú pháp học.

C3.2. Hình thái học là gì?

Hình thái học là phân ngành ngôn ngữ học nghiên cứu ngữ pháp của từ, gồm cấu tạo từ, hình thái từ và từ loại.

C3.3. Cú pháp học là gì?

Cú pháp học là phân ngành ngữ pháp học nghiên cứu ngữ pháp câu, gồm quy tắc cấu tạo ngữ đoạn và quy tắc cấu tạo câu.

C3.4. Ý nghĩa ngữ pháp là gì?

Ý nghĩa ngữ pháp là ý nghĩa chung của hàng loạt đơn vị ngôn ngữ, bao giờ cũng được biểu hiện bằng các phương tiện vật chất chuyên biệt gọi là phương tiện ngữ pháp.

C3.5. Ý nghĩa từ vựng là gì?

Là ý nghĩa riêng của từng đơn vị ngôn ngữ, được khái quát nên từ những sự vật, hiện tượng cụ thể trong hiện thực.

C3.6. Nét chung giữa ý nghĩa ngữ pháp và ý nghĩa từ vựng.

Đều phản ánh kết quả nhận thức của con người vào ngôn ngữ, chịu chi phối của các quy luật nội tại của ngôn ngữ, có tính chất khái quát.

C3.7. Sự khác biệt giữa ý nghĩa từ vựng và ý nghĩa ngữ pháp.

1. Phạm vi ý nghĩa:

- Ý nghĩa từ vựng: Là ý nghĩa riêng của từng đơn vị ngôn ngữ.

- Ý nghĩa ngữ pháp: Là ý nghĩa chung của một loạt đơn vị ngôn ngữ.

2. Cơ sở khái quát:

- Ý nghĩa từ vựng: Được khái quát từ những sự vật, hiện tượng cụ thể trong hiện thực.

- Ý nghĩa ngữ pháp: Được khái quát từ các đơn vị ngôn ngữ.

3. Tính võ đoán:

- Ý nghĩa từ vựng: Có tính võ đoán thấp hơn.

- Ý nghĩa ngữ pháp: Có tính võ đoán cao hơn (thể hiện ở sự lựa chọn những thuộc tính của sự vật, hiện tượng để ngữ pháp hóa).

4. Số lượng:

- Ý nghĩa từ vựng: Có số lượng đa dạng hơn.

- Ý nghĩa ngữ pháp: Có số lượng hạn chế hơn (do khái quát nhất).

C3.8. Phương thức ngữ pháp là gì?

Phương thức ngữ pháp là những cách thức chung nhất để biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp.

C3.9. Những phương thức ngữ pháp phổ biến.

- Phương thức phụ tố: dùng phụ tố, phổ biến nhất đối với các ngôn ngữ biến hình.

- Phương thức biến tố bên trong (phương thức luân phiên âm vị học): biến đổi một phần hình thức ngữ âm của chính tố.

- Phương thức thay chính tố: biến đổi hoàn toàn hình thức ngữ âm của chính tố.

-Phương thức trọng âm: dùng trọng âm để phân biệt ý nghĩa ngữ pháp, phổ biến trong những ngôn ngữ Ấn-Âu.

- Phương thức hư từ: sử dụng hư từ (giới từ, liên từ, mạo từ, ...) kết hợp với từ (thực từ), phổ biến nhất trong các phương thức ngữ pháp.

- Phương thức trật tự từ: khi trật tự từ trong câu được sử dụng để biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp; thường biểu hiện quan hệ chủ thể - đối thể và quan hệ xác định - được xác định.

- Phương thức ngữ điệu: khi ngữ điệu được sử dụng để biểu hiện ý nghĩa ngữ pháp; trong nhiều ngôn ngữ, dùng để phân biệt các kiểu tình thái của hành động lời nói.

C3.10. Phạm trù ngữ pháp (PTNP) là gì?

Phạm trù ngữ pháp là thể thống nhất của những ý nghĩa ngữ pháp đối lập nhau được biểu hiện bằng những hình thức ngữ pháp đối lập tương ứng.

C3.11. Phạm trù ngữ pháp không phải là phạm trù tư duy (PTTD). Vì sao?

- Là phạm trù ngôn ngữ.

- PTNP có quan hệ chặt chẽ với đặc trưng từng ngôn ngữ.

- PTTD có tính phổ quát đối với tất cả những dân tộc trên thế giới.

C3.12. Lưu ý khi miêu tả phạm trù ngữ pháp.

Xem xét xem phạm trù đó có tồn tại trong ngôn ngữ đang xét hay không bằng nguyên tắc đối lập: đối lập về ý nghĩa và đối lập về hình thức.

C3.13. Những phạm trù ngữ pháp cơ bản.

- Phạm trù số: dùng phương tiện ngữ pháp để biểu hiện phạm trù số lượng.

- Phạm trù đếm được / không đếm được: của danh từ, hình thành trên trên cơ sở đối lập giữa danh từ đếm được (có khả năng kết hợp trực tiếp với các yếu tố chỉ lượng) và danh từ không đếm được (không có khả năng trên).

- Phạm trù giống: của danh từ, có mối liên hệ ở một mức độ nào đó với giới tính tự nhiên của người và vật trong thế giới hiện thực. Tuy nhiên nó độc lập với bản chất giới tính đó.

- Phạm trù cách: sự đánh dấu các vai nghĩa trong câu bằng phương tiện ngữ pháp, thường là phụ tố. Cách là phạm trù ngữ pháp của nhiều từ loại, song trước hết nó là phạm trù ngữ pháp của danh từ.

- Phạm trù ngôi: của động từ biểu hiện vai giao tiếp của chủ thể sự tình. Vai giao tiếp đó có thể là người nói (ngôi thứ nhất), người nghe (ngôi thứ hai), người hay vật được nói đến (ngôi thứ ba).

- Phạm trù nội động/ngoại động: động từ, gồm 2 vế đối lập là động từ nội động (không đòi hỏi phải có bổ ngữ trực tiếp) và động từ ngoại động (đòi hỏi phải có bổ ngữ trực tiếp).

- Phạm trù thì: của động từ biểu thị quan hệ giữa sự tình mà nó biểu thị với một thời điểm được lấy làm mốc, thường là thời điểm phát ngôn; thường chỉ phân biệt 2 thì là quá khứ và phi quá khứ.

- Phạm trù thể: của động từ biểu hiện sự tình được con người hình dung như một quá trình hay một sự kiện trọn vẹn; được hình thành trên cơ sở đối lập hai ý nghĩa cơ bản: chưa hoàn thành và hoàn thành.

- Phạm trù thái: của động từ diễn tả quan hệ giữa chủ ngữ của động từ với sự tình mà động từ biểu hiện; được hình thành thông qua sự đối lập giữa 2 vế: thái chủ động và thái bị động.

- Phạm trù thức: của động từ biểu hiện quan hệ giữa sự tình với hiện thực theo quan điểm của người nói; thường được hình thành dựa vào sự đối lập giữa những thức cơ bản: trần thuật, cầu khiến, giả định và điều kiện.

C3.14. Mở rộng về phạm trù số: độ phổ biến.

Phổ biến hơn nhiều phạm trù ngữ pháp khác, nếu không muốn nói là phổ biến nhất.

C3.15. Mở rộng về phạm trù số: Số đơn - số phức.

- Số đơn biểu thị một sự vật.

- Số phức biểu thị một tập hợp các sự vật cùng loại có số lượng xác định hoặc không xác định.

- Tuy nhiên, cách xử lý đơn/phức tùy ngôn ngữ (Vd: "everyone" là mọi người nhưng "everyone is", "trousers" là 1 cái quần nhưng "trousers are").

C3.16. Mở rộng về phạm trù số: Một số hiện tượng phổ quát trong phạm trù số.

- Không có ngôn ngữ nào có số ba mà không có số đôi. - Không có ngôn ngữ nào có số đôi mà không có số phức.

- Nếu ngôn ngữ nào có phạm trù giống thì ngôn ngữ đó bao giờ cũng có phạm trù số.

- Nơi nào có các hình vị chỉ số và chỉ cách và khi cả hai hình vị cùng đứng sau hoặc đi trước chính tố thì hình vị chỉ số bao giờ cũng nằm giữa chính tố và hình vị chỉ cách.

C3.17. Mở rộng về phạm trù ngôi: Ngôi gộp - Ngôi trừ (trong tiếng Việt)

- Ngôi gộp: người nghe được gộp vào số người tham gia vào hành động giao tiếp (Ví dụ: chúng ta)

- Ngôi trừ: loại trừ người nghe ra khỏi các vai tham gia vào hành động giao tiếp (Ví dụ: chúng tôi)

C3.18. Mở rộng về phạm trù ngôi: trong một số ngôn ngữ, không có phạm trù ngôi với tư cách phạm trù ngữ pháp. Vì sao?

Vì trong những ngôn ngữ này không có phụ tố nhân xưng của động từ hay một phương tiện ngôn ngữ nào khác.

C3.19. Hình vị là gì?

Đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất có nghĩa, có sự thống nhất theo quy ước mặt âm thanh và mặt ý nghĩa mà không thể phân chia thành những đơn vị có nghĩa nhỏ hơn. Là đơn vị trực tiếp cấu tạo từ.

C3.20. Phương pháp phân xuất hình vị.

Tìm những đơn vị khác cùng với đơn vị cần phải phân xuất lập thành một tỉ lệ thức biểu thị tính lặp lại (về cả âm và nghĩa) của mỗi yếu tố. (Ví dụ: Hình vuông Greenberg)

C3.21. Phân loại hình vị: Chính tố và phụ tố

Chính tố là hình vị có ý nghĩa từ vựng tạo nên cơ sở của từ; phụ tố là hình vị đi kèm theo chính tố để biểu hiện ý nghĩa từ vựng phái sinh hoặc ý nghĩa ngữ pháp.

C3.22. Phân loại phụ tố

- Vị trí: tiền tố (trước chính tố), trung tố (trong chính tố) và hậu tố (sau chính tố).

- Chức năng: phụ tố biến hình từ (tạo các dạng thức ngữ pháp khác) và phụ tố phái sinh từ (kết hợp với chính tố tạo ra từ mới).

- Liên tố: Loại phụ tố đặc biệt không có nghĩa,chức năng nối kết các chính tố trong một từ

C3.23. Phân loại hình vị: Hình vị tự do và hình vị ràng buộc

- Tự do: Có thể tự mình làm thành một từ đơn

- Ràng buộc:Có thể làm bộ phận của từ.

C3.24. Khái niệm từ trong ngôn ngữ học

Đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất có khả năng hoạt động độc lập (đảm nhiệm một chức năng cú pháp trong câu hoặc có quan hệ kết hợp với những đơn vị có khả năng đó)

C3.25. Các phương thức tạo từ mới

- Ghép: kết hợp các hình vị chính tố

- Láy: lặp lại hoàn toàn/một phần âm thanh của 1 hình vị

- Phái sinh: thêm phụ tố vào chính tố

- Chuyển loại: hiện tượng từ thay đổi chức năng/chuyển từ từ loại này --> từ loại khác

- Tạo từ tắt: ghép các chữ cái ở đầu các từ trong một tổ hợp định danh

- Vay mượn: vay mượn từ của ngôn ngữ khác

- Trộn từ: trộn các từ lại với nhau --> tạo thành một từ mới

- Cắt từ: lược bỏ một phần của từ

C3.26. Khái niệm từ loại

Phạm trù phân loại từ dựa vào đặc điểm ngữ pháp của từ (còn gọi là phạm trù vựng - ngữ pháp)

C3.27. Tiêu chí phân chia từ loại

2 tiêu chí: ý nghĩa khái quát, hình thức ngữ pháp (khả năng kết hợp, hình thái học và chức năng cú pháp).

C3.28. Những từ loại phổ biến

- Danh từ: sự vật hoặc đối tượng được hình dung như sự vật

- Động từ: hành động, quá trình, trạng thái

- Tính từ và khái niệm vị từ: tính chất, đặc trưng

- Trạng từ: biểu thị địa điểm, thời gian, hoàn cảnh, phương thức, nguyên nhân, mức độ

- Đại từ: mang đặc điểm chỉ xuất (trực chỉ sự vật trong tình huống giao tiếp/thay thế từ ngữ khác)

- Lượng từ: biểu thị số lượng hoặc thứ tự của sự vật, t

- Giới từ: biểu thị các vai nghĩa như sở hữu, địa điểm, thời gian, công cụ, nguyên nhân

- Liên từ: nối kết các thành tố có quan hệ không phải chính phụ (như 'và', 'hoặc', 'nhưng', 'nếu').

- Thán từ: Biểu hiện tình cảm, cảm xúc

C3.29. Phân loại các từ loại.

- Thực từ (danh từ, động từ, tính từ, trạng từ, đại từ, lượng từ): có ý nghĩa từ vựng, gọi tên đối tượng hoặc sự tình, thường có khả năng biến đổi hình thái

- Hư từ (giới từ, liên từ): không có ý nghĩa từ vựng độc lập, chỉ biểu thị quan hệ ngữ pháp hoặc ý nghĩa tình thái.

- Thán từ: biệt lập về mặt ngữ pháp

C3.30. Sự khác biệt cơ bản về chức năng giữa từ, ngữ và câu là gì?

- Từ: Đơn vị của hệ thống ngôn ngữ.

- Ngữ: Đơn vị lời nói mang một chức năng cú pháp nhất định trong câu.

- Câu: Đơn vị lời nói nhỏ nhất dùng để giao tiếp.

C3.31. Ngữ được phân loại theo những tiêu chí cơ bản nào?

- Số lượng từ: Ngữ đơn (1 từ) và ngữ phức (nhiều từ).

- Bản chất ngữ pháp của thành tố trung tâm: Ngữ danh từ và ngữ vị từ.

C3.32. Có bao nhiêu cách phân tích câu?

- Thành phần câu: Phân chia thành phần câu (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ) và thành phần ngữ (định ngữ, bổ ngữ).

- Thành tố trực tiếp: Phân tích mối quan hệ trực tiếp theo nguyên tắc lưỡng phân và phạm trù từ loại.

C3.33. Phân loại câu có những cách nào?

- Căn cứ vào cấu trúc ngữ pháp:

+ Câu đơn (1 cụm C-V nòng cốt);

+ Câu ghép (≥ 2 cụm C-V nòng cốt);

+ Câu bình thường (đủ nòng cốt C-V /tỉnh lược tái lập được);

+ Câu đặc biệt (chỉ có 1 trung tâm cú pháp).

- Căn cứ vào mục đích giao tiếp: câu trần thuật, câu nghi vấn, câu cầu khiến và câu cảm thán.

C3.34. Quan hệ cú pháp và các kiểu quan hệ cú pháp cơ bản

- Quan hệ cú pháp: Là quan hệ kết hợp giữa những thành tố tạo nên ngữ đoạn và câu.

- Các kiểu quan hệ cú pháp cơ bản: quan hệ đẳng lập, quan hệ chính phụ và quan hệ chủ vị

C3.35. Ba kiểu quan hệ cú pháp cơ bản trong câu là gì?

- Quan hệ đẳng lập: Các yếu tố bình đẳng về ngữ pháp.

- Quan hệ chính phụ: hành tố trung tâm chi phối và thành tố phụ.

- Quan hệ chủ - vị: Giữa hai thành phần trung tâm phụ thuộc lẫn nhau

C3.36. Có bao nhiêu cách mô tả cấu trúc ngữ pháp phổ biến nhất?

- 2 cách: Xác định rõ các kiểu quan hệ và chức năng cú pháp của các thành tố trong cấu trúc ngữ pháp

- Phân tích cấu trúc cú pháp theo phương pháp thành tố trực tiếp và bằng sơ đồ cây

C3.37. Ngữ pháp và ngữ nghĩa có mối quan hệ như thế nào?

Là hai bình diện ngôn ngữ riêng biệt nhưng có quan hệ chặt chẽ với nhau. Các thành phần cú pháp không có sự tương ứng tuyệt đối về mặt vai nghĩa

C3.38. Mệnh đề là gì?

Là một nhận định về một mảng của thế giới (hiện thực hay tưởng tượng) được tổ chức thành một cấu trúc trong tư duy và được vật chất hóa thành câu nói

C3.39. Thủ pháp kiểm tra xem hai câu có biểu hiện cùng một mệnh đề hay không là gì?

Nếu trong một hoàn cảnh sử dụng nào đó câu này đúng còn câu kia sai thì chắc chắn chúng biểu hiện hai mệnh đề khác nhau

C3.40. Phân biệt câu theo ngữ nghĩa

- Câu hành động: câu biểu hiện một sự tình [+động,+chủ ý]

- Câu quá trình: câu biểu hiện sự tình [+động,-chủ ý]

- Câu trạng thái: biểu hiện sự tình [-động,-chủ ý]

- Câu tư thế: biểu hiện sự tình [-động,+chủ ý]

C3.41. Câu tồn tại và câu quan hệ

- Câu tồn tại: Là câu xác nhận có một cái gì đó ở đâu đó

- Câu quan hệ: Là câu biểu hiện một quan hệ nào đó về xã hội

C3.42. Căn cứ vào tính chân ngụy của nghĩa câu so với thực tế, người ta phân biệt những loại câu nào?

- Câu phân tích: bao giờ cũng đúng do nghĩa của các từ trong câu mang lại.

- Câu tổng hợp: có thể đúng hoặc sai, tùy thuộc vào thực tế khách quan mà câu biểu thị

- Câu mâu thuẫn: bao giờ cũng sai do nghĩa của từ

C3.43. Mục đích cuối cùng của câu là gì?

Phục vụ cho hoạt động giao tiếp của con người, do đó việc phân tích câu trên bình diện sử dụng đóng vai trò hết sức quan trọng

C3.44. Phát ngôn khác với câu ở điểm cốt lõi nào?

- Câu là đơn vị hệ thống ngôn ngữ

- Phát ngôn là câu được xét trong một ngữ cảnh cụ thể

C3.45. Trên bình diện sử dụng, cấu trúc thông báo của phát ngôn trong một ngữ cảnh cụ thể được chia thành những phần nào?

Chia thành hai phần:

+ Phần nêu (cái cũ - đã biết trước)

+ Phần báo (cái mới - thông tin người nói muốn đưa ra)

C3.46. Phát ngôn ngôn hành là gì?

Là phát ngôn biểu thị một hành động được thực hiện bằng chính việc dùng phát ngôn đó

C3.47. Vị từ ngôn hành là gì?

Chỉ những hành động được thực hiện bằng ngôn từ và làm hạt nhân cho câu ngôn hành. Ví dụ: tuyên bố, hứa, khẳng định, yêu cầu, nói, cám ơn...

C3.48. Phát ngôn trần thuật bình thường khác phát ngôn ngôn hành ở điểm nào về tính đúng sai?

- Phát ngôn trần thuật có thể xác định đúng hoặc sai

- Phát ngôn ngôn hành: xác định tính hợp lí hay không hợp lí

C3.49. Điều kiện để hình thành một phát ngôn ngôn hành là gì?

Phải có vị từ ngôn hành (hứa, cấm, thề, tuyên bố...), hành động diễn ra ngay lúc nói (không bị tính thái hóa), và chủ ngữ phải ở ngôi thứ nhất

C3.50. Để hiểu cái cơ chế phức tạp và tinh tế của ngôn ngữ, ngữ pháp học hiện đại cần kết hợp nghiên cứu trên những bình diện nào?

Phải nghiên cứu trên 3 bình diện: ngữ pháp, trong mối quan hệ với ngữ nghĩa và ngữ dụng

C4.1. Khái niệm ngữ nghĩa học

Là phân ngành ngôn ngữ học nghiên cứu về nghĩa của những biểu thức bằng ngôn ngữ khi tách riêng hoặc khi gắn với ngữ cảnh cụ thể. Nghĩa của một biểu thức ngôn ngữ chính là nội dung tinh thần của nó.

C4.2. Các góc độ xem xét nghĩa

- Nội dung thông tin: Xem xét nghĩa như là cái được biểu đạt trong mối quan hệ với cái biểu đạt (dấu hiệu ngôn ngữ).

- Khía cạnh dụng học: Nghĩa của câu gắn liền với ngữ cảnh nói năng cụ thể (ví dụ: phát ngôn "Đẹp thật!" tùy ngữ cảnh có thể là lời khen thật hoặc câu nói mỉa mai).

- Góc độ tri nhận: Nghĩa là hiện tượng tinh thần mà người nghe nhận hiểu hoặc người nói sản sinh ra trong trí óc (ví dụ: người Việt xếp cá sấu, cá voi vào "loài cá" theo tri nhận ngôn ngữ, dù về mặt sinh học cá sấu là bò sát và cá voi là thú).

C4.3. Phân biệt ngữ nghĩa học và ngữ dụng học

- Ngữ nghĩa học: Nghiên cứu ý nghĩa mang tính cố định, hệ thống của từ/câu tách rời khỏi ngữ cảnh giao tiếp cụ thể (nghĩa trong từ điển hoặc cấu trúc câu).

- Ngữ dụng học: Nghiên cứu ý nghĩa của câu/phát ngôn khi được đặt trong một tình huống, hoàn cảnh giao tiếp thực tế và phụ thuộc vào mục đích của người nói.

C4.4. Vật sở chỉ là gì?

Vật sở chỉ là thực thể ngoài ngôn ngữ mà biểu thức ngôn ngữ chỉ ra. Mối quan hệ giữa biểu thức ngôn ngữ và thực thể đó gọi là sở chỉ.

C4.5. Đặc điểm của vật sở chỉ

- Vật sở chỉ không nhất thiết phải có thực trong đời sống khách quan (ví dụ: con rồng, con vật thiêng trong truyện cổ tích vẫn có vật sở chỉ).

- Từ ngữ khi tách riêng thường chỉ có khả năng sở chỉ; chỉ khi đưa vào phát ngôn/câu cụ thể mới thực sự có vật sở chỉ.

C4.6. Nghĩa biểu hiện là gì?

Bộ phận trung tâm của nghĩa từ, gồm nghĩa sở thị (tập hợp tất cả các sự vật được gọi tên) và nghĩa sở biểu (biểu tượng chung gồm các đặc trưng phân biệt sự vật).

C4.7. Nghĩa liên hệ là gì?

Đánh dấu mối liên hệ giữa các từ trong câu (ở thực từ) hoặc là nghĩa ngữ pháp của các hư từ (như liên từ, giới từ) và các hình vị ngữ pháp.

C5.8. Nghĩa liên tưởng là gì?

Các sắc thái ý nghĩa tâm lý, văn hóa phi trung tâm bổ sung xung quanh nghĩa biểu hiện (ví dụ: từ "bò" gợi liên tưởng về sự lao lực "làm việc như trâu bò" hay sự ngu đần "ngu như bò").

C4.9. Phân biệt đa nghĩa và đồng âm

- Đa nghĩa: Hiện tượng một từ có hai (hoặc nhiều hơn) nghĩa có liên quan với nhau.

- Đồng âm: Hiện tượng một hình thức ngữ âm có hai (hoặc nhiều hơn) nghĩa nhưng giữa các nghĩa đó không có mối liên quan nào.

C4.10. Nét nghĩa là gì?

Phân tách nghĩa của từ thành những đặc trưng ngữ nghĩa nhỏ nhất để phân biệt từ này với từ khác (ví dụ: đàn ông được phân tích thành [+trưởng thành, +nam giới, +người], còn gái là [-trưởng thành, -nam giới, +người]).

C4.11. Quan hệ đồng nghĩa là gì?

Quan hệ giữa các từ có cùng nghĩa nhưng khác nhau về sắc thái tu từ hoặc khả năng kết hợp (gần như không có hai từ đồng nghĩa hoàn toàn).

C4.12. Quan hệ trái nghĩa là gì?

Quan hệ đối lập nét nghĩa, gồm 4 kiểu chính:

- Trái nghĩa lưỡng phân: Hai cực mâu thuẫn triệt hạ nhau, phủ định cực này tất phải chấp nhận cực kia, không có điểm trung gian (ví dụ: chẵn - lẻ).

- Trái nghĩa thang độ: Hai cực đối lập có khoảng trung gian ở giữa (ví dụ: nóng - [ấm/mát] - lạnh).

- Trái nghĩa nghịch đảo: Hai cực giả định lẫn nhau (ví dụ: giáo viên - học sinh, bán - mua).

- Trái nghĩa phương hướng: Đối lập về không gian, thời gian, trạng thái (ví dụ: trước - sau, lên - xuống, trẻ - già).

C4.13. Quan hệ bao nghĩa là gì?

Quan hệ giữa thượng danh (tên gọi bao quát) và hạ danh (tiểu loại chuyên biệt), có tính chất bắc cầu (ví dụ: chim là thượng danh của bồ câu, sáo, cò).

C4.14. Quan hệ tổng - phân nghĩa là gì?

Quan hệ giữa tổng danh (cái toàn thể) và phân danh (bộ phận), không có tính bắc cầu (ví dụ: mặt là tổng danh của mắt, mũi, miệng).

C4.15. Quan hệ giao nghĩa là gì?

Quan hệ giữa hai từ có chung một số nét nghĩa nhưng từ này không phải là tiểu loại hay bộ phận của từ kia (ví dụ: bố và dì cùng có nét [+người], [+thân tộc]).

C4.16. Trường từ vựng là gì?

Tập hợp các từ có nét chung về nghĩa (gồm các từ có quan hệ đồng nghĩa, trái nghĩa, bao nghĩa, tổng - phân nghĩa, giao nghĩa). Một từ đa nghĩa có thể tham gia vào nhiều trường từ vựng khác nhau.

C4.17. Điển mẫu

Hạ danh mang đầy đủ các thuộc tính điển hình nhất đại diện cho thượng danh (ví dụ: đối với chim, thuộc tính điển hình là "bay được", do đó chim sẻ là điển mẫu của loài chim, còn đà điểu hay chim cánh cụt là các hạ danh không điển mẫu). Khái niệm điển mẫu giúp giải thích hiện tượng gọi tên và tri nhận trong ngôn ngữ.

C4.18. Ẩn dụ là gì?

Là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự liên tưởng về tính tương đồng (giống nhau về một mặt nào đó giữa A và B).

C4.19. Tỉ dụ là gì?

Là biện pháp tu từ sử dụng sự so sánh để làm nổi bật một tính chất, hình ảnh nào đó.

C4.20. Sự khác nhau giữa Ẩn dụ và Tỉ dụ

- Tính hàm ẩn: Sự so sánh ở ẩn dụ là hàm ẩn, còn ở tỉ dụ là hiển ngôn.

- Biến đổi nghĩa: Ẩn dụ là sự biến đổi nghĩa, còn tỉ dụ thì không.

C4.21. Nhân hóa là gì? Bản chất của nhân hóa.

- Là việc lấy những từ ngữ vốn biểu thị những đặc điểm của người đem dùng cho những đối tượng không phải là người.

- Trong ngữ nghĩa học, nhân hóa chính là một loại ẩn dụ.

C4.22. Hoán dụ là gì?

Là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự liên tưởng về tính tương cận (gần nhau - hiểu theo nghĩa rộng).

C4.23. 3 kiểu tương cận chính

- Tương cận không gian: một xe cát (chỉ lượng cát chứa đầy một xe); nhà bếp cho biết đã nấu xong (nhà bếp chỉ người nấu ăn).

- Tương cận thời gian: Ba thu dọn lại một ngày dài ghê (thu = mùa thu, chỉ có 3 tháng, ở đây chỉ một năm); Thế kỷ XX đã chứng kiến những cuộc chiến tranh đẫm máu nhất trong lịch sử nhân loại (thế kỷ XX chỉ con người sống trong thế kỷ đó).

- Mối liên hệ nhân quả: cái tát rất đau (chỉ hậu quả của cái tát chứ không phải hành động tát).

C4.24. Ẩn dụ / Hoán dụ đồng đại và Ẩn dụ / Hoán dụ lịch đại khác nhau như thế nào?

- Ẩn dụ / Hoán dụ đồng đại: Biểu thức gốc và biểu thức bị biến đổi vẫn tồn tại song hành trong ngôn ngữ (Ví dụ: tay súng là hoán dụ đồng đại vì từ tay (trong tay chân) vẫn tồn tại).

- Ẩn dụ / Hoán dụ lịch đại: Biểu thức gốc không còn tồn tại song hành hoặc không còn được người bản ngữ liên hệ nữa (Ví dụ: ăn năn là "ăn cỏ năn, một thứ cỏ đắng", chỉ sự ăn hận, là ẩn dụ lịch đại vì ngày nay người Việt không ai liên hệ ăn năn với "ăn cỏ năn" cả)

C4.25. Ẩn dụ / Hoán dụ ngôn ngữ và Ẩn dụ / Hoán dụ lời nói khác nhau như thế nào?

- Ẩn dụ / Hoán dụ ngôn ngữ: Sự biến đổi nghĩa được cộng đồng chấp nhận (Ví dụ: quả tim chỉ tâm hồn/tình cảm, là ẩn dụ ngôn ngữ vì đó không phải là cách nói của cá nhân).

- Ẩn dụ / Hoán dụ lời nói: Sự biến đổi nghĩa chỉ mang tính chất cá nhân / sáng tạo nghệ thuật (Ví dụ: Áo chàm trong "Áo chàm đưa buổi phân ly" (Tố Hữu) chỉ người miền núi là hoán dụ lời nói vì đó không phải là cách nói của cộng đồng.

C4.26. Nghĩa biểu hiện và Nghĩa logic - Ngôn từ

- Nghĩa biểu hiện là nghĩa biểu hiện một sự tình khách quan duy nhất.

- Nghĩa logic - Ngôn từ là nghĩa xét về cách nhận định, cách tổ chức mệnh đề.

C4.27. Quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu

- Quan hệ phỏng nghĩa: Hai câu có cùng nghĩa (cùng đúng hoặc cùng sai). Lưu ý quan trọng: Dù cùng nghĩa nhưng giữa các câu phỏng nghĩa vẫn có sự khác biệt về cấu trúc thông tin (thông tin cũ / mới) hoặc sự nhấn mạnh thông tin. Do đó, gần như không thể có hai câu đồng nhất về nghĩa 100%.

- Quan hệ mâu thuẫn: Câu này đúng thì câu kia sai và ngược lại (không thể cùng đúng hay cùng sai).

- Quan hệ tương phản trên: Hai câu không thể cùng đúng, nhưng có thể cùng sai.

- Quan hệ tương phản dưới: Hai câu không thể cùng sai, nhưng có thể cùng đúng.

- Quan hệ kéo theo: Câu này đúng thì câu kia bắt buộc phải đúng. Lưu ý quan trọng: Quan hệ kéo theo mang tính một chiều

C4.28. Nguồn gốc của quan hệ ngữ nghĩa

- Trong nhiều trường hợp, quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu xuất phát từ quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ ngữ cấu tạo nên nó.

- Quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu dựa trên điều kiện chân ngụy (tính chất đúng/sai của nhận định), điều không tồn tại ở cấp độ từ ngữ.

C4.29. Vai nghĩa là gì?

Là quan hệ ngữ nghĩa của ngữ danh từ đối với vị từ (động từ) trong câu, là cách thức mà thực thể do ngữ danh từ biểu thị góp phần vào sự tình được câu diễn đạt.

C4.30. Tham tố, diễn tố, chu tố/phi diễn tố là gì?

- Tham tố: Là các thực thể tham gia vào sự tình.

- Diễn tố (Actant): Là tham tố bắt buộc phải xuất hiện để sự tình biểu hiện trong câu có thể thực hiện.

- Chu tố / Phi diễn tố (Nonparticipant): Là tham tố không bắt buộc xuất hiện.

C4.31. Tại sao vai nghĩa không phải là thuộc tính nội tại?

- Vai nghĩa không phải là thuộc tính cố định của danh từ mà bị biến đổi tùy thuộc vào vị từ và cấu trúc câu.

- Chia làm 2 loại: Cú pháp khác - Vai nghĩa giống, Cú pháp giống - Vai nghĩa khác

C4.32. Phân biệt vai nghĩa (P.1)

- Người hành động: Chủ thể trong một sự tình động (là bất kỳ sự việc nào có sự vận động, diễn tiến, thay đổi theo thời gian) có chủ ý.

- Người tác động: Chủ thể tác động vào một đối tượng nhất định.

- Lực tác động: Chỉ sức mạnh tự nhiên tác động đến một đối tượng. Tất nhiên "lực tác động" không thể là một hành động có chủ ý.

- Người thể nghiệm: Khi câu diễn đạt cảm giác, ấn tượng, cảm xúc, tình cảm của con người, thì chủ thể của nó đóng vai "người thể nghiệm".

- Kích thích: Vai thể hiện tác nhân gây ra phản ứng tâm lí ở người thể nghiệm.

C4.33. Phân biệt vai nghĩa (P.2)

- Người/vật bị tác động: Vai này thể hiện đối tượng của sự tác động. Ví dụ: Tôi lau bàn hay Bàn lau tôi.

- Người/vật bị di chuyển: Vai này cũng bị tác động như vai "người/vật bị tác động", nhưng sự khác biệt là ở chỗ "người/vật bị di chuyển" không bị biến đổi.

- Vật tạo tác: Nếu "nhà" trong "Nó phá nhà" là vật bị tác động, phải hiện hữu trước khi bị phá, thì "nhà" trong "Nó xây nhà" là "vật tạo tác", tức là vật được làm ra, nghĩa là trước khi xây, ngôi nhà chưa có.

- Người/vật mang trạng thái: Vai thể hiện một vật gì hay một người nào có một trạng thái hay một tính chất vật chất nào đó.

- Người nhận: Khi vị từ có ý nghĩa "cho", "gửi", thì đối tượng của nó đóng vai người nhận.

C4.34. Phân biệt vai nghĩa (P.3)

- Người hưởng lợi: Vai này chỉ đối tượng hưởng lợi, với những vị từ có chủ ý.

- Địa điểm: Đây là vai chỉ vị trí xảy ra của sự tình.

- Hướng: Vai biểu thị chiều của sự tình, chỉ đi với những vị từ động.

- Đích: Vai cho biết điểm tột cùng của sự di chuyển, và cũng như hướng, chỉ có thể có trong những sự tình động. Đích và hướng là hai chuyện khác hẳn nhau

- Nguồn: Vai này chỉ điểm xuất phát của sự tình.

C4.35. Phân biệt vai nghĩa (P.4)

- Người/vật sở hữu: Chỉ người/vật sở hữu một thứ hữu hình

- Lối đi: Vai chỉ con đường của sự di chuyển, có thể được biểu hiện bằng một vật nằm trên con đường ấy.

- Phương thức: Vai chỉ phương thức của sự tình.

- Thời gian: Vai thời gian chỉ thời điểm, thời lượng, sự lập lại, quan hệ thời gian của sự tình.

- Khoảng cách: Không chỉ là khoảng cách không gian, mà cả những thứ khoảng cách khác được điễn đạt theo phép ẩn dụ như một khoảng cách không gian.

C4.36. Phân biệt vai nghĩa (P.5)

- Công cụ (Phương tiện): Vai này chỉ công cụ của hành động do vị từ biểu thị.

- Người/vật liên đới: Khi một ngữ danh từ chỉ người/vật đi kèm trong một sự tình do vị từ biểu đạt, ta có vai "người/vật liên đới".

- Nguyên nhân: Vai nghĩa chỉ nguyên nhân của sự tình.

- Mục đích: Trong (a) vì nước vì dân thì nước, dân là mục đích

- Người/vật tồn tại: Vai này xuất hiện trong loại câu cho biết sự tổn tại, xuất hiện hay biến mất của một thực thể.

C4.37. Các hành động ngôn từ: Hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động xuyên ngôn

- Hành động tạo ngôn: Là việc phát âm đơn thuần một câu nói.

- Hành động ngôn trung: Là ý định của người nói được thực hiện thông qua phương tiện lời nói (ví dụ: ra lệnh, biểu cảm...), phụ thuộc vào ngữ cảnh.

- Hành động xuyên ngôn: Là tác động của câu nói đối với người nghe.

C4.38. Câu ngôn hành là gì? Vị từ ngôn hành là gì?

- Câu ngôn hành là câu mà khi nói ra, người nói không chỉ thông báo mà đang thực hiện chính hành động đó (hành động tạo ngôn tương đương với hành động ngôn trung). Ví dụ: "Tôi tuyên bố bị cáo vô tội."

- Vị từ ngôn hành là vị từ chỉ những hành động được thực hiện bằng ngôn từ và làm hạt nhân cho câu ngôn hành. Ví dụ: tuyên bố, hứa, khẳng định, yêu cầu, nói, cảm ơn...

C4.39. Điều kiện để một vị từ giữ được tính chất ngôn hành?

- Chủ thể phải là ngôi thứ nhất.

- Thời gian của sự tình phải ở hiện tại. (Ví dụ: "Tôi cám ơn anh" là câu ngôn hành; "Nó cám ơn anh" hay "Hôm qua tôi có cám ơn anh" chỉ là câu trần thuật).

- Lưu ý: Câu ngôn hành không thể cho là đúng hay sai, mà chỉ có thể "bất ổn" nếu không đáp ứng được điều kiện hữu hiệu (không có giá trị chân ngụy).

C4.40. Nghĩa hàm ẩn và tiền giả định

- Nghĩa hàm ẩn là phần thông báo nằm ngoài những gì được nói thẳng ra (nghĩa tường minh)

- Tiền giả định là điều kiện có sẵn giúp câu nói có nghĩa và đánh giá được đúng/sai

C4.41. Một số loại tiền giả định tiêu biểu

- Tiền giả định tồn tại: xác nhận một thực thể là có thật (thường đi với danh ngữ xác định)

- Tiền giả định hàm thực: khẳng định một sự việc/trạng thái là có thật trong thực tế

- Tiền giả định hàm hư: khẳng định một sự việc/trạng thái là không có thật trong thực tế

- Tiền giả định phạm trù: xuất phát từ giới hạn phạm trù nét nghĩa của từ ngữ

C4.42. Những đặc điểm của tiền giả định.

- Không thay đổi qua các dạng câu

- Không thể vừa được chấp nhận vừa bị phủ định

- Có thể bị hủy bỏ trong ngữ cảnh siêu ngôn ngữ hoặc khi đặt trong giả định phi thực

C4.43. Các cấp độ của tiền giả định

- Cấp độ từ: Các nét nghĩa nền tảng đóng vai trò tiền giả định

- Cấp độ câu: Dựa trên tri thức nền về thực tại

- Cấp độ phát ngôn/dụng học: Rút ra từ ngữ cảnh giao tiếp cụ thể

C4.44. Phân biệt hàm ý và suy ý

- Hàm ý: Là điều người nói cố ý ngầm thể hiện nhưng không nói ra trực tiếp

- Suy ý: Là điều người nghe tự rút ra từ phát ngôn (có thể khớp hoặc không khớp với hàm ý của người nói)

C4.45. Hàm ý quy ước

Gắn liền với nghĩa của từ ngữ cố định (ví dụ từ "nhưng" tạo hàm ý đối lập), không phụ thuộc vào ngữ cảnh

C4.46. Hàm ý hội thoại

- Phụ thuộc chặt chẽ vào ngữ cảnh giao tiếp. Trong đó gồm:

+ Hàm ý đặc thù: Chỉ xuất hiện trong một ngữ cảnh nhất định

+ Hàm ý khái quát: Xuất hiện phổ biến dựa trên logic trả lời

C4.47. Đặc điểm của hàm ý hội thoại

- Biến đổi theo ngữ cảnh

- Có thể hủy bỏ được

- Không mất đi khi thay từ đồng nghĩa

- Có thể suy đoán được

C4.48. Các phương châm hội thoại

- Phương châm về lượng: Nói đủ thông tin cần thiết, không thừa không thiếu.

- Phương châm về chất: Nói điều đúng, có bằng chứng xác thực

- Phương châm về quan hệ: Nói đúng chủ đề

- Phương châm về cách thức: Nói rõ ràng, mạch lạc, ngắn gọn, tránh mơ hồ

C4.49. Các hình thức không tuân thủ phương châm hội thoại

- Bất chấp phương châm

- Vi phạm phương châm

- Bỏ qua phương châm

- Từ bỏ phương châm

- Đình hoãn phương châm

C4.50. Mối quan hệ giữa tiền giả định và hàm ý

- Hàm ý có thể được sản sinh trên cơ sở tiền giả định

- Khi người nói thay đổi vị thế giao tiếp, họ đã bất chấp tiền giả định phạm trù hoặc phương châm về chất để tạo nên các hàm ý hội thoại sâu sắc