Het einde van het Romeinse rijk? (4de - 15de eeuw)

Woordenschat en kernbegrippen voor Hoofdstuk 2 over het einde van het Romeinse Rijk, de overgang naar de middeleeuwen, beeldvorming, en het Byzantijnse Rijk.

Stereotypering

Het schetsen van een overdreven beeld van een periode of groep dat niet of niet volledig overeenkomt met de werkelijkheid, maar ontstaat vanuit vooroordelen en veralgemeningen.

Renaissance

Een kunststroming die ontstond in de stad Firenze (Italië) waarbij de kunsten en thema's uit de klassieke oudheid opnieuw heropleefden (letterlijk: 'hergeboorte').

Humanisme

Een intellectuele stroming ontstaan in Firenze die de mens (humanus) centraal stelt en de voorkeur geeft aan kritisch denken en bewijsvoering boven bijgeloof.

Man van Vitruvius

Een tekening van Leonardo Da Vinci (tussen 1480 en 1490) over de menselijke verhoudingen, geïnspireerd op de Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollio en dienend als symbool van het humanisme.

Tenebrae

Latijns begrip voor 'duisternis', in de veertiende eeuw gebruikt door de dichter Francesco Petrarca om de periode na de klassieke oudheid negatief te omschrijven.

Media tempestas

Latijnse benaming voor 'de stormachtige tussentijd', gebruikt door humanisten om de periode tussen de klassieke oudheid en hun eigen tijd aan te duiden.

Medium aevum

De Latijnse term voor 'de middeleeuwen', bedacht na de middeleeuwen door humanisten die deze periode beschouwden als een oninteressante tussenperiode van verval.

Breuk

Een plotse, ingrijpende historische verandering die vaak wordt aangeduid als de overgang naar een nieuw tijdvak.

Continuïteit

Een historische periode of toestand waarin structuren, gewoonten of instellingen blijven voortduren en niet veranderen.

Scharnierdatum

Een symbolische begin- of einddatum (zoals 476 of 1492) die door historici wordt gebruikt als afbakening tussen historische periodes.

Wereldlijke macht

Het gezag van koningen en keizers over aardse en maatschappelijke zaken, zoals openbaar bestuur, wetgeving, oorlogvoering en gebiedsverdeling (politieke domein).

Geestelijke macht

Het gezag van de paus en de kerk over religieuze zaken, zoals het geloof, moraliteit, kerkelijke kunst en literatuur (culturele domein).

Cesaropapie

Het verenigen van de wereldlijke macht (keizer/Caesar) en de geestelijke macht (paus/papa) in één persoon, zoals gebruikelijk was bij de Byzantijnse keizers.

Patriarch

De bisschop van Constantinopel, het religieuze hoofd binnen de oosters-orthodoxe kerk, die door de Byzantijnse keizer benoemd of afgezet kon worden.

Basileía Rhōmaíōn

De Griekse benaming voor het Romeinse Rijk, gebruikt om het Byzantijnse Rijk aan te duiden nadat het Grieks de officiële bestuurstaal werd.

Hagia Sophia

Monumentale kathedraal in Constantinopel met een koepel van 55 meter hoog, gebouwd tussen 532 en 537 in opdracht van keizer Justinianus I; betekent letterlijk 'heilige wijsheid'.

Mozaïek van de Schenkers

Een Byzantijns mozaïek in de Hagia Sophia (late 10e, vroege 11e eeuw) waarop Maria en Jezus centraal staan, geflankeerd door keizer Justinianus (met schaalmodel van de kerk) en keizer Constantijn (met maquette van Constantinopel).

Mozaïek

Een kunstvorm waarbij een grote afbeelding wordt samengesteld uit talrijke kleine gekleurde steentjes die in een vloer of wand worden geplaatst.

Kunstuiting

De manier waarop een kunstenaar zijn gevoelens, gedachten, meningen en visie via een kunstwerk tastbaar tot uiting brengt.

Standplaatsgebondenheid

Het verschijnsel dat iemands persoonlijke visie en oordeel over het verleden en heden sterk worden beïnvloed door de eigen context van tijd, plaats en culturele achtergrond.

Multiperspectiviteit

Het bestuderen en begrijpen van historische gebeurtenissen vanuit meerdere standpunten en perspectieven (zoals westers-christelijk, islamitisch of oosters-orthodox) om een vollediger beeld te vormen.

Fibula

Een mantelspeld van metaal die diende om kledingstukken vast te spelden; een typisch Romeins gebruik dat door Germaanse volkeren werd overgenomen.

Zegelring

Een ring met een persoonlijke beeltenis of zegel, gebruikt om documenten te waarborgen en te ondertekenen door de ring in hete was te drukken.

Denarius

Een zilveren muntstuk van Romeinse oorsprong; het munten van zilveren denarii werd in de middeleeuwen voortgezet door vorsten zoals Karel de Grote.

Grieks vuur

Een geheim Byzantijns brandbaar wapen dat via buizen vanaf schepen op vijandelijke vloten kon worden gespoten en zelfs op water bleef branden.

Theodosiaanse muren

Het meerlagige verdedigingssysteem van Constantinopel, bestaande uit een gracht (moat), parateichion, buitenmuur, peribolos en binnenmuur met torens.