Parazytologia lekarska — kompendium i repetytorium

Zestaw pytań i odpowiedzi powtórkowych z parazytologii lekarskiej obejmujący pojęcia ogólne, cykle rozwojowe, drogi inwazji, diagnostykę, leczenie oraz kluczowe pułapki egzaminacyjne.

Czym z definicji jest żywiciel ostateczny pasożyta?

Organizm, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe pasożyta albo w którym występuje jego dojrzała postać płciowa.

Czym z definicji jest żywiciel pośredni pasożyta?

Organizm, w którym rozwijają się postacie larwalne pasożyta lub w którym zachodzi jego rozmnażanie bezpłciowe.

Na czym polega rola żywiciela paratenicznego (transportowego)?

Pasożyt pozostaje w nim żywy, lecz nie kończy normalnego rozwoju; może jednak zostać przeniesiony dalej po zjedzeniu tego żywiciela.

Jaka jest różnica między autoinwazją wewnętrzną a samozarażeniem zewnętrznym?

W autoinwazji wewnętrznej kolejna generacja inwazyjnych postaci powstaje i zaraża tego samego żywiciela bez kontaktu ze środowiskiem zewnętrznym. W samozarażeniu zewnętrznym formy inwazyjne opuszczają organizm (np. na ręce) i ponownie trafiają do ust.

Które pasożyty z bazy są przykładem pasożytów larworodnych lub uwalniających mikrofilarie zamiast jaj w kale?

Trichinella jest larworodna (samice rodzą żywe larwy), filarie (np. Wuchereria bancrofti) rodzą mikrofilarie, a u Strongyloides larwy wykluwają się zazwyczaj jeszcze w błonie śluzowej jelita przed wydaleniem.

Jaka jest forma inwazyjna dla człowieka oraz główna droga transmisji w przypadku Giardia intestinalis?

Formą inwazyjną jest dojrzała cysta, przyjmowana drogą pokarmową po połknięciu skażonej wody, żywności bądź z brudnych rąk.

Dlaczego oocysty Cryptosporidium spp. stwarzają wysokie ryzyko natychmiastowego zarażenia w otoczeniu człowieka?

Oocysty Cryptosporidium spp. są inwazyjne bezpośrednio po wydaleniu z organizmu, a postacie cienkościenne mogą wywoływać autoinwazję wewnętrzną.

Czy świeżo wydalone oocysty Cyclospora cayetanensis i Cystoisospora belli są od razu zakaźne dla ludzi?

Nie, oocysty obu tych kokcydiów wymagają okresu dojrzewania w środowisku zewnętrznym, dlatego bezpośrednia transmisja człowiek–człowiek nie jest typowa.

Jakie postacie Toxoplasma gondii mogą stanowić źródło inwazji dla człowieka i gdzie występują?

Dojrzałe oocysty (w glebie, wodzie, na warzywach), cysty tkankowe zawierające bradyzoity (w surowym lub niedogotowanym mięsie) oraz tachyzoity (przy transmisji przezłożyskowej).

Jaka jest konsekwencja spożycia wągra Taenia solium, a jaka połknięcia jego jaj?

Spożycie wągra w niedogotowanej wieprzowinie wywołuje tasiemczycę jelitową (obecność dorosłego tasiemca), natomiast połknięcie jaj pochodzących z ludzkiego kału prowadzi do wągrzycy tkanek (np. neurocysticerkozy).

W jaki sposób człowiek ulega zarażeniu tasiemcem Dipylidium caninum?

Poprzez przypadkowe połknięcie zakażonej pchły zwierzęcia (zawierającej larwę tasiemca), a nie przez jej ukłucie.

Jakie postacie larwalne wnikają aktywnie przez nieuszkodzoną skórę człowieka i w jakich środowiskach?

Larwy filariopodobne L3 Strongyloides oraz tęgoryjców (Ancylostoma, Necator) z gleby, a także cerkarie Schistosoma spp. ze słodkiej wody.

W jaki sposób dochodzi do inwazji ameby Naegleria fowleri do ośrodkowego układu nerwowego?

Ciepła słodka woda zawierająca trofozoity musi dostać się do nosa, skąd pasożyt wędruje wzdłuż drogi węchowej przez blaszkę sitową do mózgu.

Kto pełni rolę żywiciela ostatecznego, a kto pośredniego w cyklu zarodźców malarii (Plasmodium spp.)?

Żywicielem ostatecznym jest samica komara Anopheles (miejsce rozmnażania płciowego), natomiast żywicielem pośrednim jest człowiek (oraz inne kręgowce).

Dlaczego Enterobius vermicularis wymaga specyficznego badania diagnostycznego i jakie to badanie?

Samice składają jaja w fałdach okołoodbytowych, a nie w świetle jelita, dlatego standardowe badanie kału ma niską czułość; badaniem z wyboru jest test przylepca celofanowego wykonany rano przed podmyciem.

Jak przebiega wędrówka larw Ascaris lumbricoides w organizmie człowieka?

Larwa wykluwa się w jelicie, przenika do naczyń krwionośnych, przepływa przez wątrobę do płuc, dociera do pęcherzyków płucnych, wędruje przez drzewo oskrzelowe do gardła i po połknięciu ponownie trafia do jelita cienkiego.

Czym różni się morfologia i lokalizacja bytowania dorosłych nicieni Trichuris trichiura od Ascaris lumbricoides?

Dorosłe osobniki Trichuris trichiura bytują głównie w jelicie grubym (kątnicy i okrężnicy), a ich jaja w kale mają charakterystyczny beczułkowaty kształt z biegunowymi czopami; Ascaris bytuje w jelicie cienkim.

Czym różni się obraz patologiczny bąblowicy wywołanej przez Echinococcus granulosus od Echinococcus multilocularis?

E. granulosus tworzy pojedynczą lub nieliczne, powoli rosnące, dobrze odgraniczone torbiele jednokomorowe; E. multilocularis daje naciekający, guzopodobny rozrost wielotorbielowaty przypominający złośliwy nowotwór.

Dlaczego standardowe chlorowanie wody na basenach nie zapobiega zakażeniom Cryptosporidium?

Oocysty Cryptosporidium są skrajnie oporne na chlor w stężeniach powszechnie stosowanych do dezynfekcji wody; skuteczne jest ozonowanie, filtracja, promieniowanie UV lub zagotowanie.

Jakie znaczenie terapeutyczne ma identyfikacja gatunkowa mikrosporydiów (Enterocytozoon bieneusi vs Encephalitozoon intestinalis)?

Encephalitozoon intestinalis odpowiada zazwyczaj na leczenie albendazolem, podczas gdy wobec Enterocytozoon bieneusi albendazol jest nieskuteczny (wymaga m.in. fumagiliny i odbudowy odporności).

Dlaczego wdrożenie glikokortykosteroidoterapii u chorego z nierozpoznaną węgorczycą (Strongyloides stercoralis) jest stanem zagrożenia życia?

Steroidy indukują gwałtowny cykl autoinwazji wewnętrznej i rozwój zespołu hiperinfekcji, z masową migracją larw do płuc i innych narządów oraz posocznicą bakteryjną.

Czym klinicznie różni się zajęcie OUN przez Naegleria fowleri od Acanthamoeba spp.?

Naegleria fowleri wywołuje ostre, piorunujące pierwotne pełzakowe zapalenie mózgu i opon (PAM) u immunokompetentnych, natomiast Acanthamoeba powoduje podostre lub przewlekłe ziarniniakowe amebowe zapalenie mózgu (GAE) u pacjentów z immunosupresją.

Które gatunki Plasmodium tworzą w hepatocytach uśpione formy przetrwalnikowe (hipnozoity)?

Plasmodium vivax oraz Plasmodium ovale (wymagają eradykacji prymachiną lub tafenochiną po wykluczeniu niedoboru G6PD).

Jakie charakterystyczne cechy morfologiczne w rozmazie krwi wykazuje Plasmodium falciparum?

Liczne pierścienie w pojedynczym erytrocycie, wysoka parazytemia (zakaża erytrocyty w każdym wieku) oraz charakterystyczne sierpowate lub półksiężycowate gametocyty.

W jaki sposób wektor przenosi świdrowca Trypanosoma cruzi na człowieka?

Pluskwiak z podrodziny Triatominae oddaje zakażony kał w pobliżu miejsca ukąszenia lub na błony śluzowe podczas żerowania; pasożyt nie jest wstrzykiwany ze śliną owada.

Jakie stadium inwazyjne filarii (np. Wuchereria bancrofti, Loa loa) jest wprowadzane do organizmu człowieka przez owada?

Larwa L3 wprowadzana przez aparat gębowy wektora; mikrofilarie są postaciami pobieranymi przez owada od człowieka.

W jakich materiałach i po jakich cechach morfologicznych identyfikuje się jaja Schistosoma haematobium oraz Schistosoma mansoni?

Jaja Schistosoma haematobium bada się w moczu – posiadają terminalny kolec na końcu; jaja Schistosoma mansoni bada się w kale – posiadają wydatny kolec boczny.

Jaki wektor odpowiada za transmisję epidemicznego duru wysypkowego (Rickettsia prowazekii) i gorączki okopowej (Bartonella quintana)?

Wesz odzieżowa (Pediculus humanus humanus).

Dlaczego surowe mięso zwierząt zakażonych Toxoplasma gondii nie zawiera sporozoitów?

W tkankach mięśniowych znajdują się wyłącznie cysty tkankowe wypełnione bradyzoitami; sporozoity powstają wyłącznie po sporulacji oocyst wydalonych z kałem kotowatych do środowiska.

Jakie postępowanie diagnostyczne jest przeciwwskazane przy podejrzeniu bąblowicy wątroby?

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa lub przypadkowe nakłucie torbieli bez osłony i przygotowania, ze względu na ryzyko rozsiewu pasożyta i wstrząsu anafilaktycznego; nie wykonuje się także badania kału człowieka na obecność jaj.

Kim jest żywiciel ostateczny i jakie są przykłady z materiału?

To organizm, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe pasożyta albo występuje jego dojrzała postać płciowa (np. kotowate dla Toxoplasma gondii, komar Anopheles dla Plasmodium).

Kim jest żywiciel pośredni i jakie przykłady podano w tekście?

To organizm, w którym rozwijają się postacie larwalne lub zachodzi rozmnażanie bezpłciowe (np. świnia dla Taenia solium, człowiek dla Plasmodium).

Na czym polega rola żywiciela paratenicznego (transportowego)?

Pasożyt pozostaje w nim żywy, ale nie kończy normalnego rozwoju; może zostać przeniesiony dalej po zjedzeniu tego żywiciela (np. zwierzęta przenoszące larwy Toxocara w tkankach).

Czym różni się autoinwazja wewnętrzna od samozarażenia zewnętrznego?

W autoinwazji wewnętrznej kolejna generacja inwazyjnych postaci powstaje i zaraża bez wyjścia do środowiska (np. Strongyloides stercoralis, Cryptosporidium, Hymenolepis nana). W samozarażeniu zewnętrznym formy inwazyjne opuszczają organizm (np. na ręce) i ponownie trafiają do ust tej samej osoby (np. owsica, jaja Taenia solium).

W jakiej postaci Trichinella uwalnia swoje potomstwo i w jakim stadium zaraża człowieka w mięsie?

Trichinella jest larworodna (samice uwalniają żywe larwy); człowieka zaraża larwa L1 obecna w mięśniach zwierzęcia (nie L2).

Co jest formą inwazyjną dla człowieka w przypadku Giardia intestinalis oraz jaka postać odpowiada za objawy w jelicie?

Formą inwazyjną jest dojrzała cysta (połknięta z wodą, żywnością lub z rąk). Za bytowanie w jelicie odpowiada trofozoit (posiadający dwa jądra i dysk czepny).

Jaka jest forma inwazyjna Entamoeba histolytica i jaki element w mikroskopii trofozoitów przemawia za inwazyjną pełzakowicą?

Formą inwazyjną jest dojrzała, czterojądrowa cysta. Za inwazyjną postacią silnie przemawia obecność trofozoitów zawierających pochłonięte erytrocyty.

Jakie postacie inwazyjne Toxoplasma gondii odpowiadają za zakażenie przez mięso, środowisko oraz przez łożysko?

Przez mięso: cysty tkankowe z bradyzoitami (nie sporozoity); ze środowiska (gleba, woda, warzywa): dojrzałe oocysty (zawierające sporozoity); przez łożysko: tachyzoity.

Czy człowiek zakażony Toxoplasma gondii wydala oocysty?

Nie, żywicielem ostatecznym wydalającym oocysty są wyłącznie kotowate; człowiek jest żywicielem pośrednim i nie wydala oocyst.

Dlaczego sama seronegatywność ciężarnej nie jest wskazaniem do włączenia spiramycyny w kierunku toksoplazmozy?

Sama seronegatywność świadczy jedynie o braku przebytego zakażenia i wymaga zapobiegania oraz kontroli; spiramycynę rozważa się przy potwierdzonym świeżym zakażeniu ciężarnej.

Jak pobiera się materiał do diagnostyki owsicy (Enterobius vermicularis)?

Za pomocą testu przylepca wykonanego rano, przed myciem i wypróżnieniem, najlepiej przez trzy kolejne poranki (zwykłe badanie kału ma małą czułość).

Jakie są różnice w migracji i lokalizacji dorosłych postaci Ascaris lumbricoides i Trichuris trichiura?

Larwa Ascaris odbywa migrację przez płuca (może wywołać zespół Löfflera), a postać dorosła bytuje w jelicie cienkim. Trichuris nie wymaga migracji płucnej, a dojrzałe nicienie bytują głównie w kątnicy i okrężnicy.

Jak wygląda jajo Trichuris trichiura w badaniu mikroskopowym kału?

Jest beczułkowate, z charakterystycznymi czopami na biegunach.

Dlaczego w diagnostyce toksokarozy (Toxocara canis/cati) nie wykonuje się badania kału człowieka?

Ponieważ larwy wędrują w tkankach człowieka i nie osiągają dojrzałości w jelicie; człowiek jest przypadkowym gospodarzem (ślepym zaułkiem cyklu). Diagnostyka opiera się m.in. na serologii i ocenie eozynofilii.

Jakie są odmienne następstwa zjedzenia wągrów Taenia solium w wieprzowinie w porównaniu ze spożyciem jej jaj?

Zjedzenie wągrów z wieprzowiny wywołuje tasiemczycę jelitową (postać dorosła w jelicie cienkim), natomiast połknięcie jaj prowadzi do wągrzycy tkanek (w tym neurocysticerkozy).

Czy spożycie jaj Taenia saginata może wywołać u człowieka wągrzycę?

Nie, jaja Taenia saginata nie wywołują u człowieka wągrzycy; człowiek zaraża się wyłącznie wągrami z niedogotowanej wołowiny, rozwijając tasiemczycę jelitową.

Czym różni się bąblowica torbielowata (Echinococcus granulosus s.l.) od wielojamowej (E. multilocularis)?

Bąblowica torbielowata tworzy powoli rosnącą torbiel (ryzyko pęknięcia, anafilaksji i rozsiewu; rezerwuar ostateczny: pies). Wielojamowa tworzy naciekający guz w wątrobie przypominający proces złośliwy (rezerwuar ostateczny: lisy i psowate).

Gdzie w organizmie człowieka otorbiają się larwy Trichinella i jakiego narządu dotyczy ciężkie powikłanie zapalne?

Otorbiają się w mięśniach szkieletowych. Nie tworzą typowych trwałych cyst w sercu — zapalenie mięśnia sercowego jest natomiast ciężkim powikłaniem choroby.

Jak dochodzi do zarażenia motylicą wątrobową (Fasciola hepatica) i jaki lek jest stosowany w jej leczeniu?

Człowiek zaraża się metacerkarią obecną na surowych roślinach wodnych (np. rukwi wodnej). Lekiem z wyboru jest triklabendazol (prazykwantel nie jest właściwym lekiem).

W jakiej formie występuje Trichomonas vaginalis i jak się przenosi?

Występuje wyłącznie jako trofozoit (nie tworzy cyst); przenosi się przez bezpośredni kontakt seksualny.

Jakie patogeny przenosi wesz odzieżowa?

Rickettsia prowazekii (dur wysypkowy epidemiczny) oraz Bartonella quintana (gorączka okopowa).

W jaki sposób człowiek ulega zarażeniu tasiemcem psim (Dipylidium caninum)?

Przez przypadkowe połknięcie zakażonej pchły zwierzęcia (a nie przez jej ukłucie).

Dlaczego Cryptosporidium stanowi szczególne wyzwanie w uzdatnianiu wody basenowej i pitnej?

Oocysty Cryptosporidium są bezpośrednio inwazyjne po wydaleniu i wykazują bardzo dużą oporność na standardowe chlorowanie wody; wymagają filtracji, naświetlania UV, ozonowania lub przegotowania.

W jakiej niszy komórkowej lokalizuje się Cryptosporidium w enterocycie?

Wewnątrzkomórkowo, lecz pozacytoplazmatycznie.

Dlaczego identyfikacja gatunku mikrosporydiów (Encephalitozoon vs Enterocytozoon bieneusi) ma kluczowe znaczenie terapeutyczne?

Encephalitozoon często odpowiada na leczenie albendazolem, podczas gdy w przypadku Enterocytozoon bieneusi albendazol wykazuje małą skuteczność.

Dlaczego w przypadku Cystoisospora belli i Cyclospora cayetanensis nie dochodzi do typowej bezpośredniej transmisji człowiek–człowiek?

Ponieważ ich oocysty nie są od razu inwazyjne po wydaleniu — wymagają okresu dojrzewania w środowisku zewnętrznym.

Na czym polega niebezpieczeństwo hiperinwazji u pacjenta bezobjawowo zakażonego Strongyloides stercoralis po podaniu glikokortykosteroidów?

Autoinwazja ulega gwałtownemu nasileniu; dochodzi do masowej wędrówki larw m.in. przez płuca i wstrząsu septycznego wskutek przenoszenia bakterii jelitowych, przy czym eozynofilia może być nieobecna.

Jak różnią się drogi wnikania i wywoływane zespoły chorobowe Acanthamoeba spp. oraz Naegleria fowleri?

Acanthamoeba wnika przez rogówkę (zapalenie rogówki, zwłaszcza u użytkowników soczewek) lub uszkodzoną skórę/drogi oddechowe (ziarniniakowe amebowe zapalenie mózgu — GAE). Naegleria wnika z ciepłą słodką wodą do nosa wzdłuż nerwów węchowych, powodując pierwotne amebowe zapalenie mózgu i opon (PAM).

Czym różni się skrót PAM od PJP/PCP?

PAM to pierwotne amebowe zapalenie mózgu i opon wywołane przez Naegleria fowleri (OUN), natomiast PJP/PCP to zapalenie płuc wywoływane przez oportunistycznego grzyba Pneumocystis jirovecii.

Jaki jest wektor Babesia spp. i jaka charakterystyczna struktura może być widoczna w krwinkach?

Wektorem są kleszcze Ixodes (możliwa jest też transmisja poprzetoczeniowa). W zakażonych erytrocytach może być widoczny obraz „krzyża maltańskiego”.

Który gatunek Plasmodium jest główną przyczyną ciężkiej malarii i jak wygląda w rozmazie krwi?

Plasmodium falciparum; w rozmazie widoczne są liczne pierścienie w pojedynczej krwince oraz charakterystyczne sierpowate/półksiężycowate gametocyty.

Które gatunki Plasmodium tworzą w wątrobie hipnozoity i co z tego wynika?

Plasmodium vivax oraz Plasmodium ovale; hipnozoity mogą po pewnym czasie prowadzić do nawrotu malarii.

Jaka jest długość cyklu krwinkowego Plasmodium malariae i Plasmodium knowlesi?

Dla Plasmodium malariae cykl wynosi około $72\,\text{godziny}$, a dla Plasmodium knowlesi około $24\,\text{godziny}$.

Co stanowi podstawowe i pilne badanie pierwszego rzutu przy podejrzeniu malarii po powrocie ze strefy endemicznej?

Pilne wykonanie grubej kropli (czułe wykrywanie) oraz cienkiego rozmazu krwi (oznaczenie gatunku i parazytemii).

Który gatunek Leishmania odpowiada za leiszmaniozę trzewną w basenie Morza Śródziemnego i co stanowi jej rezerwuar?

Leishmania infantum; ważnym rezerwuarem są psy.

W jakiej postaci Leishmania występuje w komórkach żywiciela (np. makrofagach)?

Występuje w postaci amastigoty (podczas gdy moskit wprowadza promastigotę metacykliczną).

Jaki jest wektor śpiączki afrykańskiej (Trypanosoma brucei) i czym jest objaw Winterbottoma?

Wektorem jest mucha tse-tse (Glossina). Objaw Winterbottoma to powiększenie tylnych węzłów chłonnych szyjnych we wczesnej fazie infekcji.

W jaki sposób człowiek ulega zakażeniu Trypanosoma cruzi (choroba Chagasa)?

Zakażenie następuje przez zanieczyszczenie rany po ukłuciu lub spojówki kałem pluskwiaka Triatominae (a nie ze śliną podczas ukłucia).

W jakim stadium owad krwiopijny przekazuje człowiekowi filarie (np. Wuchereria, Onchocerca, Loa loa)?

W stadium larwy L3 (mikrofilarie są produkowane w tkankach człowieka i pobierane przez owada z krwi lub skóry).

Kiedy należy pobrać krew do badania w kierunku Wuchereria bancrofti, a kiedy w kierunku Loa loa?

Wuchereria bancrofti wykazuje nocną okresowość mikrofilarii (krew pobiera się w nocy), natomiast mikrofilarie Loa loa bada się we krwi pobranej w dzień.

W jaki sposób człowiek zaraża się przywrami z rodzaju Schistosoma?

Czynnie: cerkarie znajdujące się w słodkiej wodzie przenikają przez nieuszkodzoną skórę człowieka podczas kąpieli lub pracy w wodzie (nie drogą pokarmową).

Gdzie szuka się jaj i jaka jest morfologia jaja Schistosoma haematobium vs Schistosoma mansoni?

S. haematobium: w moczu; jajo posiada kolec na końcu (apikalny). S. mansoni: w kale; jajo posiada wyraźny kolec boczny.

Jakie badanie pierwszego wyboru należy zlecić przy podejrzeniu bąblowicy wątroby?

Badania obrazowe (USG/TK/MR) w połączeniu z serologią; nie wykonuje się badania kału człowieka (człowiek nie wydala jaj bąblowca).

Jakie są cztery sytuacje kliniczne w parazytologii, których bezwzględnie nie wolno przeoczyć?

1. Gorączka po powrocie z obszaru malarii; 2. Nagłe zapalenie mózgu i opon po dostaniu się ciepłej słodkiej wody do nosa (Naegleria); 3. Planowane włączenie sterydów przy możliwym dawnym narażeniu na Strongyloides; 4. Silny ból oka u użytkownika soczewek po kontakcie z wodą (Acanthamoeba).