1/54
Zestaw fiszek pojęciowych obejmujących kluczowe zagadnienia, pojęcia, instytucje oraz zasady prawa międzynarodowego publicznego przedstawione w podręczniku W. Góralczyka i S. Sawickiego.
Prawo międzynarodowe publiczne
Zespół norm regulujących stosunki międzynarodowe w szerokim znaczeniu, w tym relacje między państwami, między państwami a innymi podmiotami oraz między tymi innymi podmiotami, które są od siebie niezależne i nie podlegają wspólnej władzy państwowej.
Prawo prywatne międzynarodowe
Zespół norm prawa wewnętrznego poszczególnych państw (norm kompetencyjnych i kolizyjnych), których zadaniem jest wskazanie systemu prawnego właściwego do oceny prawnej konkretnego stosunku z zakresu prawa prywatnego powiązanego z więcej niż jednym państwem.
Ius cogens
Bezwzględnie wiążąca norma powszechnego prawa międzynarodowego, przyjęta i uznana przez międzynarodową społeczność państw jako całość za normę, od której uchylenie się jest niedopuszczalne i która może być zmieniona jedynie przez późniejszą normę o tym samym charakterze.
Dualizm
Teoria relacji między porządkami prawnymi, przyjmująca, że prawo międzynarodowe i prawo wewnętrzne stanowią dwa odrębne, niezależne od siebie systemy prawne bez punktów stycznych, przez co stosowanie norm międzynarodowych wewnątrz państwa wymaga ich uprzedniej transformacji w prawo krajowe.
Monizm
Teoria zakładająca jedność porządku prawnego, zgodnie z którą prawo międzynarodowe i prawo wewnętrzne tworzą jeden system prawny, zazwyczaj z hierarchicznym podporządkowaniem prawa wewnętrznego prawu międzynarodowemu.
Pacta sunt servanda
Podstawowa zasada prawa międzynarodowego nakazująca, aby każdy będący w mocy traktat wiązał jego strony oraz był przez nie wykonywany w dobrej wierze, uniemożliwiając powoływanie się na prawo wewnętrzne w celu usprawiedliwienia jego niewykonywania.
Umowa międzynarodowa
Wspólne i zgodne oświadczenie podmiotów prawa międzynarodowego, które ma charakter prawotwórczy, tworząc między stronami wzajemne uprawnienia i obowiązki.
Ratyfikacja
Akt zatwierdzenia umowy międzynarodowej przez powołany do tego na mocy prawa konstytucyjnego organ państwowy (najczęściej głowę państwa), oznaczający ostateczne wyrażenie zgody na związanie się umową w stosunkach międzynarodowych.
Clausula rebus sic stantibus
Zasada dopuszczająca jednostronne wycofanie się z umowy lub uznanie jej za wygasłą w przypadku zaistnienia zasadniczej, nieprzewidzianej przez strony zmiany okoliczności, które stanowiły istotną podstawę zgody na związanie się umową i radykalnie przekształcają zakres obowiązków.
Zastrzeżenie do umowy międzynarodowej
Jednostronne oświadczenie złożone przez państwo podczas podpisywania, ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia do umowy wielostronnej, za pomocą którego zmierza ono do wyłączenia lub modyfikacji skutków prawnych określonych postanowień umowy w ich zastosowaniu do tego państwa.
Zwyczaj międzynarodowy
Zgodne i jednolite postępowanie państw (praktyka / element obiektywny), któremu towarzyszy przekonanie, że postępowanie to jest prawnie nakazane przez obowiązującą normę prawną (opinio iuris sive necessitatis / element subiektywny).
Opinio iuris sive necessitatis
Subiektywny element zwyczaju międzynarodowego oznaczający powszechne przeświadczenie państw, że określona jednolita praktyka wynika z obowiązku prawnego i stanowi wiążące prawo.
Kurtuazja międzynarodowa (comitas gentium)
Zbiór reguł postępowania i tradycyjnych gestów uprzejmościowych stosowanych w stosunkach międzynarodowych dla ułatwienia kontaktów (np. w protokole dyplomatycznym), które nie posiadają charakteru wiążących norm prawnych.
Podmiot prawa międzynarodowego
Jednostka lub organizacja, która posiada prawa i obowiązki wynikające bezpośrednio z norm prawa międzynarodowego oraz ma zdolność do wywoływania skutków prawnych w międzynarodowym porządku prawnym.
Suwerenność państwowa
Atrybut władzy państwowej oznaczający jej niezależność od jakiejkolwiek władzy zewnętrznej oraz jej najwyższy, pełny, pierwotny i wyłączny charakter na obszarze własnego terytorium i wobec własnej ludności.
Kompetencja własna państwa
Całokształt spraw wewnętrznych i zewnętrznych, w których państwo może decydować i działać w sposób w pełni swobodny według własnego uznania, gdyż nie zostały one poddane reglamentacji obowiązującego to państwo prawa międzynarodowego.
Zasada nieinterwencji
Podstawowa zasada prawa międzynarodowego zakazująca państwom oraz organizacjom międzynarodowym bezpośredniego lub pośredniego mieszania się w sprawy należące do wewnętrznej bądź zewnętrznej kompetencji innego państwa.
Immunitet jurysdykcyjny państwa
Zasada wynikająca z suwerennej równości podmiotów (par in parem non habet imperium), stanowiąca, że żadne państwo, jego organy oraz jego własność nie podlegają jurysdykcji sądów innego państwa bez uprzedniej wyraźnej zgody.
Państwo trwale neutralne
Państwo, które na mocy aktu prawa międzynarodowego zobowiązało się nie brać udziału w konfliktach zbrojnych innych państw, nie przystępować do sojuszy wojskowych ani nie dopuszczać do powstawania obcych baz na swym terytorium, zachowując prawo do samoobrony (np. Szwajcaria, Austria).
Uznanie państwa
Jednostronny akt o charakterze deklaratywnym, w którym podmiot prawa międzynarodowego stwierdza istnienie nowej suwerennej organizacji terytorialnej jako państwa i wyraża wolę traktowania jej jako osoby prawa międzynarodowego.
Uznanie rządu
Jednostronny akt deklaratywny, w którym państwo stwierdza, że nowy rząd, który doszedł do władzy zazwyczaj w drodze pozakonstytucyjnej (np. w wyniku przewrotu), sprawuje rzeczywistą i trwałą władzę na terytorium państwa oraz reprezentuje je w relacjach międzynarodowych.
Strona wojująca
Zorganizowana grupa powstańcza prowadząca walkę zbrojną przeciw władzy centralnej, posiadająca odpowiedzialne dowództwo, kontrolująca określone terytorium i przestrzegająca praw oraz zwyczajów wojennych, której przyznano czasowy status podmiotu praw i obowiązków wojennych.
Terytorium państwowe
Trójwymiarowa przestrzeń obejmująca obszar lądowy, morskie wody przybrzeżne (wewnętrzne i morze terytorialne), wnętrze ziemi pod nimi oraz przestrzeń powietrzną nad nimi, na którą rozciąga się zwierzchnictwo suwerennego państwa.
Cesja terytorialna
Pochodny sposób nabycia terytorium polegający na odstąpieniu przez jedno państwo części swego obszaru drugiemu państwu na podstawie dwustronnej lub wielostronnej umowy międzynarodowej.
Granica państwowa
Płaszczyzna pionowa prostopadła do powierzchni Ziemi, oddzielająca terytorium lądowe, morskie, przestrzeń powietrzną oraz podziemie danego państwa od terytoriów innych państw lub obszarów niepodlegających niczyjej suwerenności.
Delimitacja granicy
Etap procedury ustalania granicy państwowej polegający na jej szczegółowym opisaniu w umowie międzynarodowej oraz wyrysowaniu jej przebiegu na mapie w odpowiedniej podziałce.
Demarkacja granicy
Etap procedury ustalania granicy państwowej polegający na jej bezpośrednim i fizycznym wytyczeniu oraz oznaczeniu w terenie za pomocą znaków granicznych (np. słupów betonowych, kopców).
Morskie wody wewnętrzne
Obszary wód morskich położone między lądem a wewnętrzną granicą morza terytorialnego (w tym porty, redy, zatoki morskie o szerokości wejścia do 24 mil oraz wody historyczne), na których państwo sprawuje pełną i wyłączną suwerenność terytorialną.
Morze terytorialne
Pas wód morskich o maksymalnej szerokości do 12 mil morskich, mierzony od linii podstawowej, stanowiący integralną część terytorium państwa nadbrzeżnego, na którym suwerenność państwa doznaje ograniczenia wyłącznie na rzecz prawa nieszkodliwego przepływu obcych statków.
Prawo nieszkodliwego przepływu
Zwyczajowe i umowne uprawnienie statków morskich wszystkich państw do żeglugi przez morze terytorialne obcego państwa bez uprzedniej zgody, o ile żegluga ta jest nieprzerwana, szybka i nie zagraża pokojowi, porządkowi ani bezpieczeństwu państwa nadbrzeżnego.
Morska strefa przyległa
Pas wód morza otwartego przylegający do morza terytorialnego (sięgający maksymalnie do 24 mil morskich od linii podstawowych), na którym państwo nadbrzeżne ma prawo wykonywać kontrolę celną, skarbową, imigracyjną i sanitarną.
Szelf kontynentalny
Dno morskie i podziemie podmorskich obszarów przyległych do wybrzeża, sięgające poza morze terytorialne co najmniej do 200 mil morskich lub do krawędzi obrzeża kontynentalnego, nad którym państwo nadbrzeżne sprawuje wyłączne prawa suwerenne w celu badania i eksploatacji jego zasobów naturalnych.
Wyłączna strefa ekonomiczna
Obszar morski sięgający do 200 mil morskich od linii podstawowych, w którym państwo nadbrzeżne ma suwerenne prawa funkcjonalne w celu poszukiwania, eksploatacji, ochrony i gospodarowania zasobami naturalnymi (żywymi i mineralnymi) wód, dna i podziemia morza.
Morze pełne
Wszystkie części wód morskich nieobjęte wyłączną strefą ekonomiczną, morzem terytorialnym, wodami wewnętrznymi ani wodami archipelagowymi, otwarte dla wszystkich państw na zasadzie równości i podlegające wolności mórz.
Prawo pościgu (hot pursuit)
Uprawnienie okrętów wojennych państwa nadbrzeżnego do ścigania obcego statku handlowego na morzu pełnym i zatrzymania go, jeżeli dopuścił się on naruszenia prawa na wodach wewnętrznych, terytorialnych lub w odpowiedniej strefie przybrzeżnej, a pościg rozpoczęty w tych granicach był prowadzony bez przerwy.
Wspólne dziedzictwo ludzkości
Status prawny dna mórz i oceanów oraz jego podziemia poza granicami jurysdykcji państwowej, wykluczający możliwość suwerennego zawłaszczenia przez jakiekolwiek państwo i nakazujący eksploatację jego zasobów w interesie całej ludzkości pod nadzorem Organizacji Dna Morskiego.
Przestrzeń powietrzna państwa
Słup powietrza znajdujący się nad terytorium lądowym oraz morskimi wodami wewnętrznymi i terytorialnymi państwa, podlegający jego całkowitej i wyłącznej suwerenności do dolnej granicy przestrzeni kosmicznej (około 90–100 km).
Przestrzeń kosmiczna
Obszar rozciągający się ponad przestrzenią powietrzną (od ok. 90–100 km nad Ziemią), wolny dla badań i użytkowania przez wszystkie państwa na zasadach równości, niepodlegający suwerennemu zawłaszczeniu i przeznaczony do wykorzystania wyłącznie w celach pokojowych.
Obywatelstwo
Trwały węzeł publicznoprawny łączący osobę fizyczną z państwem, rodzący wzajemne prawa i obowiązki, w tym obowiązek wierności jednostki wobec państwa oraz prawo do korzystania z jego opieki dyplomatycznej.
Apatryda
Osoba fizyczna nieposiadająca obywatelstwa żadnego państwa w rozumieniu i świetle przepisów jakiegokolwiek prawa wewnętrznego.
Azyl terytorialny
Udzielenie przez suwerenne państwo na jego terytorium schronienia cudzoziemcowi ściganemu w swoim kraju ojczystym lub w państwie trzecim z przyczyn politycznych, połączone z odmową jego wydania (ekstradycji).
Ekstradycja
Wydanie przez jedno państwo na wniosek drugiego państwa osoby przebywającej na jego terytorium, która jest ścigana za popełnienie przestępstwa w celu osądzenia lub w celu wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności.
Zasada non-refoulement
Bezwzględna reguła międzynarodowego prawa uchodźczego zakazująca wydalania, odsyłania lub zawracania uchodźcy do granicy terytorium, na którym jego życiu lub wolności zagrażałoby niebezpieczeństwo prześladowania.
Misja dyplomatyczna
Stały organ zewnętrzny państwa wysyłającego z siedzibą w państwie przyjmującym, sprawujący generalną funkcję reprezentowania państwa, prowadzenia rokowań oraz ochrony interesów państwa i jego obywateli.
Agrément
Uprzednia, poufna zgoda państwa przyjmującego na mianowanie konkretnej osoby na stanowisko szefa misji dyplomatycznej (ambasadora) przez państwo wysyłające.
Listy uwierzytelniające
Uroczysty dokument wystawiany przez głowę państwa wysyłającego, wręczany głowie państwa przyjmującego przez nowego szefa misji dyplomatycznej przy obejmowaniu przez niego urzędowych funkcji.
Exequatur
Zezwolenie wydawane przez właściwy organ państwa przyjmującego na wykonywanie funkcji urzędowych przez kierownika obcego urzędu konsularnego w oznaczonym okręgu konsularnym.
Persona non grata
Oświadczenie państwa przyjmującego, w którym uznaje ono dyplomatę za osobę niepożądaną, nakładające na państwo wysyłające obowiązek jego niezwłocznego odwołania lub zakończenia jego funkcji w misji bez konieczności uzasadniania tej decyzji.
Retorsje
Środki odwetowe podejmowane przez państwo w odpowiedzi na nieprzyjazny, sprzeczny z jego interesami, lecz legalny akt innego państwa, polegające na działaniach w pełni zgodnych z prawem międzynarodowym (np. podniesienie ceł, ograniczenia wizowe).
Represalia
Środki odwetowe podejmowane przez poszkodowane państwo w odpowiedzi na wcześniejszy bezprawny czyn innego państwa, stanowiące same w sobie naruszenie prawa międzynarodowego, lecz usprawiedliwione wcześniejszym bezprawiem przeciwnika (z zachowaniem zasady proporcjonalności).
Klauzula największego uprzywilejowania
Klauzula traktatowa, w której strony zobowiązują się do przyznania sobie wzajemnie praw, korzyści i ulg nie mniejszych niż te, które zostały lub zostaną w przyszłości przyznane jakiemukolwiek państwu trzeciemu w danej dziedzinie obrotu.
Bezpieczeństwo zbiorowe
System traktatowy oparty na zasadzie, że bezprawny atak zbrojny na którekolwiek z uczestniczących państw jest traktowany jako atak na wszystkich członków, zobowiązując ich do podjęcia skoordynowanej akcji obronnej lub sankcyjnej (np. w systemie ONZ).
Kombatant
Prawnie zdefiniowany członek sił zbrojnych strony walczącej w konflikcie zbrojnym, posiadający uprawnienie do bezpośredniego udziału w działaniach wojennych, który po dostaniu się we władzę nieprzyjaciela ma prawo do statusu jeńca wojennego.
Okupacja wojenna
Przejściowy stan faktyczny i prawny powstający w wyniku opanowania całości lub części nieprzyjacielskiego terytorium przez obce siły zbrojne i ustanowienia na nim rzeczywistej władzy wojskowej, bez nabycia suwerenności terytorialnej nad tym obszarem.
Klauzula Martensa
Zasada międzynarodowego prawa humanitarnego głosząca, że w sytuacjach nieobjętych normami prawa umownego ludność cywilna i kombatanci pozostają pod opieką i jurysdykcją zasad prawa narodów wynikających z ustalonych zwyczajów, zasad humanitaryzmu i wymogów społecznego sumienia.