1/39
Woordenschatflashcards over de colleges Historische Teksten van het Nederlands, met kernbegrippen uit het Oudnederlands, Middelnederlands, Nieuwnederlands en de historische heuristiek.
Heuristiek
De kunst van het vinden; de methode en wetenschap om historische teksten op te sporen, te begrijpen, te vertalen en te interpreteren met behulp van geschikte naslagwerken en werkinstrumenten.
Oudnederlands
De verzamelnaam voor verschillende verwante West-Germaanse streektalen en dialecten die tot circa 1200 n.C. in de Lage Landen werden gesproken; het was geen standaard- of cultuurtaal en werd zelden opgeschreven.
Lingua franca
Een gemeenschappelijke taal die door verschillende taalgroepen wordt gebruikt voor onderlinge communicatie; in de middeleeuwen was dit het Latijn voor de Kerk, wetenschap, onderwijs en administratie.
Diets
De middeleeuwse aanduiding voor de taal van het volk (de gesproken volkstaal), ter onderscheiding van de geleerde en geschreven taal, het Latijn.
Toponiem
Een plaatsnaam; fungeert als historisch taalspoor waarin oude woorden bewaard zijn gebleven, zoals Hamma (868 n.C., Hamme), Thicabusca (961 n.C.) en Torninus (1161 n.C., Deurne).
Antroponiem
Een persoonsnaam; fungeert als historisch taalspoor waarin vroegere Nederlandse naam- en klankelementen bewaard zijn gebleven binnen Latijnse oorkonden en registers.
Glosse
Een vertalend of verduidelijkend woord in de volkstaal dat tussen de regels (interlineair) of in de marge (marginaal) van een Latijns handschrift werd geschreven, zoals in de 8ste-eeuwse Lex Salica.
Seewerp
Een los Middelnederlands/Oudnederlands woord in een Latijns document dat verwijst naar op het strand aangespoelde goederen in het kader van een heffing op strandjutterij.
Stichtingskeure van Nieuwpoort (1163)
Een Latijns privilegedocument uitgevaardigd door graaf Filips van de Elzas waarin Nederlandse scheepsnamen voorkomen, zoals scuta, clincaboiat, losboiat, envara en cogga.
Probatio pennae
Een penproef; specifiek het bekende 11de-eeuwse fragment ("Hebban olla uogala…") in een Latijns handschrift, waarvan de taalkundige status als Oudnederlands ter discussie staat.
Wachtendonkse psalmen
Een verzameling psalmen (genoemd naar een 16de-eeuwse kanunnik) die geldt als de bekendste en een van de slechts drie bewaarde volledige teksten in het Oudnederlands.
Middelnederlands
Een verzameling van West-Germaanse streektalen die tussen ongeveer 1150 en 1500 n.C. gesproken en geschreven werden in de Lage Landen; er was geen standaardtaal, maar wel een streven naar een bovengewestelijke schrijftaal.

Middelnederlandse dialectgroepen
De vijf traditioneel onderscheiden dialectgroepen in het Middelnederlandse taalgebied: Vlaams, Brabants, Hollands-Zeeuws, Limburgs en de noordoostelijke (Saksische) dialecten.
Belfort
Een middeleeuwse stedelijke toren die fungeerde als symbool van burgerlijke en stedelijke autonomie, vrijheid en politieke macht tegenover de adel en de geestelijkheid.
Ambtelijke teksten
Zakelijke, officiële en formele documenten (zoals oorkonden, stadskeuren en boedelbeschrijvingen) die veelal feitelijk, origineel en voorzien van een duidelijke datering en plaatsbepaling zijn.
Oorkonde
Een officieel schriftelijk bewijsstuk van een juridische afspraak of rechtshandeling tussen partijen, bekrachtigd door een bevoegde instantie zoals een schepenbank of vorst.
Stadskeure
Een oorkonde waarmee een landsheer stedelijke privileges, wetten en stadsrechten toekende of bekrachtigde aan een stadsgemeenschap.
Boedelbeschrijving
Een ambtelijke inventaris van alle bezittingen en goederen van een persoon, meestal opgemaakt na diens overlijden ter vaststelling van de nalatenschap.
Scriptorium
Een schrijfvertrek in een klooster waar monniken en professionele scribenten manuscripten met de hand schreven, verluchtten en vermenigvuldigden.
Kanselarij
Het administratieve schrijf- en bestuurscentrum van een vorst, stad of instelling waar officiële aktes, registers en brieven werden opgesteld door beroepsschrijvers.
Kritische uitgave
Een teksteditie gericht op de inhoud (WAT er staat) waarbij de editeur ingrijpt in de overlevering door interpunctie aan te brengen, afkortingen op te lossen en fouten te corrigeren.
Diplomatische uitgave
Een teksteditie gericht op filologische en taalkundige studie (HOE het er staat) waarbij het handschrift zo letterlijk en getrouw mogelijk wordt overgenomen zonder redactionele ingrepen.
Corpus Gysseling
Een tussen 1977 en 1987 door Maurits Gysseling bezorgde diplomatische uitgave van alle Middelnederlandse ambtelijke teksten en veel literaire werken van vóór het jaar 1301.
Jacob van Maerlant
Een belangrijke 13de-eeuwse Middelnederlandse auteur van wie meer dan 22.000 teksten/verzen bewaard zijn gebleven, onder andere bekend van het encyclopedische werk Der naturen blomme.
Livre des Mestiers
Een tweetalig Frans-Nederlands leer- en conversatieboekje (ook bekend als Boucvanden ambachten) opgesteld in Brugge rond 1370, vermoedelijk door een onderwijzer.
Nieuwnederlands
De periode in de Nederlandse taalgeschiedenis van ongeveer 1500 n.C. tot heden, gekenmerkt door de doorbraak van de boekdrukkunst en de geleidelijke standaardisering van de cultuur- en schrijftaal.
Joos Lambrecht
Een Gentse drukker, taalkundige en onderwijzer die in 1550 de eerste gedrukte Nederlandse spellinggids uitgaf (Nederlandsche spellijnghe…).
Almanak
Een historisch jaarboek of kalender met praktische informatie, astronomische standen en voorspellingen voor een bepaald kalenderjaar.
Egodocument
Een persoonlijke tekstvorm waarin een auteur eigen ervaringen, gedachten of observaties vastlegt, zoals een dagboek, autobiografie of reisverslag (bijvoorbeeld van kapelaan Christiaan Munters).
Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT)
Het omvangrijkste historische woordenboek van het Nederlands (43 delen, gepubliceerd 1864–1998) dat circa 95.000 trefwoorden uit de periode 1500–1972 beschrijft met behulp van 1.700.000 citaten.
Middelnederlandsch Woordenboek (MNW)
Een historisch woordenboek in 9 banden (1885–1929, opgezet door Eelco Verwijs en Jacob Verdam) dat het geschreven Nederlands van ongeveer 75.000 trefwoorden uit de periode 1250–1550 documenteert.
Spelling De Vries & Te Winkel
Het in 1864 speciaal voor het Woordenboek der Nederlandsche Taal ontworpen spellingsysteem dat de grondslag vormde voor de latere officiële Nederlandse spelling.
Fonetische spelling
Een spellingsysteem waarbij men woorden opschrijft op basis van de klank en uitspraak van het lokale dialect, wat in het Middelnederlands leidde tot een grote variëteit aan schrijfwijzen.
Deletie
Een klankverschijnsel waarbij een klank of klankgroep wegvalt in de uitspraak en spelling, zoals in 'boeven' (uit 'behoeven') of 'gevaen' (uit 'gevangen').
Assimilatie
Het taalkundige proces waarbij aangrenzende klanken zich aan elkaar aanpassen of gelijk worden, zoals in 'jonfrou' (jonc + vrouw) of 'amman' (ambacht + man).
Clisis
Het verschijnsel waarbij zelfstandige woorden in de uitspraak en/of schrift aan elkaar worden vastgehecht, onderverdeeld in proclisis en enclisis.
Proclisis
Een type clisis waarbij een woord aan het begin van het daaropvolgende woord wordt vastgehecht, zoals in 'tallen tide' (te allen tijde) of 'deerde' (de aarde).
Enclisis
Een type clisis waarbij een onbeklemtoond woord achteraan het voorgaande woord wordt vastgehecht, zoals in 'hets' (het is) of 'ziedet' (ziede het).
Dubbele negatie
Een Middelnederlandse ontkenningsconstructie waarbij de negatie tweemaal binnen één zin wordt uitgedrukt, veelal via de combinatie van het ontkenningspartikel 'en/ne' met 'niet'.
Betekenisverschuiving
Een semantische evolutie waarbij een woord in de loop van de geschiedenis een andere betekenis heeft gekregen dan de oorspronkelijke middeleeuwse betekenis (zoals bij 'tuin', 'onnozel' of 'onweer').