1/146
Een uitgebreide set begrippenkaarten ter voorbereiding op het examen Psychologie 1 aan Howest (Bachelor Sociaal Werk), gebaseerd op het officiële collegemateriaal.
Psychologie
De wetenschappelijke studie van het gedrag en de mentale activiteiten van het individu.
Mensenkennis
Het intuïtieve vermogen om te begrijpen waarom iemand op een bepaalde manier reageert en wat iemand denkt of voelt, opgebouwd vanaf de geboorte op basis van alledaagse ervaringen.
Sociologie
De wetenschap die de ruimere maatschappelijke context, samenlevingen, instituties en sociale structuren bestudeert en onderzoekt hoe deze menselijk gedrag beïnvloeden.
Sociale psychologie
Het deelgebied van de psychologie dat zich bevindt op het snijpunt tussen individu en samenleving en onderzoekt hoe mensen elkaar beïnvloeden, hoe groepsprocessen denken en handelen sturen en waarom we ons anders gedragen in aanwezigheid van anderen.
Empirische cyclus
Het wetenschappelijke proces van kennisverwerving dat bestaat uit vier stappen: observatie (vermoeden van samenhang), hypothese (toetsbare veronderstelling), onderzoek (systematisch gegevens verzamelen) en conclusie (bevestigen of verwerpen van de hypothese).

Correlatie
Een statistische maat die beschrijft in welke mate twee variabelen samen variëren, zonder dat dit noodzakelijk betekent dat de ene variabele de andere veroorzaakt.
Causaal verband
Een oorzakelijke relatie waarbij een gebeurtenis of variabele rechtstreeks het optreden van een andere veroorzaakt, wat vereist dat alternatieve verklaringen of derde factoren worden uitgesloten.
Evidence-based werken
Een professionele handelwijze waarbij hulpverleners interventies baseren op wat uit wetenschappelijk onderzoek bewezen effectief is gebleken, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op intuïtie of gewoonte.
Selectiebias
Een vertekening in wetenschappelijk onderzoek die optreedt wanneer de steekproef niet representatief is samengesteld, waardoor de onderzoeksresultaten niet gegeneraliseerd kunnen worden naar de gehele doelgroep.
Response bias
Een systematische vertekening in de antwoorden van onderzoeksdeelnemers, vaak veroorzaakt door sociale wenselijkheid, onduidelijke vraagstellingen of angst voor negatieve consequenties.
Expectancy bias
Een vertekening waarbij de verwachtingen van de onderzoeker onbewust diens waarneming en interpretatie van de onderzoeksgegevens sturen in de richting van de verwachte uitkomst.
Emotionele bias
Een vertekening waarbij sterke persoonlijke betrokkenheid of intense gevoelens van de onderzoeker een neutrale en objectieve beoordeling van gegevens in de weg staan.
Placebo-effect
Het optreden van positieve veranderingen of verbetering in de toestand van een persoon na het ontvangen van een behandeling die geen actieve werkzame bestanddelen bevat, louter door verwachting.
Dubbelblindonderzoek
Een onderzoeksopzet waarbij noch de proefpersonen noch de uitvoerende onderzoekers weten wie de daadwerkelijke behandeling ontvangt en wie een placebo krijgt, om verwachtingseffecten uit te sluiten.
Cartesiaans dualisme
De filosofische theorie van René Descartes waarin een strikt onderscheid wordt gemaakt tussen de onstoffelijke denkende geest (res cogitans) en het materiële, ruimtelijke lichaam (res extensa).
Tabula rasa
Het empiristische concept van John Locke dat stelt dat de menselijke geest bij de geboorte een onbeschreven blad is zonder aangeboren ideeën, en dat alle kennis uitsluitend voortkomt uit zintuiglijke ervaring.
Psychofysica
Het door Ernst Weber geïnitieerde onderzoeksgebied dat de kwantitatieve relatie bestudeert tussen de intensiteit van een fysieke prikkel en de subjectieve gewaarwording die deze oproept.
Structuralisme
De door Wilhelm Wundt en Edward Titchener ontwikkelde stroming die trachtte de elementaire bouwstenen van het bewuste ervaren te ontleden via de methode van getrainde introspectie.
Functionalisme
De stroming binnen de psychologie onder leiding van William James die zich richtte op de functie, de werking en het evolutionaire nut van bewuste mentale processen voor de aanpassing van een organisme aan zijn omgeving.
Gestaltpsychologie
De psychologische stroming die stelt dat het geheel meer is dan de som van de delen, waarbij de menselijke geest binnenkomende zintuiglijke prikkels actief ordent tot betekenisvolle gehelen (Gestalten).
Aha-Erlebnis
Het plotselinge cognitieve inzicht, beschreven door Wolfgang Köhler, waarbij de elementen van een probleem zich plots herstructureren tot een overzichtelijk geheel en de oplossing in één keer gevonden wordt.
Groepsdynamica
Het door Kurt Lewin geïntroduceerde concept dat beschrijft dat een groep een eigen dynamiek, structuur, rollen en normen bezit die niet gereduceerd kunnen worden tot de optelsom van de individuele groepsleden.
Behaviorisme
De door John B. Watson opgerichte denkstroming die stelt dat de psychologie zich uitsluitend mag bezighouden met objectief waarneembaar en meetbaar gedrag en de interne geest beschouwt als een ontoegankelijke 'black box'.
Het onbewuste (Freud)
Het diepste en grootste deel van de menselijke psyche volgens Sigmund Freud, dat fungeert als een reservoir van verdrongen verlangens, traumatische herinneringen, angsten en driften die het gedrag sturen.
Verdringing
Het actieve psychoanalytische afweermechanisme waarbij pijnlijke, bedreigende of sociaal onaanvaardbare gedachten en verlangens uit het bewuste denken worden geweerd naar het onbewuste.
Humanistische psychologie
De door Abraham Maslow en Carl Rogers ontwikkelde stroming ('The Third Force') die uitgaat van een positief mensbeeld en benadrukt dat de mens streeft naar persoonlijke groei, zelfactualisatie en zingeving.
Cognitieve psychologie
De psychologische discipline die ontstond met de computermetafoor en de mens bestudeert als een actieve informatieverwerker die prikkels opneemt, structureert, opslaat in het geheugen en gebruikt om te redeneren.
Acceptance and Commitment Therapy (ACT)
Een derde-generatie gedragstherapie die mensen leert onaangename gedachten en emoties te observeren en te accepteren zonder erdoor geleefd te worden, terwijl men handelt naar eigen kernwaarden.
Verdeeld subject
Het concept van Jacques Lacan dat stelt dat de mens fundamenteel verdeeld is omdat we onderworpen zijn aan de taal, waardoor wat we bewust uitspreken of willen nooit volledig samenvalt met wat ons onbewust stuurt.
Cybernetica
De wetenschap van sturing en zelfregulatie in systemen via terugkoppeling van informatie (feedback), wat aan de basis ligt van het psychologische systeemdenken.
Contextueel denken
De door Ivan Boszormenyi-Nagy ontwikkelde relationele theorie die focust op de relationele en intergenerationele ethiek en de dynamische balans tussen geven en ontvangen binnen familiesystemen.
Flow
De door Mihály Csíkszentmihályi beschreven toestand van optimale focus waarin iemand volledig opgaat in een uitdagende activiteit die precies aansluit bij de eigen vaardigheden, waardoor het tijdsbesef wegvalt.
Biopsychosociaal model
Het in 1977 door George Engel geformuleerde integratieve kader dat stelt dat gezondheid en ziekte altijd het dynamische resultaat zijn van een samenspel tussen biologische, psychologische en sociale factoren.

Natuurlijke selectie
Het evolutionaire mechanisme beschreven door Charles Darwin waarbij individuen met eigenschappen die het best zijn aangepast aan hun omgeving een grotere overlevings- en voortplantingskans hebben en hun genen doorgeven.
Genoom
De complete set van erfelijke informatie in een organisme, bij de mens bestaande uit 23 paar chromosomen (46 in totaal).
Genotype
Het geheel aan genetische informatie en erfelijke blauwdruk dat een individu van de biologische ouders heeft geërfd.
Fenotype
De feitelijk waarneembare fysieke, fysiologische en gedragsmatige kenmerken van een individu, ontstaan door de interactie tussen het genotype en de leefomgeving.
Epigenetica
De wetenschap die bestudeert hoe omgevingsinvloeden (zoals stress of voeding) genen kunnen aan- of uitzetten zonder de feitelijke DNA-sequentie te wijzigen, wat soms overerfbaar is.
Hypofyse
De centrale hormoonklier onderaan de hersenen die andere endocriene klieren aanstuurt en basale lichaamsfuncties zoals bloeddruk, lichaamstemperatuur en groei reguleert.
Fight-or-flightrespons
Een acute automatische overlevingsreactie van het autonome zenuwstelsel en de bijnieren die het lichaam voorbereidt om te vechten of te vluchten door de afgifte van adrenaline en verhoogde alertheid.
Neuron
Een gespecialiseerde zenuwcel die bestaat uit een cellichaam (soma met celkern), dendrieten (die signalen ontvangen) en een axon (die elektrische impulsen geleidt naar andere cellen).
Sensorische neuronen
Afferente zenuwcellen die zintuiglijke informatie vanuit de receptoren in het lichaam en de zintuigen naar het centrale zenuwstelsel geleiden.
Motorische neuronen
Efferente zenuwcellen die opdrachten vanuit het centrale zenuwstelsel naar de spieren, organen en klieren sturen om handelingen uit te voeren.
Interneuronen
Schakelcellen binnen het centrale zenuwstelsel die signalen overdragen tussen verschillende neuronen en instaan voor informatieverwerking en reflexen.
Myelineschede
Een isolerende vetachtige laag gevormd door gliacellen rondom het axon, die zorgt voor een snellere en efficiëntere geleiding van elektrische zenuwimpulsen.
Synaps
De microscopische spleet tussen het presynaptische uiteinde van een axon en de postsynaptische membraan van een dendriet, waar chemische overdracht van prikkels plaatsvindt.
Neurotransmitters
Chemische signaalstoffen die vanuit blaasjes in het axon worden vrijgegeven in de synaptische spleet om te binden aan specifieke receptoren op de ontvangende zenuwcel.
Neuroplasticiteit
Het vermogen van het zenuwstelsel en de hersenen om hun anatomische structuur en functionele verbindingen aan te passen als reactie op ervaringen, leren of herstel na hersenschade.
Dopamine
Een neurotransmitter die een sleutelrol speelt in het beloningssysteem van de hersenen, motivatie, plezier, leren en de regulatie van vrijwillige motoriek.
Serotonine
Een neurotransmitter die onder meer betrokken is bij de regulatie van stemming, slaap, eetlust, pijntolerantie en seksueel gedrag.
Endorfine
Een lichaamseigen neurotransmitter die werkt als een natuurlijke pijnstiller en zorgt voor een gevoel van welzijn en demping van fysiek ongemak.
Somatische zenuwstelsel
Het onderdeel van het perifere zenuwstelsel dat instaat voor de communicatie met de zintuigen en de bewuste, vrijwillige aansturing van de skeletspieren.
Autonome zenuwstelsel
Het gedeelte van het perifere zenuwstelsel dat onwillekeurige en zelfregulerende lichaamsfuncties aanstuurt, zoals hartslag, ademhaling, spijsvertering en klierwerking.
Sympathische zenuwstelsel
Het deel van het autonome zenuwstelsel dat het lichaam in een toestand van verhoogde activiteit en paraatheid brengt tijdens inspanning of dreiging (arousal).
Parasympathische zenuwstelsel
Het onderdeel van het autonome zenuwstelsel dat zorgt voor herstel, rust en opbouw van energiereserves door onder meer de hartslag te verlagen en de vertering te stimuleren.
Reflexboog
Een neuraal traject waarbij een sensorische prikkel direct in het ruggenmerg via interneuronen wordt doorgeschakeld naar een motorisch neuron, waardoor een snelle automatische respons optreedt vóór bewuste verwerking.
Reptielenbrein
De evolutionair oudste laag van de hersenen (bestaande uit de hersenstam en het cerebellum) die vitale functies zoals hartslag, ademhaling en motorische coördinatie aanstuurt.
Limbische systeem
De middelste hersenlaag (zoogdierenbrein), bestaande uit onder meer de amygdala, hippocampus en hypothalamus, die betrokken is bij emoties, motivatie en geheugenvorming.
Cerebrale cortex
De buitenste gekrulde laag van de grote hersenen (mensenbrein) die verantwoordelijk is voor hogere cognitieve processen zoals abstract denken, taal, planning en redeneren.
Frontaalkwab
De hersenkwab aan de voorzijde van het brein, cruciaal voor executieve functies (plannen, beslissen, impulscontrole), persoonlijkheid en de initiatie van bewegingen via de motorische cortex.

Homunculus
Een somatotopische projectiekaart van het menselijk lichaam op de motorische of somatosensorische cortex, waarbij de lichaamsdelen worden afgebeeld in verhouding tot hun mate van neurale controle en gevoeligheid.
Pariëtaalkwab
De hersenkwab bovenaan het brein die verantwoordelijk is voor het registreren van tast-, pijn-, druk- en temperatuursignalen, alsook voor ruimtelijke oriëntatie en het lichaamsbesef.
Apraxie
Een neurologische aandoening, vaak optredend na letsel aan de pariëtaalkwab, waarbij iemand niet meer in staat is om doelgerichte, gecoördineerde handelingen uit te voeren ondanks intacte spierkracht.
Occipitaalkwab
De kwab aan de achterkant van de hersenen die instaat voor de ontvangst, interpretatie en betekenisgeving van visuele prikkels zoals vorm, kleur en beweging.
Corticale blindheid
Het onvermogen om visuele informatie waar te nemen als gevolg van beschadiging aan de visuele schors in de occipitaalkwab, terwijl de ogen fysiologisch intact zijn.
Temporaalkwab
De hersenkwab gelegen aan de zijkanten van het hoofd boven de oren, primair verantwoordelijk voor gehoorverwerking, taalbegrip en geheugenprocessen.

Gebied van Broca en Gebied van Wernicke
Twee complementaire taalgebieden in de dominante hersenhelft: het gebied van Wernicke verwerkt het sensorische taalbegrip, terwijl het gebied van Broca zorgt voor de motorische spraakproductie.
Transductie
Het biologische proces waarbij zintuigcellen een binnenkomende fysieke stimulus (zoals licht, geluid of druk) omzetten in elektrochemische zenuwimpulsen.
Gewaarwording (sensatie)
De directe, ruwe registratie van zintuiglijke energie door receptorcellen vóórdat er actieve interpretatie of betekenisgeving heeft plaatsgevonden.
Waarneming (perceptie)
Het cognitieve en psychologische proces waarbij binnenkomende zintuiglijke gewaarwordingen geselecteerd, gestructureerd en geïnterpreteerd worden tot betekenisvolle ervaringen.

Kanizsa-figuur
Een optische illusie waarbij de hersenen op basis van uitsparingen in geometrische vormen zelf subjectieve randen en contouren construeren, zodat men bijvoorbeeld een wit vierkant ziet dat er fysiek niet is.
Absolute drempel
De minimale intensiteit die een fysische prikkel moet bezitten om door een individu in minstens 50% van de gevallen bewust te worden waargenomen.
Cocktailpartyfenomeen
Het vermogen van de selectieve aandacht om in een lawaaierige omgeving te focussen op één specifiek gesprek, terwijl op de achtergrond onbewust gescand blijft worden op relevante prikkels zoals de eigen naam.

Voorgrond-achtergrondorganisatie
Het Gestaltprincipe waarbij het waarnemingssysteem een visuele scène automatisch opdeelt in een centraal figuur (voorgrond) en een omgevende context (achtergrond), zoals geïllustreerd in de vaas-van-Rubin.

Ebbinghaus-illusie
Een perceptuele illusie waarbij twee centrale cirkels van identieke grootte toch als verschillend van grootte worden ervaren door de context van de omringende grotere of kleinere cirkels.
Top-down-verwerking
Informatieverwerking die gestuurd wordt vanuit bestaande kennis, schema's, verwachtingen en concepten van hogere cognitieve niveaus om zintuiglijke data te interpreteren.
Bottom-up-verwerking
Informatieverwerking die strikt vertrekt vanuit de elementaire zintuiglijke eigenschappen van de prikkel zelf, die stap voor stap worden samengesteld tot een geheel.
Sensorische geheugen
Het eerste geheugenstation dat een exacte zintuiglijke indruk (nabezieling of echo) van een prikkel gedurende een fractie van een seconde vasthoudt.
Werkgeheugen (kortetermijngeheugen)
Het actieve cognitieve systeem met een beperkte capaciteit (7±2 eenheden) en een beperkte tijdsduur (≈20 seconden), waarin informatie tijdelijk bewaard en bewerkt wordt.
Chunking
Een geheugenstrategie waarbij afzonderlijke brokstukken informatie worden samengevoegd tot betekenisvolle grotere eenheden (chunks) om de capaciteit van het werkgeheugen te vergroten.
Episodische geheugen
Het onderdeel van het expliciete langetermijngeheugen waarin persoonlijke ervaringen en gebeurtenissen gekoppeld aan een specifieke tijd en plaats worden opgeslagen.
Semantische geheugen
Het onderdeel van het expliciete langetermijngeheugen waarin algemene feiten, concepten, woordbetekenissen en theoretische kennis liggen opgeslagen, los van persoonlijke episodes.
Procedurele geheugen
Het onderdeel van het impliciete geheugen waarin motorische vaardigheden, gewoonten en handelingssequenties (zoals fietsen of typen) liggen opgeslagen die zonder bewuste controle worden uitgevoerd.
Vergeetcurve van Ebbinghaus
De grafische weergave van het vergeetproces van betekenisloos materiaal, die aantoont dat het vergeten aanvankelijk zeer snel verloopt en na verloop van tijd afvlakt.

Besparingswet (Ebbinghaus)
Het principe dat het opnieuw leren van eerder verworven maar schijnbaar vergeten informatie sneller verloopt en minder herhalingen vereist dan het eerste leerproces.
Anterograde amnesie
Het onvermogen om nieuwe herinneringen te vormen en op te slaan in het langetermijngeheugen na een hersenletsel of traumatische gebeurtenis.
Retrograde amnesie
Het verlies van herinneringen en kennis die zijn opgedaan vóór het tijdstip van een opgelopen hersentrauma.
Stemmingscongruent geheugen
Het psychologische fenomeen waarbij men zich gemakkelijker herinneringen voor de geest haalt waarvan de emotionele lading overeenkomt met de huidige stemming.
Cumulatieve vervorming
De progressieve wijziging van een herinnering doordat elke herhaalde reconstructie zelf weer opnieuw wordt opgeslagen, waardoor de herinnering steeds verder kan afwijken van de feitelijke gebeurtenis.
Circadiaans ritme
Een biologische cyclus van ongeveer 24 uur die fysiologische processen zoals de lichaamstemperatuur, hormoonspiegels (cortisol, melatonine) en het slaap-waakritme reguleert.
REM-slaap
De slaapfase gekenmerkt door snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movement), hoge hersenactiviteit, levendige dromen en een tijdelijke verlamming van de willekeurige spieren.

REM-rebound-effect
De toename in frequentie en intensiteit van de REM-slaap (vaak met intense dromen) nadat iemand stopt met stoffen die de REM-slaap onderdrukten, zoals cannabis of medicatie.
Kataplexie
Een plotseling, kortdurend verlies van spiertonus uitgelokt door sterke emoties (zoals lachen of verbazing), een kernsymptoom van narcolepsie.
Systeem 1 en Systeem 2
De twee denkmodi van Daniel Kahneman: Systeem 1 is snel, automatisch, intuïtief en moeiteloos; Systeem 2 is langzaam, analytisch, bewust en vraagt mentale inspanning.
Algoritme
Een vaststaande, stapsgewijze procedure of rekenregel die bij correcte uitvoering gegarandeerd leidt tot de juiste oplossing van een probleem.
Heuristiek
Een intuïtieve vuistregel of mentale kortere weg die toelaat om snel en met minimale inspanning beslissingen te nemen of oordelen te vellen, met het risico op systematische denkfouten.
Beschikbaarheidsheuristiek
De neiging om de waarschijnlijkheid van een gebeurtenis te overschatten naarmate voorbeelden ervan gemakkelijker of levendiger uit het geheugen kunnen worden opgeroepen.
Representativiteitsheuristiek
De denkfout waarbij men de kans dat een persoon of object tot een bepaalde categorie behoort beoordeelt op basis van de gelijkenis met een mentaal prototype, waarbij basisstatistieken worden genegeerd.
Confirmatietendens (confirmation bias)
De neiging om informatie te zoeken, te onthouden en te interpreteren op een manier die bestaande opvattingen bevestigt, terwijl tegenstrijdige gegevens worden genegeerd of gebagatelliseerd.
Illusoire-waarheidseffect
Het psychologische fenomeen waarbij herhaalde blootstelling aan een bewering ervoor zorgt dat mensen deze als waarachtiger gaan beoordelen, ongeacht de feitelijke juistheid.