Begrippenlijst Genetica, Evolutie en Genregulatie

0.0(0)
Studied by 0 people
call kaiCall Kai
learnLearn
examPractice Test
spaced repetitionSpaced Repetition
heart puzzleMatch
flashcardsFlashcards
GameKnowt Play
Card Sorting

1/214

flashcard set

Earn XP

Description and Tags

Volledige set van woordenschat-flashcards gebaseerd op de colleges over introductie tot de genetica, Mendelse genetica, linkage, evolutie, DNA-replicatie, transcriptie en translatie, en ontwikkelingsgenetica.

215 Terms

1
New cards

Genetica

Hoe genen en hun varianten worden overgeërfd.

2
New cards

Genregulatie

Hoe de activiteit van genen wordt gestuurd: wanneer, waar en hoeveel een gen tot expressie komt.

3
New cards

Genomics

Onderzoek aan genen binnen het volledige genoom: samenstelling, variatie, activiteit en samenhang, inclusief niet-coderend DNA.

4
New cards

Evolutie

Verandering van erfelijke genetische variatie in populaties; door o.a. natuurlijke selectie en genetische drift veranderen de frequenties van genvarianten.

5
New cards

Genoom

Het totaal van het erfelijk materiaal van een organisme. Het humane genoom is ca. 3,2 Gb groot met ca. 20.000 bevestigde genen.

6
New cards

Empirische cyclus

Waarneming → onderzoeksvraag/hypothese → proefopzet → voorspellingen → experimenten → analyse → discussie → vervolgonderzoek.

7
New cards

Labjournaal

Wetenschappelijke verslaglegging waarin alle stappen van de empirische cyclus gestructureerd worden vastgelegd; bevordert transparantie en reproduceerbaarheid.

8
New cards

Preformatietheorie

Oude theorie dat een volledig miniatuurindividu in de geslachtscel aanwezig is (spermisten vs. ovisten).

9
New cards

Pangenese

Darwins theorie dat gemmules uit het hele lichaam naar de gonaden gaan en erfelijk materiaal bevatten; leidt tot 'blending' (menging) van eigenschappen.

10
New cards

Locus

De plaats van een gen op een chromosoom.

11
New cards

Allel

Een variant van hetzelfde gen; allelen verschillen vaak maar een klein beetje in DNA-sequentie.

12
New cards

Wildtype

De 'normale', gangbare variant van een gen of fenotype (+).

13
New cards

Genotype / fenotype

Genotype is de allelsamenstelling; fenotype is de waarneembare eigenschap.

14
New cards

Homozygoot / heterozygoot

Twee gelijke allelen, respectievelijk twee verschillende allelen van een gen.

15
New cards

Dominant / recessief

Een dominant allel maskeert het fenotype van het recessieve allel in de heterozygoot.

16
New cards

Zuivere lijn

Een lijn die bij zelfbevruchting steeds hetzelfde fenotype geeft (homozygoot).

17
New cards

P, F1, F2

Ouder-, eerste- en tweede-filiaalgeneratie; F2 ontstaat door onderlinge kruising van F1.

18
New cards

Monohybride / dihybride kruising

Kruising waarbij ouders verschillen in één gen, respectievelijk twee genen.

19
New cards

Wet van gelijke uitsplitsing (segregatie)

Elk individu heeft twee allelen van een gen die bij de gametenvorming gelijk worden verdeeld; biologische basis is de meiose.

20
New cards

Onafhankelijke uitsplitsing

Allelen van verschillende genen erven onafhankelijk over, mits ze op verschillende chromosomen of ver uit elkaar liggen; dihybride kruising geeft dan 9:3:3:1.

21
New cards

Testkruising

Kruising van een heterozygoot/dihybride met een homozygoot recessieve 'tester', zodat de gameten van de eerste af te lezen zijn; bij onafhankelijkheid 1:1:1:1.

22
New cards

Reciproke kruising

Kruising waarbij de geslachten van de ouderfenotypes zijn omgewisseld; bij autosomale genen gelijke uitkomst, bij geslachtsgekoppelde genen niet.

23
New cards

Recombinant

Nakomeling of gameet met een allelcombinatie die anders is dan die van de ouders (tegenover 'parentaal').

24
New cards

Haplosufficiënt

Eén functioneel allel is genoeg voor het volledige fenotype; een mutatie is dan meestal recessief.

25
New cards

Haploinsufficiënt

Eén functioneel allel is niet genoeg voor het volledige fenotype; een mutatie is dan dominant.

26
New cards

Geslachtsgekoppelde overerving

Overerving van genen op de geslachtschromosomen (bijv. X-gekoppeld, wit-oog bij Drosophila volgens Morgan).

27
New cards

SRY

Sex-determining Region of Y: gen op het Y-chromosoom dat de mannelijke ontwikkeling in gang zet.

28
New cards

(Complete) androgeenongevoeligheidssyndroom, (C)AIS

Mutaties in het AR-gen (X-chromosoom); een 46,XY-individu is 'blind' voor testosteron en ontwikkelt zich (deels) vrouwelijk.

29
New cards

Stamboom

Diagram van overerving in een familie; hiermee bepaal je of een eigenschap autosomaal dominant/recessief, X-gekoppeld dominant/recessief, Y-gekoppeld of mitochondriaal erft.

30
New cards

mtDNA / maternale overerving

Mitochondriaal DNA erft (vrijwel) alleen via de moeder over, zonder crossing-over.

31
New cards

Mitochondriale Eva

De meest recente gemeenschappelijke voorouder in de vrouwelijke lijn van alle nu levende mensen, ca. 100.000–200.000 jaar geleden.

32
New cards

Goodness-of-fit-toets (χ2\chi^2)

Toets of waargenomen aantallen nakomelingen passen bij verwachte (bijv. 9:3:3:1); bij p>αp > \alpha wijkt de verdeling niet significant af van het genetische nulmodel.

33
New cards

Meiose

Celdeling waarbij haploïde gameten ontstaan; biologische basis van Mendels wetten.

34
New cards

Koppeling (linkage)

Genen op hetzelfde chromosoom erven gezamenlijk over; in een testkruising is de recombinatiefrequentie dan < 50%.

35
New cards

Crossing-over (overkruising)

Uitwisseling tussen niet-zusterchromatiden tijdens meiose, waardoor allelen van gekoppelde genen kunnen recombineren.

36
New cards

Chiasma

Zichtbare kruisingsplaats tussen homologe chromosomen in de tetrade.

37
New cards

Recombinatiefrequentie (RF)

Percentage recombinanten onder de nakomelingen; maximaal 50% bij onafhankelijke overerving.

38
New cards

Map unit / centiMorgan (cM)

Eenheid van genetische afstand; 1 cM = 1% recombinanten.

39
New cards

Genetische kaart

Kaart van genen op basis van recombinatiefrequenties (afstanden zijn kansen × 100); Sturtevant maakte de eerste in 1913.

40
New cards

Fysieke kaart

Kaart op basis van de DNA-sequentie (in bp/Mb).

41
New cards

Driepuntskruising

Testkruising met drie genen om volgorde en afstanden te bepalen; het gen met de grootste RF's naar de uiteinden ligt aan de buitenkant, het derde ertussen.

42
New cards

Dubbele crossing-over

Twee overkruisingen tussen drie genen; geeft de kleinste recombinantengroepen en wordt gemist bij paarsgewijs tellen (tel ze daarom 2× mee).

43
New cards

Volledige dominantie

Heterozygoot heeft hetzelfde fenotype als de dominante homozygoot.

44
New cards

Incomplete dominantie

Heterozygoot heeft een tussenfenotype (bijv. sikkelcel).

45
New cards

Codominantie

Heterozygoot toont beide allelen tegelijk (bijv. bloedgroep AB).

46
New cards

Loss-of-function-mutant

Mutant met verlies van genfunctie, meestal recessief.

47
New cards

Dominant-negatief

Mutant eiwit verstoort het functioneren van het wildtype eiwit (bijv. in dimeren) en geeft zo een dominant fenotype.

48
New cards

Incomplete penetrantie / variabele expressiviteit

Niet alle individuen met hetzelfde genotype tonen het fenotype (penetrantie), of ze tonen het in verschillende mate (expressiviteit).

49
New cards

Genetische interactie

Meerdere genen werken samen in dezelfde route (bijv. biosynthese van anthocyaan); geeft afwijkende fenotypeverhoudingen.

50
New cards

Pleiotropie

Eén gen beïnvloedt meerdere eigenschappen (bijv. PKU → ook melanine/albino-effecten).

51
New cards

Epistasie

Eén gen beïnvloedt de fenotypische uiting van een ander gen (dominantie = allelen van hetzelfde gen; epistasie = verschillende genen).

52
New cards

Complementatietest

Kruising van recessieve mutanten om te bepalen of mutaties in hetzelfde gen (geen complementatie) of in verschillende genen (wel complementatie) liggen.

53
New cards

Letaal allel

Allel dat in homozygote vorm tot sterfte leidt, wat afwijkende ratio's geeft (bijv. 2:1 bij gele muizen).

54
New cards

Meiotic drive (XSRX^{SR})

'Egoïstisch' X-gebonden gen dat zaadcellen met een Y-chromosoom doodt; schendt Mendels 50/50-verdeling.

55
New cards

PKU (fenylketonurie)

Ontbrekend enzym in de fenylalanine-route, met ophoping van fenylpyrodruivezuur en hersenschade; behandeld met een fenylalaninearm dieet.

56
New cards

Heterozygotenvoordeel (sikkelcel)

Heterozygoten (HbA/HbS) zijn resistenter tegen malaria zonder ernstige anemie.

57
New cards

Biologische soort

Individuen die zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare, normale nakomelingen krijgen.

58
New cards

Variatie

Genetische en uiterlijke verschillen binnen soorten; grondstof voor selectie.

59
New cards

Natuurlijke selectie

Bepaalde eigenschappen worden bevoordeeld, waardoor de bijbehorende allelen in frequentie toenemen.

60
New cards

Genetische drift

Toevallige verandering van allelfrequenties.

61
New cards

Genenstroom (gene flow)

Uitwisseling van genen tussen populaties; soortvorming vraagt meestal om een beperking hiervan.

62
New cards

Allopatrische soortvorming

Soortvorming door geografische scheiding van populaties.

63
New cards

Post-paringsisolatie

Barrières na de paring: geen bevruchting, embryosterfte, onlevensvatbare of onvruchtbare hybriden.

64
New cards

Adaptatie

Erfelijke, functionele eigenschap die de fitness verhoogt.

65
New cards

Fitnesslandschap

Beeld waarin selectie populaties naar verschillende 'toppen' kan sturen; mutaties zijn willekeurig, selectie niet.

66
New cards

Micro- / macro-evolutie

Verandering van allelfrequenties binnen populaties, respectievelijk evolutie boven soortniveau; dezelfde processen werken op beide.

67
New cards

Homologe / analoge eigenschappen

Gelijkenis door gedeelde afstamming, respectievelijk door vergelijkbare selectiedruk.

68
New cards

Adaptieve radiatie

Snelle diversificatie van een lijn in soorten met uiteenlopende aanpassingen, bijv. op eilanden of in lege niches.

69
New cards

Massa-extinctie

Verdwijnen van > 75% van de soorten; er waren vijf grote (Ordovicium, Devoon, Perm, Trias, Krijt).

70
New cards

Cambrische explosie

Verschijnen van veel diergroepen in het fossielenbestand, 541–485 miljoen jaar geleden.

71
New cards

Endosymbiose

Opgenomen bacteriën werden symbionten en ontwikkelden zich tot mitochondriën (en plastiden); basis van de eukaryote cel.

72
New cards

Domeinen van het leven

Bacteria, Archaea en Eukarya.

73
New cards

LUCA

Last Universal Common Ancestor, ca. 3,5–3,8 miljard jaar geleden; had al DNA, RNA, ribosomen en eiwitsynthese.

74
New cards

Miller-Ureyexperiment

Liet zien dat onder gesimuleerde vroege-aardeomstandigheden aminozuren kunnen ontstaan.

75
New cards

RNA-wereldhypothese

RNA kan zowel informatie dragen als reacties katalyseren (ribozymen) en kan zo een tussenstap naar het huidige DNA-eiwitleven zijn.

76
New cards

Protocel

Voorloper van een cel: vetzuurblaasjes die moleculen compartimenteren.

77
New cards

Transformatie (Griffith)

Opname van genetisch materiaal door een bacterie (S. pneumoniae), waardoor niet-virulente cellen virulent worden.

78
New cards

Avery, MacLeod & McCarty (1944)

Toonden aan dat DNA de genetische component is.

79
New cards

Hershey-Chase (1952)

Fagenexperiment: DNA (P-label) en geen eiwit (S-label) komt in de bacterie.

80
New cards

Chromosomale theorie (Morgan)

Genen liggen op chromosomen.

81
New cards

Nucleotide

Bouwsteen van DNA/RNA: fosfaat + suiker + base.

82
New cards

Purines / pyrimidines

A en G (dubbele ring), respectievelijk C en T (enkele ring; U in RNA).

83
New cards

Regels van Chargaff

Purines = pyrimidines; A = T en C = G; de AT:GC-verhouding is soortspecifiek.

84
New cards

Deoxyribose / 2'-OH

De suiker in DNA mist een 2'-OH-groep; RNA heeft die wel.

85
New cards

Dubbele helix

Twee antiparallelle strengen met suiker-fosfaat-ruggengraat buiten en basenparen binnen (Watson, Crick, Franklin, Wilkins).

86
New cards

Complementair

A paart met T en G met C.

87
New cards

Antiparallel

De twee strengen lopen in tegengestelde richting (5'→3' tegenover 3'→5').

88
New cards

5'- en 3'-uiteinde

5' heeft een fosfaatgroep, 3' een hydroxylgroep; sequenties worden altijd 5'→3' geschreven.

89
New cards

Waterstofbrug

Zwakke binding tussen basen; G≡C heeft drie, A=T twee, dus G-C-rijk DNA is stabieler (hogere smelttemperatuur).

90
New cards

Major / minor groove

Brede en smalle groeve in de helix, belangrijk voor eiwitherkenning.

91
New cards

DNA-replicatie

Het maken van een kopie van het DNA vóór de celdeling.

92
New cards

Semi-conservatieve replicatie

Elke nieuwe helix bestaat uit één oude en één nieuwe streng (Meselson-Stahl, Cairns).

93
New cards

Origin of replication (ori)

Startpunt van replicatie; één bij prokaryoten, meerdere bij eukaryoten.

94
New cards

Replicatievork / -bubbel

Y-vormige plek waar het DNA wordt ontrold; bidirectionele replicatie geeft twee vorken.

95
New cards

Helicase

Breekt waterstofbruggen en ontrolt de helix.

96
New cards

Gyrase / topoisomerase

Ontspant supercoils voor de vork.

97
New cards

SSB-eiwit

Single-strand binding-eiwit dat het DNA enkelstrengs houdt.

98
New cards

Primase / RNA-primer

Primase (een RNA-polymerase) maakt een kort RNA-primer waaraan DNA-polymerase kan beginnen.

99
New cards

DNA-polymerase III

Verlengt DNA (5'→3'); het meeste polymerasewerk.

100
New cards

DNA-polymerase I

Proofreading (3'→5' exonuclease), verwijdert RNA-primers en vult gaten.