1/214
Volledige set van woordenschat-flashcards gebaseerd op de colleges over introductie tot de genetica, Mendelse genetica, linkage, evolutie, DNA-replicatie, transcriptie en translatie, en ontwikkelingsgenetica.
Genetica
Hoe genen en hun varianten worden overgeërfd.
Genregulatie
Hoe de activiteit van genen wordt gestuurd: wanneer, waar en hoeveel een gen tot expressie komt.
Genomics
Onderzoek aan genen binnen het volledige genoom: samenstelling, variatie, activiteit en samenhang, inclusief niet-coderend DNA.
Evolutie
Verandering van erfelijke genetische variatie in populaties; door o.a. natuurlijke selectie en genetische drift veranderen de frequenties van genvarianten.
Genoom
Het totaal van het erfelijk materiaal van een organisme. Het humane genoom is ca. 3,2 Gb groot met ca. 20.000 bevestigde genen.
Empirische cyclus
Waarneming → onderzoeksvraag/hypothese → proefopzet → voorspellingen → experimenten → analyse → discussie → vervolgonderzoek.
Labjournaal
Wetenschappelijke verslaglegging waarin alle stappen van de empirische cyclus gestructureerd worden vastgelegd; bevordert transparantie en reproduceerbaarheid.
Preformatietheorie
Oude theorie dat een volledig miniatuurindividu in de geslachtscel aanwezig is (spermisten vs. ovisten).
Pangenese
Darwins theorie dat gemmules uit het hele lichaam naar de gonaden gaan en erfelijk materiaal bevatten; leidt tot 'blending' (menging) van eigenschappen.
Locus
De plaats van een gen op een chromosoom.
Allel
Een variant van hetzelfde gen; allelen verschillen vaak maar een klein beetje in DNA-sequentie.
Wildtype
De 'normale', gangbare variant van een gen of fenotype (+).
Genotype / fenotype
Genotype is de allelsamenstelling; fenotype is de waarneembare eigenschap.
Homozygoot / heterozygoot
Twee gelijke allelen, respectievelijk twee verschillende allelen van een gen.
Dominant / recessief
Een dominant allel maskeert het fenotype van het recessieve allel in de heterozygoot.
Zuivere lijn
Een lijn die bij zelfbevruchting steeds hetzelfde fenotype geeft (homozygoot).
P, F1, F2
Ouder-, eerste- en tweede-filiaalgeneratie; F2 ontstaat door onderlinge kruising van F1.
Monohybride / dihybride kruising
Kruising waarbij ouders verschillen in één gen, respectievelijk twee genen.
Wet van gelijke uitsplitsing (segregatie)
Elk individu heeft twee allelen van een gen die bij de gametenvorming gelijk worden verdeeld; biologische basis is de meiose.
Onafhankelijke uitsplitsing
Allelen van verschillende genen erven onafhankelijk over, mits ze op verschillende chromosomen of ver uit elkaar liggen; dihybride kruising geeft dan 9:3:3:1.
Testkruising
Kruising van een heterozygoot/dihybride met een homozygoot recessieve 'tester', zodat de gameten van de eerste af te lezen zijn; bij onafhankelijkheid 1:1:1:1.
Reciproke kruising
Kruising waarbij de geslachten van de ouderfenotypes zijn omgewisseld; bij autosomale genen gelijke uitkomst, bij geslachtsgekoppelde genen niet.
Recombinant
Nakomeling of gameet met een allelcombinatie die anders is dan die van de ouders (tegenover 'parentaal').
Haplosufficiënt
Eén functioneel allel is genoeg voor het volledige fenotype; een mutatie is dan meestal recessief.
Haploinsufficiënt
Eén functioneel allel is niet genoeg voor het volledige fenotype; een mutatie is dan dominant.
Geslachtsgekoppelde overerving
Overerving van genen op de geslachtschromosomen (bijv. X-gekoppeld, wit-oog bij Drosophila volgens Morgan).
SRY
Sex-determining Region of Y: gen op het Y-chromosoom dat de mannelijke ontwikkeling in gang zet.
(Complete) androgeenongevoeligheidssyndroom, (C)AIS
Mutaties in het AR-gen (X-chromosoom); een 46,XY-individu is 'blind' voor testosteron en ontwikkelt zich (deels) vrouwelijk.
Stamboom
Diagram van overerving in een familie; hiermee bepaal je of een eigenschap autosomaal dominant/recessief, X-gekoppeld dominant/recessief, Y-gekoppeld of mitochondriaal erft.
mtDNA / maternale overerving
Mitochondriaal DNA erft (vrijwel) alleen via de moeder over, zonder crossing-over.
Mitochondriale Eva
De meest recente gemeenschappelijke voorouder in de vrouwelijke lijn van alle nu levende mensen, ca. 100.000–200.000 jaar geleden.
Goodness-of-fit-toets (χ2)
Toets of waargenomen aantallen nakomelingen passen bij verwachte (bijv. 9:3:3:1); bij p>α wijkt de verdeling niet significant af van het genetische nulmodel.
Meiose
Celdeling waarbij haploïde gameten ontstaan; biologische basis van Mendels wetten.
Koppeling (linkage)
Genen op hetzelfde chromosoom erven gezamenlijk over; in een testkruising is de recombinatiefrequentie dan < 50%.
Crossing-over (overkruising)
Uitwisseling tussen niet-zusterchromatiden tijdens meiose, waardoor allelen van gekoppelde genen kunnen recombineren.
Chiasma
Zichtbare kruisingsplaats tussen homologe chromosomen in de tetrade.
Recombinatiefrequentie (RF)
Percentage recombinanten onder de nakomelingen; maximaal 50% bij onafhankelijke overerving.
Map unit / centiMorgan (cM)
Eenheid van genetische afstand; 1 cM = 1% recombinanten.
Genetische kaart
Kaart van genen op basis van recombinatiefrequenties (afstanden zijn kansen × 100); Sturtevant maakte de eerste in 1913.
Fysieke kaart
Kaart op basis van de DNA-sequentie (in bp/Mb).
Driepuntskruising
Testkruising met drie genen om volgorde en afstanden te bepalen; het gen met de grootste RF's naar de uiteinden ligt aan de buitenkant, het derde ertussen.
Dubbele crossing-over
Twee overkruisingen tussen drie genen; geeft de kleinste recombinantengroepen en wordt gemist bij paarsgewijs tellen (tel ze daarom 2× mee).
Volledige dominantie
Heterozygoot heeft hetzelfde fenotype als de dominante homozygoot.
Incomplete dominantie
Heterozygoot heeft een tussenfenotype (bijv. sikkelcel).
Codominantie
Heterozygoot toont beide allelen tegelijk (bijv. bloedgroep AB).
Loss-of-function-mutant
Mutant met verlies van genfunctie, meestal recessief.
Dominant-negatief
Mutant eiwit verstoort het functioneren van het wildtype eiwit (bijv. in dimeren) en geeft zo een dominant fenotype.
Incomplete penetrantie / variabele expressiviteit
Niet alle individuen met hetzelfde genotype tonen het fenotype (penetrantie), of ze tonen het in verschillende mate (expressiviteit).
Genetische interactie
Meerdere genen werken samen in dezelfde route (bijv. biosynthese van anthocyaan); geeft afwijkende fenotypeverhoudingen.
Pleiotropie
Eén gen beïnvloedt meerdere eigenschappen (bijv. PKU → ook melanine/albino-effecten).
Epistasie
Eén gen beïnvloedt de fenotypische uiting van een ander gen (dominantie = allelen van hetzelfde gen; epistasie = verschillende genen).
Complementatietest
Kruising van recessieve mutanten om te bepalen of mutaties in hetzelfde gen (geen complementatie) of in verschillende genen (wel complementatie) liggen.
Letaal allel
Allel dat in homozygote vorm tot sterfte leidt, wat afwijkende ratio's geeft (bijv. 2:1 bij gele muizen).
Meiotic drive (XSR)
'Egoïstisch' X-gebonden gen dat zaadcellen met een Y-chromosoom doodt; schendt Mendels 50/50-verdeling.
PKU (fenylketonurie)
Ontbrekend enzym in de fenylalanine-route, met ophoping van fenylpyrodruivezuur en hersenschade; behandeld met een fenylalaninearm dieet.
Heterozygotenvoordeel (sikkelcel)
Heterozygoten (HbA/HbS) zijn resistenter tegen malaria zonder ernstige anemie.
Biologische soort
Individuen die zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare, normale nakomelingen krijgen.
Variatie
Genetische en uiterlijke verschillen binnen soorten; grondstof voor selectie.
Natuurlijke selectie
Bepaalde eigenschappen worden bevoordeeld, waardoor de bijbehorende allelen in frequentie toenemen.
Genetische drift
Toevallige verandering van allelfrequenties.
Genenstroom (gene flow)
Uitwisseling van genen tussen populaties; soortvorming vraagt meestal om een beperking hiervan.
Allopatrische soortvorming
Soortvorming door geografische scheiding van populaties.
Post-paringsisolatie
Barrières na de paring: geen bevruchting, embryosterfte, onlevensvatbare of onvruchtbare hybriden.
Adaptatie
Erfelijke, functionele eigenschap die de fitness verhoogt.
Fitnesslandschap
Beeld waarin selectie populaties naar verschillende 'toppen' kan sturen; mutaties zijn willekeurig, selectie niet.
Micro- / macro-evolutie
Verandering van allelfrequenties binnen populaties, respectievelijk evolutie boven soortniveau; dezelfde processen werken op beide.
Homologe / analoge eigenschappen
Gelijkenis door gedeelde afstamming, respectievelijk door vergelijkbare selectiedruk.
Adaptieve radiatie
Snelle diversificatie van een lijn in soorten met uiteenlopende aanpassingen, bijv. op eilanden of in lege niches.
Massa-extinctie
Verdwijnen van > 75% van de soorten; er waren vijf grote (Ordovicium, Devoon, Perm, Trias, Krijt).
Cambrische explosie
Verschijnen van veel diergroepen in het fossielenbestand, 541–485 miljoen jaar geleden.
Endosymbiose
Opgenomen bacteriën werden symbionten en ontwikkelden zich tot mitochondriën (en plastiden); basis van de eukaryote cel.
Domeinen van het leven
Bacteria, Archaea en Eukarya.
LUCA
Last Universal Common Ancestor, ca. 3,5–3,8 miljard jaar geleden; had al DNA, RNA, ribosomen en eiwitsynthese.
Miller-Ureyexperiment
Liet zien dat onder gesimuleerde vroege-aardeomstandigheden aminozuren kunnen ontstaan.
RNA-wereldhypothese
RNA kan zowel informatie dragen als reacties katalyseren (ribozymen) en kan zo een tussenstap naar het huidige DNA-eiwitleven zijn.
Protocel
Voorloper van een cel: vetzuurblaasjes die moleculen compartimenteren.
Transformatie (Griffith)
Opname van genetisch materiaal door een bacterie (S. pneumoniae), waardoor niet-virulente cellen virulent worden.
Avery, MacLeod & McCarty (1944)
Toonden aan dat DNA de genetische component is.
Hershey-Chase (1952)
Fagenexperiment: DNA (P-label) en geen eiwit (S-label) komt in de bacterie.
Chromosomale theorie (Morgan)
Genen liggen op chromosomen.
Nucleotide
Bouwsteen van DNA/RNA: fosfaat + suiker + base.
Purines / pyrimidines
A en G (dubbele ring), respectievelijk C en T (enkele ring; U in RNA).
Regels van Chargaff
Purines = pyrimidines; A = T en C = G; de AT:GC-verhouding is soortspecifiek.
Deoxyribose / 2'-OH
De suiker in DNA mist een 2'-OH-groep; RNA heeft die wel.
Dubbele helix
Twee antiparallelle strengen met suiker-fosfaat-ruggengraat buiten en basenparen binnen (Watson, Crick, Franklin, Wilkins).
Complementair
A paart met T en G met C.
Antiparallel
De twee strengen lopen in tegengestelde richting (5'→3' tegenover 3'→5').
5'- en 3'-uiteinde
5' heeft een fosfaatgroep, 3' een hydroxylgroep; sequenties worden altijd 5'→3' geschreven.
Waterstofbrug
Zwakke binding tussen basen; G≡C heeft drie, A=T twee, dus G-C-rijk DNA is stabieler (hogere smelttemperatuur).
Major / minor groove
Brede en smalle groeve in de helix, belangrijk voor eiwitherkenning.
DNA-replicatie
Het maken van een kopie van het DNA vóór de celdeling.
Semi-conservatieve replicatie
Elke nieuwe helix bestaat uit één oude en één nieuwe streng (Meselson-Stahl, Cairns).
Origin of replication (ori)
Startpunt van replicatie; één bij prokaryoten, meerdere bij eukaryoten.
Replicatievork / -bubbel
Y-vormige plek waar het DNA wordt ontrold; bidirectionele replicatie geeft twee vorken.
Helicase
Breekt waterstofbruggen en ontrolt de helix.
Gyrase / topoisomerase
Ontspant supercoils voor de vork.
SSB-eiwit
Single-strand binding-eiwit dat het DNA enkelstrengs houdt.
Primase / RNA-primer
Primase (een RNA-polymerase) maakt een kort RNA-primer waaraan DNA-polymerase kan beginnen.
DNA-polymerase III
Verlengt DNA (5'→3'); het meeste polymerasewerk.
DNA-polymerase I
Proofreading (3'→5' exonuclease), verwijdert RNA-primers en vult gaten.