1/48
De student kan een prokaryote cel en zijn onderdelen schetsen en de De student kent de terminologie die gebruikt wordt om de vorm van bacteriën te beschrijven en kan deze gebruiken. De student heeft een idee van de grootte-orde van de afmetingen van bacteriën.bouw en functie van de verschillende onderdelen [celmembraan, cytoplasmatische matrix, nucleoid en plasmiden, celwand (peptidoglycaanlaag, (lipo)teichonzuren, buitenmembraan met lipopolysachariden), kapsels en slijmlagen, pili en fimbriae, flagellen, endosporen…] beschrijven/schetsen en uitleggen.
kokken
bolvormig
vaak typische ordening of groepering
bacillen
staafjes
groepering in de vorm v ketens en palissades
pleomorf
geen karakteristieke vorm == komen onder verschillende vormen voor
afmetingen bacteriën (gemiddelde)
0,5µm breed en 3-5µm lang
Structuur vh plasmamembraan
fosfolipidedubbellaag
integrale membraanproteïne
perifere membraanproteïne
soms bacteriële membranen: hopanoïden ; eukaryote membranen = sterolen
sterolen: bv membraan v mycoplasma
integrale membraanproteïne eigenschappen
moeilijk te verwijderen uit het membraan
niet oplosbaar in water
perifere membraanproteïne eigenschappen
gemakkelijk te verwijderen uit de membraanproteïne
oplosbaar in water
synoniemen plasmamembraan
celmembraan
cytoplasmatische membraan
structuren die alle bacterie cellen bevatten
plasmamembraan
cytoplasmatische matrix
nucleoïd
celwand
functie plasmamembraan
omringt het cytoplasma == vormt een binnenband
biedt geen stevigheid, enkel een scheiding tussen buiten en binnen
(nog lagen er rond maar veel doorlaatbaarder)
transport: opname/afgave v een aantal stoffen zodat celinhoud constant blijft == semi-permeabele celmembraan (osmose)
metabole processen (geen mitochondriën!) (fotosynthese, celademhaling)
receptoren: cellen reageren op extern milieu
geen organellen! == alle structuren zitten in het celmembraan
== allemaal eiwitten (bh binnenband)
plasmamembraan: transport
alleen kleine en weinig polaire moleculen == passief diffunderen
transportsystemen!
archaea plasmamembraan
bevatten speciale fosfolipiden:
andere bindingen (ether ipv esterbindingen)
andere hydrofobe staarten dan bacteriën en eukaryoten
mesosomen
instulpingen vd plasmamembraan die wss een rol hebben bij celdeling
(interne membraansystemen bij bact )
cytoplasmatische matrix
= dense gelatineuze oplossing met daarin voedingsstoffen + 70-80% water (= solvent vr reacties)
bevat:
inclusies, korrels of granules
ribosomen
korrels, inclusies of granules
bevatten meestal reservemateriaal = organisch, anorganisch == afhv soort
granules met organisch materiaal
granules met anorganisch materiaal
meestal bacterie met te veel OF met te weinig voeding
gasvacuole
een vacuole gevult met gas om de positie in water te bepalen (belang voor fotosynthese)
Ribosomen
belang voor eiwitsynthese (translatie)
opgebouwd uit proteïne en RNA
gekarakteriseerd door bepaalde S-waarde = maat voor afmeting — bestaande uit 2 subeenheden: grote + kleine
bacteriën = 70S = 30S + 50S
eukaryoten = 80S = 40S + 60S
voorkomen en functie:
in cytoplasma = synthese van eiwitten bestemd vr cytoplasma
in plasmamembraan = synthese v eiwitten voor transport nr buiten

Ribosomen belang van afmetingen
medicatie afstemmen op grootte vd ribosomen om bacteriën te bestrijden
polysoom
= polyribosoom(enkel afbeelding ter illustratie)

nucleoïd
= 1 circulair covalent gesloten chromosoom, dubbelstrengig DNA
compact opgebouwen = supercoiled
duidelijk te zien onder microscoop
niet omgeven door membraan
== geen kern, maar een kernzone
(replicatie v archaea meer = eukaryote)

verdeling vh DNA/genetisch materiaal
op chromosoom = basis om te overleven
op plasmide = extra eigenschappen — makkelijk voor overdracht!
= circulair, dubbelstrengig, extrachromosomaal DNA
kleiner in afmetingen dan chromosoom
onafhv chromosoom ovv replicatie
vaak genen voor:
resistentie tegen antibiotica
pathogene eig v bacteriën

eukaryoot vs prokaryoot transcriptie en translatie
prokaryoot: kan gelijktijdig gebeuren

celwand
= buitenwand — Stevigheid!
2 verschillende types celwand: gramkleuring:
grampositieve bacteriën = paars
gramnegatieve bacteriën = roze



grampositief: 3 lagen



gramnegatief: 4 lagen
peptidoglycaanlaag/mureïne/mucopeptide: structuur
= zakvormige structuur, netwerk rond cel
ketens v 2 suikerderivaten
NAG
NAM — kan peptide worden gebonden
korte peptide (4AZ) bestaande uit verschillende AZ waarvan sommige alleen hier worden teruggevonden
cross-linking vd suikerketens via de peptide zodat netwerk bekomen wordt (biedt verschil tussen gram positief en gramnegatief)
(archaea hebben pseudopeptidoglycaan of pseudomureïne (verschilt in samenstelling))

peptidoglycaanlaag functie
beschermt de cel tegen (osmotische) lysis oiv turgodruk
== omgeving is hypotonisch tov cytoplasme v cel — cel zou nrml lyseren (= barsten) want cm kan geen weerstand bieden
peptidoglycaanlaag ifv geneesmiddelen
geneesmiddel kan op peptidoglycaanlaag gericht zijn om bacteriën te doden
lysozym = enzym dat verbinding tussen NAM en NAG verbreekt
penicilline = antibioticum dat peptidoglycaanvorming verhindert
(lipo-)teichonzuren
celwand v grampositieve bestaat enkel uit dikke peptidoglycaanlaag (meerdere op elkaar) == wordt verstevigd door (lipo)teichonzuren
teichonzuren: covalent gebonden op de peptidoglycaanlaag
lipoteichonzuren: covalent gebonden in het plasmamembraan
(geen eiw! enkel voor versteviging)
buitenmembraan
komt buiten peptidoglycaan lagen voor bij gramnegatieven
lipidendubbellaag: bevat proteïne en lipoproteïne
buitenmembraan: lipidendubbellaag
asymmetrische samenstelling
binnenste laag: fosfolipide
buitenste laag: lipopolysachariden
O-antigen
core polysacharide
lipide A
== toxisch

buitenmembraan functie
extra beschermende laag waardoor de opname v toxische stoffen verminderd kan worden
MAAR meer permeabel dan plasmamembraan — porines (eiwitten)
structuren aan het celoppervlak
buitenlaag = glycocalyx (= suikers): kapsels en slijmlagen
aanhangsels
aanhechting/kanaal: fimbriae en pili
beweeglijkheid: flagellen
!! niet altijd aanwezig !!
kapsels en slijmlagen
= ongestructureerd celmateriaal dat buit de celwand voorkomt:
slijmlaag: diffuus, los, gemakkelijk weg te wassen
kapsel: rigide, stevig verbonden, niet gemakkelijk weg te wassen
== meestal bouwstenen zijn polysachariden, soms proteïne
kapsels en slijmlagen functies
extra bescherming: (immuunsysteem, virusaanval, uitdroging, verlies nutriënten)
aanhechting: (opp, gastheercellen, biofilm vorming)
pili en fimbriae
filamenteuze eiwitaanhangsels die uitsteken op het celoppervlak
kunnen receptoren zijn
aanhechtingen aan opp
overdracht v DNA: sex pilus
voortbeweging
beweeglijkheid bij bacteriën + toepassing flagellen
= kris kras door elkaar bewegen
=/ trillen (brownse beweging)
=/ drijven (= zelfde richting)

polaire flagel
haarvormige structuur aan één of beide uiteinden (polen) van een bacteriële cel die dient voor voortbeweging
peritrieche flagellen
vele flagellen (zweepstaartjes) over het gehele celoppervlak van een bacterie verspreid liggen.
flagellen
rigide, helix vormige aanhangsels
plaats van inplanting + aantal flagellen is vaak karakteristiek voor bacteriesoort = identificatie

werking v flagel / structuur
basaal lichaam: verankert de flagel in celmembraan en celwand == rotatie gegenereerd = flagellaire motor
haak: flexibel verbindingsstuk tussen basaal lichaam en filament
filament: rigide helix vormige structuur, vgl met kurkentrekker, holle str, groot aantal flagellinemoleculen

chemotaxis
de gerichte verplaatsing van eencelligen of lichaamscellen als reactie op een chemische concentratiegradiënt in hun omgeving
beweging v bacterie is altijd:
naar gunstige omstandigheden
van ongunstige omstandigheden
== beweegt zich gericht in concentratiegradiënt v opgeloste stoffen: verlengt periodes v vooruitzwemmen in gunstige richting en verkort periodes v zwemmen in ongunstige richting
— adhv chemotaxischproteïne, chemoreceptoren

andere stimuli voor voortbeweging
fototaxis = licht
magnetotaxis = magneetveld
aerotaxis = zuurstof
electrotaxis = elektrisch veld
eukaryote flagellen
= zweepharen

endosporen
bepaalde grampositieve geslachten kunnen in de vegetatieve cel endosporen vormen == zeer weerstandige dorminante structuren
belangrijkste:
bacillus
costridium
== overlevingsvormen gevormd wnr omstandigheden ongunstig worden.
moedercel sterft af mr sporen blijven overleven
in sporen stoppen metabolisme en enzymactiviteit
enkel doden met autoclaaf
sporen van fungi
zijn voortplantingsvormen =/ overlevingsvormen
endosporen: structuur en samenstelling
locatie v spore in moedercel = specifiek = identificatie
sporenwand: dik en weerstandig
speciale kleuring nodig om sporen te kleuren == ondoordringbaarheid (meerdere lagen)
weinig water: 10-30%
specifieke moleculen vr stabilisatie v DNA
dipicolinezuur
kleine sporenspecifieke zuuroplosbare DNA-bindende proteïne

levenscyclus van endosporenvormende bacterie
2 fase:
vegetatieve cellen: metabool actief/vertonen groei
(endo)sporen: inactief, weerstandig
— kieming
