biologie thema 3: genetica

Fenotype

Alle waarneembare eigenschappen van een individu

Chromosomen

Langgerekte dunne draden in de celkern die bestaan uit opgerold DNA

Genotype

De informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een individu

Autosomen

Chromosomen die chromosomenparen vormen

Geslachtschromosomen

Chromosomen die het geslacht bepalen; bij een vrouw gelijk in lengte en vorm en bij een man ongelijk in lengte en vorm

X-chromosoom

Geslachtschromosoom

Y-chromosoom

Geslachtschromosoom

Homologe chromosomen

Chromosomen van een paar die gelijk van vorm en lengte zijn

Gen

Een deel van een chromosoom dat de informatie bevat voor een of meer erfelijke eigenschappen of een deel van een erfelijke eigenschap

Genoom

Alle DNA-moleculen in een cel

Allel

Verschillende varianten van een gen voor een bepaalde eigenschap in homologe chromosomen

Milieufactoren

Factoren vanuit de omgeving die het fenotype beïnvloeden

Genexpressie

Genen worden aangezet

Homozygoot

Het genenpaar voor een eigenschap bestaat uit twee gelijke allelen

Heterozygoot

Het genenpaar voor een eigenschap bestaat uit twee ongelijke allelen

Dominant allel

Allel dat altijd tot uiting komt in het fenotype

Recessief allel

Allel dat alleen tot uiting komt in het fenotype als er geen dominant gen aanwezig is

Onvolledig dominant allel

Recessief allel komt beetje tot uiting in het fenotype bij een heterozygoot organisme

Intermediair (fenotype)

Fenotype waarbij twee onvolledig dominante allelen als mengvorm tot uiting komen

Recombinatie

Herverdeling van erfelijke eigenschappen door meiose en geslachtelijke voortplanting

Haplotype

Een groep allelen die een organisme samen van één ouder overerft

Genetische variatie

Verscheidenheid in genotypen binnen een soort

Mutatie

Veranderingen in het DNA

Monohybride kruising

Kruising waarbij je let op de overerving van één eigenschap waarbij slechts één allelenpaar betrokken is

Kruisingsschema

Een schematisch overzicht van een kruising tussen twee organismen

Stamboom

Overzicht van erfelijke familiegegevens

X-chromosomaal

Genen die alleen in het X-chromosoom voorkomen

Dihybride kruising

Kruising waarbij je let op de overerving van twee eigenschappen waarbij twee allelenparen zijn betrokken

Multipele allelen

Voor één erfelijke eigenschap bestaan drie of meer verschillende allelen

Letale factoren

Allel dat in homozygote toestand geen levensvatbare cel of individu oplevert

Gekoppelde genen

Genen die in hetzelfde chromosomenpaar liggen

Crossing-over

Het uitwisselen van afgebroken chromosoomdelen

Mitochondriaal DNA

DNA dat in mitochondriën zit en alleen via eicellen overerft naar een volgende generatie

Epigenetica

Wetenschap die het mechanisme bestudeert dat allelen aan- en uitzet en de invloed van milieufactoren hierop zonder dat de DNA-sequentie van het gen wordt gewijzigd

Chemische evolutie

Vorming van de stoffen waaruit de eerste eencellige kon ontstaan

Organische stoffen

Grote ingewikkeld gebouwde moleculen meestal afkomstig van organismen en bevatten altijd een of meer atomen koolstof en waterstof

Anorganische stoffen

Kleine eenvoudig gebouwde moleculen komen zowel voor in organismen als in de levenloze natuur

Miller-Urey-experiment

Experiment dat ontstaan van organische verbindingen in de oeratmosfeer nabootst

Oersoep

Mengsel van organische stoffen in de zee

Zelforganisatie

Ontstaan van eenheden met nieuwe eigenschappen op een hoger organisatieniveau

Black smokers

Vulkanische schoorstenen waar onder hogedruk water tot 400 °C uit de zeebodem spuit

Prokaryoot

Eencellig organisme zonder celkern of andere zichtbare organellen zoals bacteriën en archaea

Cirkelvormig chromosoom

Cirkelvormig DNA-molecuul

Anaeroob

Levend in een milieu zonder zuurstof

Heterotroof

Niet in staat zelf organische stoffen te maken en neemt organische stoffen op als voedsel

Bacteriën

Eencelligen zonder kern of interne membranen

Autotroof

In staat om organische stoffen te vormen uit anorganische stoffen en energie

Aeroob

Gebruikt zuurstof om organische stoffen af te breken door verbranding voor de energievoorziening

Eukaryoot

Organisme met cellen met een celkern dubbele membranen en organellen

Endosymbiosetheorie

Eukaryoten ontstonden uit prokaryoten door instulping van het celmembraan rondom het DNA waardoor een kernmembraan de celkern en het endoplasmatisch reticulum ontstonden

Biodiversiteit

Verscheidenheid aan organismen

Archaea

Eencelligen zonder kern of interne membranen die kunnen leven onder extreme omstandigheden

Celwand

Stevig laagje om een cel heen

Chlorofyl

Bladgroen

Genus (geslacht)

Groep die bestaat uit soorten die zich uit eenzelfde voorouder hebben ontwikkeld

Flagel

Zweephaar of zweepstaart die vaak dient voor voortbeweging

Plasmiden

Kleine cirkelvormige chromosomen

Virus

Deeltje dat bestaat uit een kern van erfelijk materiaal omgeven door een eiwitmantel

DNA-virussen

Virussen waarvan het erfelijk materiaal uit DNA bestaat

RNA-virussen

Virussen waarvan het erfelijk materiaal uit RNA bestaat

Eiwitmantel

Ook wel capside genoemd en omgeeft het erfelijk materiaal bij een virus

Schimmels

Heterotrofe organismen die belangrijk zijn voor de afbraak van organische stoffen in de natuur

Genen

Stukjes DNA die coderen voor een eigenschap

Epigenetica

Onderzoek naar de invloed van milieufactoren op genexpressie

Milieufactoren

Factoren uit de niet-levende natuur die invloed hebben op het leven van een organisme

Genexpressie

Het tot uiting komen van genen in het fenotype

Fenotype

Alle waarneembare eigenschappen van een organisme

Natuurlijke selectie

De best aangepaste organismen kunnen zich voortplanten en geven hun genen door aan hun nakomelingen

Genetische variatie

Verscheidenheid in genotypen binnen een populatie

Genotype

Verzameling van alle erfelijke informatie van een organisme

Recombinatie

Het herverdelen van erfelijke eigenschappen

Meiose

Proces waarbij het aantal chromosomen van een cel wordt gereduceerd

Geslachtelijke voortplanting

Door celfusie ontstaan nakomelingen met erfelijke eigenschappen van beide ouders

Mutaties

Veranderingen in genen door fouten bij replicatie

Overlevingskans

Kans van een organisme op overleven

Selectiedruk

De invloed van milieufactoren op de genetische variatie in een populatie

Fitness of voortplantingssucces

Kans van een individu op het voortbrengen van nakomelingen

Adaptatie

Mate van aanpassing van een populatie aan de omgeving

Soort

Organismen behoren tot dezelfde soort als ze zich onderling kunnen voortplanten en daarbij vruchtbare nakomelingen voortbrengen

Populatie

Groep individuen van dezelfde soort die in een bepaald gebied leven en zich onderling voortplanten

Gene flow

Uitwisseling van genen tussen populaties van dezelfde soort door migratie en/of onderlinge voortplanting

Genenpool

Verzameling van alle genen in een populatie

Allel

Bepaalde variant van een gen

Allelfrequentie

Hoe vaak een allel in de populatie voorkomt met een waarde tussen 0 en 1

Regel van Hardy-Weinberg

Zonder selectiedruk blijft in een grote populatie de allelfrequentie constant door willekeurige overerving

Homozygoot

Twee dezelfde allelen

Heterozygoot

Twee verschillende allelen

Seksuele selectie

Eigenschappen van seksuele partners beïnvloeden hun voortplantingskans

Kunstmatige selectie

Overlevingskansen spelen geen rol in de voortplantingskans en alleen de wensen van mensen bepalen de selectie

Co-evolutie

Een evoluerende soort beïnvloedt de evolutie van een andere soort

Inteelt

Individuen met een recente gemeenschappelijke voorouder paren met elkaar waardoor een recessief gemuteerd gen bij de nakomelingen tot uiting kan komen als beide ouders het gen hebben doorgegeven (Aa × Aa → aa)

Genetic drift

Verschijnsel dat in kleine populaties grote verschuivingen in allelfrequenties kunnen optreden

Flessenhalseffect (bottleneck effect)

Sterke afname van het aantal individuen van een populatie waardoor genetic drift kan optreden

Stichtereffect (founder effect)

Vestiging van een klein deel van een populatie in een nieuw gebied waardoor genetic drift kan optreden

Reproductieve isolatie

Gedurende lange tijd ontbreken van voortplanting tussen individuen van twee of meer populaties

Allopatrische soortvorming

Soortvorming ten gevolge van geografische isolatie

Eilandtheorie

Theorie dat soortvorming kan plaatsvinden door reproductieve isolatie en adaptatie van over verschillende eilanden verspreide populaties

Sympatrische soortvorming

Soortvorming door reproductieve isolatie zonder geografische scheiding bijvoorbeeld door verschil in gedrag

Polyploïde

In een populatie ontstaan planten met een meervoud van het diploïde aantal chromosomen waardoor een nieuwe soort kan ontstaan

Homologie

Overeenkomstige vorm door verwantschap waarbij de functie kan verschillen