Renesans oraz Dramat Szekspirowski - Pojęcia i Terminy

Zbiór kart pojęciowych dotyczących renesansu, najważniejszych prądów filozoficznych, polskich twórców epoki oraz dramatu szekspirowskiego na podstawie materiałów powtórzeniowych.

Humanizm

Główny prąd filozoficzno-kulturowy renesansu, stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność, możliwości poznawcze, ziemskie potrzeby oraz rozwój intelektualny i duchowy.

Antropocentryzm

Pogląd filozoficzny uznający człowieka za centrum i cel wszechświata, stanowiący przeciwieństwo średniowiecznego teocentryzmu.

Ad fontes

Łacińskie hasło renesansowe („do źródeł”) nawołujące do badania oryginalnych tekstów antycznych oraz Biblii w językach pierwotnych (hebrajskim, greckim, łacinie) z pominięciem średniowiecznych komentarzy.

Poeta doctus

Wzorzec poety wszechstronnie wykształconego, znającego języki klasyczne, filozofię, historię i poetykę antyczną, tworzącego dzieła kunsztowne i przemyślane (np. Jan Kochanowski).

Homo sum, humani nihil a me alienum esse puto

Sztandarowa dewiza humanizmu autorstwa Terencjusza („Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”), wyrażająca pełną otwartość na wszelkie wymiary ludzkiego doświadczenia.

Horacjanizm

Postawa poetycka i filozoficzna nawiązująca do twórczości Horacego, łącząca stoicyzm z epikureizmem, poszukująca „złotego środka” (aurea mediocritas) oraz dążąca do nieśmiertelności poprzez twórczość (exegi monumentum).

Deus artifex

Renesansowa koncepcja Boga jako Boga-Artysty lub Architekta, który stworzył doskonały, zharmonizowany i celowy świat dla człowieka.

Topos vanitas

Motyw literacki i artystyczny ukazujący marność, nietrwałość oraz znikomość dóbr materialnych, urody, władzy i ziemskich uciech.

Topos koła Fortuny

Motyw przedstawiający ślepy los lub przypadek, który bezustannie się obraca – wynosząc ludzi na szczyty władzy i bogactwa, by za chwilę strącić ich na samo dno; nakazuje zachowanie stoickiego dystansu.

Topos Arkadii

Motyw idealnej krainy wiecznej szczęśliwości, spokoju, ładu oraz harmonii człowieka z naturą (np. obraz wsi w Pieśni Świętojańskiej o sobótce).

Non omnis moriar

Horacjański topos nieśmiertelności poetyckiej („nie wszystek umrę”), wyrażający przekonanie, że wybitna twórczość zapewnia poecie wieczną sławę trwającą po śmierci ciała.

Topos ubi est…? / ubi sunt…?

Pytanie retoryczne („Gdzie jest…? / Gdzie są…?”) stanowiące motyw poszukiwania utraconej osoby lub przeminionej sławy i piękna (np. w Trenie X Jana Kochanowskiego).

Theatrum mundi

Koncepcja „teatru świata” ukazująca świat jako scenę, a ludzi jako aktorów bądź marionetki odgrywające przypisane im role przed Bogiem lub Stwórcą.

Fraszka

Zwięzły, wierszowany utwór poetycki o różnorodnej tematyce (od wł. frasca – gałązka, drobnostka), często wyostrzony dowcipną puentą.

Tren

Antyczny gatunek poezji żałobnej (epicedium) wyrażający żal po czyjejś śmierci i pochwałę jego zalet; Jan Kochanowski przełamał konwencję, poświęcając cykl 19 Trenów małej córeczce Urszulce.

Irenizm

Główny prąd filozoficzny Erazma z Rotterdamu (Pochwała głupoty), uznający pokój, zgodę i tolerancję za najwyższe wartości oraz odrzucający wojny i rozłam w Kościele.

Makiawelizm

Doktryna polityczna sformułowana przez Niccolò Machiavellego w dziele Książę, uznająca, że skuteczność działania władcy stoi ponad moralnością i etyką („cel uświęca środki”).

Neoplatonizm renesansowy

Nurt reprezentowany przez Giovanniego Pico della Mirandolę (Mowa o godności człowieka), uznający człowieka za wolną istotę stojącą w centrum świata, łączącą sferę duchową i cielesną, będącą „kowalem własnego losu” (homo faber).

Sceptycyzm i samoobserwacja (Michel de Montaigne)

Nurt przedstawiony w Próbach, oparty na podważaniu dogmatów („Co ja wiem?”), uważający rozum za miarę poznania, a świat wewnętrzny człowieka za jego „małą ojczyznę”.

Egalitaryzm i utopizm (Tomasz Morus)

Wizja przedstawiona w dziele Utopia, opisująca idealne państwo na wyspie bez własności prywatnej, z całkowitą równością obywateli wobec prawa, wspólną pracą i brakiem pieniędzy.

Protagoras z Abdery („Człowiek jest miarą wszechrzeczy”)

Antyczne hasło przyjęte jako przewodnia myśl renesansu i zapowiedź antropocentryzmu, uznające ludzki rozum i jednostkowe doświadczenie za punkt wyjścia do oceny świata.

Mimesis (imitatio)

Zasada poetyki renesansowej polegająca na twórczym naśladowaniu natury oraz dzieł uznanych antycznych mistrzów.

Decorum

Klasyczna zasada stosowności wymagająca odpowiedniego dopasowania stylu, języka i formy utworu do gatunku oraz powagi podejmowanego tematu.

Ariaństwo (Bracia Polscy)

Radykalny odłam kalwinizmu w Polsce, głoszący ubóstwo, pacyfizm (noszenie drewnianych miecze na znak sprzeciwu wobec wojen), brak podziałów stanowych oraz odrzucający dogmat o Trójcy Świętej.

Hamletyzm

Postawa życiowa charakteryzująca się paraliżem decyzyjnym, nadmierną refleksyjnością, niezdolnością do czystego czynu oraz ciągłym rozważaniem skrupułów moralnych.

Antybohater (wg M. Januszkiewicza)

Kategoria literacka określająca postać świadomą i samoświadomą, która obnaża niestałość oraz fałsz porządku społecznego, łącząc nihilistyczny krytyzm z wrażliwością moralną i odrzuceniem wzorców heroicznych (np. Hamlet).

Outsider

Pojęcie socjologiczno-filozoficzne określające osobę znajdującą się na marginesie społeczeństwa, wyobcowaną, odrzucającą przyjęte konwenanse i normy zbiorowości.

Teatr w teatrze

Zabieg kompozycyjny polegający na wprowadzeniu epizodu scenicznego wewnątrz dramatu (np. wystawienie sztuki Zabójstwo Gonzagi / Łapka na myszy w Hamlecie w celu zweryfikowania winy Klaudiusza).

Tragizm szekspirowski

Nowożytny wymiar tragizmu wynikający z wolnej woli bohatera, jego skomplikowanej psychiki oraz błędnych wyborów moralnych, a nie z odgórnego, nieuchronnego fatum antycznego.

Teatr elżbietański

Typ teatru nowożytnego z przełomu XVI i XVII w. (np. The Globe) charakteryzujący się otwartą sceną otoczoną widzami, brakiem dekoracji (tzw. dekoracja słowna), odgrywaniem ról kobiecych przez młodych chłopców oraz dynamiczną akcją.

Spirala zbrodni (w Makbecie)

Mechanizm, w którym pierwsza popełniona zbrodnia rodzi konieczność kolejnych mordów w celu ukrycia poprzednich i utrzymania władzy, co niszczy ład wewnętrzny człowieka i prowadzi do jego rozpadu psychicznego.

Motyw krwi (w Makbecie)

Symbol popełnionej zbrodni i moralnej odpowiedzialności, której nie da się zmyć (np. plama na dłoniach Lady Makbet podczas jej obłędu).

Motyw snu i bezsenności (w Makbecie)

Sen stanowi symbol niewinności i spokoju; zabijając śpiącego króla Dunkana, Makbet „zabił sen”, co pozbawia go i jego żonę wewnętrznego spokoju ducha.

Kazania sejmowe (Piotr Skarga)

Traktat polityczno-religijny napisany w formie kazań, diagnozujący 6 głównych „chorób” Rzeczypospolitej i zawierający słynne metafory ojczyzny jako matki oraz tonącego okrętu.

Żeńcy (Szymon Szymonowic)

Sielanka realistyczna przełamująca arkadyjski mit wsi poprzez ukazanie wycieńczającej pracy chłopów pańszczyźnianych pod przymusem i bezwzględnością okrutnego Starosty.