Filozofia pozytywizmu: Comte, Mill, Spencer i krytyka poznania

Zestaw pojęciowy obejmujący główne nurty, koncepcje oraz ewolucję myśli pozytywistycznej – od klasycznego pozytywizmu Auguste'a Comte'a, przez empiryzm i utylitaryzm Johna Stuarta Milla oraz ewolucjonizm Herberta Spencera, po krytyczny schyłek nurtu w postaci empiriokrytycyzmu i konwencjonalizmu.

Prawo trzech stadiów

Sformułowane przez Auguste'a Comte'a prawo rozwoju umysłowości i wiedzy, głoszące, że każda dziedzina wiedzy przechodzi kolejno przez trzy stadia: teologiczne (fikcyjne), metafizyczne (abstrakcyjne) oraz pozytywne (naukowe).

Stadium teologiczne (fikcyjne)

Pierwsza faza rozwoju umysłu w teorii Comte'a, w której zjawiska tłumaczy się działaniem czynników nadprzyrodzonych i bóstw; jej szczytowym momentem jest monoteizm, czyli zastąpienie wielu bóstw opatrznościowym działaniem jedynej istoty.

Stadium metafizyczne (abstrakcyjne)

Faza przejściowa w koncepcji Comte'a, w której czynniki nadprzyrodzone zostają zastąpione przez abstrakcyjne siły i byty (np. personifikowaną naturę), przypisywane przedmiotom w celu wyjaśnienia zjawisk.

Stadium pozytywne (naukowe)

Ostateczny i trwały stan wiedzy według Comte'a; rezygnuje z dociekania przyczyn pierwszych i celowych, skupiając się na wykrywaniu niezmiennych praw zjawisk (stosunków następstwa i podobieństwa) za pomocą łącznego stosowania obserwacji i rozumowania.

Filozofia minimalistyczna

Sposób uprawiania filozofii charakterystyczny dla pozytywizmu, polegający na rezygnacji z całościowych, metafizycznych systemów (tzw. maksymalistycznych, jak u Platona, Kanta czy Hegla) i zawężeniu badań do tego, co dostępne ludzkim zmysłom.

Scjentyzm

Pogląd filozoficzny (od łac. scientia – wiedza) oparty na przekonaniu, że prawdziwej i uzasadnionej wiedzy dostarczają jedynie nauki matematyczno-przyrodnicze, w związku z czym ich metody należy uznawać za wzorcowe we wszystkich dziedzinach.

Socjologia (fizyka społeczna)

Dyscyplina stworzona przez Auguste'a Comte'a w celu uzupełnienia systemu nauk pozytywnych, badająca prawa rządzące zjawiskami społecznymi i cywilizacją przy zastosowaniu metod wypracowanych przez nauki przyrodnicze.

Anarchia umysłowa

Zdiagnozowany przez Comte'a kryzys intelektualny i społeczny, wywołany równoczesnym współistnieniem trzech wykluczających się filozofii: teologicznej, metafizycznej i pozytywnej, uniemożliwiający wypracowanie wspólnej doktryny.

Apsychologizm Comte'a

Stanowisko metodologiczne Auguste'a Comte'a odrzucające fakty psychiczne (wewnętrzne) jako przedmiot badania naukowego, oparte na argumencie, że podmiot badający nie może być jednocześnie przedmiotem badania.

Badania nad naukowymi generaliami

Projektowana przez Comte'a nowa specjalność naukowa, mająca zapobiec negatywnym skutkom przesadnej specjalizacji poprzez badanie powiązań między naukami, określanie ich ducha i sprowadzanie ich zasad do jak najmniejszej liczby.

Zasada hierarchii nauk Comte'a

Koncepcja uszeregowania dyscyplin pod względem kolejności osiągania stadium pozytywnego według stopnia ich ogólności, prostoty i niezależności: matematyka i astronomia, fizyka, chemia, biologia, a na końcu socjologia.

Hasło „Wiedzieć — aby przewidywać — aby móc zawładnąć”

Formuła Auguste'a Comte'a określająca praktyczno-techniczny cel wiedzy pozytywnej, która poprzez badanie faktów i ustalanie obiektywnych praw pozwala przewidywać przyszłość i rozciągać racjonalną kontrolę człowieka nad rzeczywistością.

Koncepcja „końca filozofii”

Pozytywistyczne przekonanie, że tradycyjna filozofia powinna zostać zlikwidowana lub zredukowana do roli służebnej wobec nauk szczegółowych – jej zadaniem staje się jedynie systematyzowanie, uogólnianie i analiza procedur badawczych przyrodoznawstwa.

Psychologizm logiczny (Mill)

Pogląd Johna Stuarta Milla uznający, że prawidła logiki i matematyki nie są aprioryczne, lecz opierają się na doświadczeniu oraz psychologicznych prawach asocjacji (kojarzenia) treści w ludzkim umyśle.

Indukcjonizm Milla

Stanowisko epistemologiczne Milla, według którego cała wiedza pochodzi z doświadczenia i faktów jednostkowych, a prawdy ogólne oraz aksjomaty nie są oczywiste same przez się, lecz stanowią uogólnienia wywiedzione na drodze indukcji.

Kanony indukcji

Sformalizowane przez Johna Stuarta Milla reguły wnioskowania indukcyjnego w dziele „System logiki” (1843), służące do empirycznego ustalania związków przyczynowo-skutkowych między faktami.

Utylitaryzm

Kierunek etyczny zapoczątkowany przez Jeremy'ego Benthama i rozwinięty przez Johna Stuarta Milla, uznający zasadę użyteczności oraz maksymalizację szczęścia i przyjemności przy minimalizacji cierpienia za jedyne kryterium moralnej oceny czynu.

Zasada największego szczęścia

Naczelne hasło utylitaryzmu sformułowane przez Jeremy'ego Benthama, głoszące, że postępowanie jest moralne wtedy, gdy zmierza do realizacji „największego szczęścia największej liczby ludzi”.

Jakościowy hedonizm Milla

Modyfikacja utylitaryzmu dokonana przez Milla, wprowadzająca podział przyjemności na niższe (cielesne) i wyższe (duchowe, intelektualne), wyrażona tezą, że lepiej być niezadowolonym Sokratesem niż zadowolonym głupcem.

Dobór naturalny (Darwin)

Biologiczny mechanizm ewolucji sformułowany przez Karola Darwina (1859), oparty na konkurencji i walce o byt, w której przeżywają osobniki najsilniejsze i najlepiej przystosowane do środowiska, a formy gorzej przystosowane wymierają.

Ewolucjonizm uniwersalny (Spencer)

System filozoficzny Herberta Spencera rozszerzający darwinowską teorię ewolucji na całość rzeczywistości – uznający rozwój od form prostych do złożonych i zintegrowanych za powszechne prawo rządzące kosmosem, przyrodą, kulturą i społeczeństwem.

Organicyzm socjologiczny

Koncepcja Herberta Spencera traktująca społeczeństwo jako żywy makroorganizm, którego instytucje pełnią funkcje narządów, podlegający tym samym prawom biologicznego przetrwania i naturalnego doboru co świat przyrody.

Filozofia syntetyczna

Dziesięciotomowe dzieło i system filozoficzny Herberta Spencera („Program systemu filozofii syntetycznej”), dążący do całościowej unifikacji wiedzy ludzkiej wokół mechanicznej zasady ewolucji i ruchu.

Empiriokrytycyzm

Kierunek późnego pozytywizmu stworzony przez Richarda Avenariusa i Ernsta Macha, dążący do oczyszczenia doświadczenia ze spekulacji i redukujący wiedzę do czystych wrażeń zmysłowych oraz biologicznych funkcji adaptacyjnych.

Koordynacja zasadnicza

Wprowadzone przez Richarda Avenariusa pojęcie relacji sprzężenia między „członem centralnym” (jaźnią/świadomością) a „przeciwczłonem” (środowiskiem/światem), odrzucające metafizyczny podział na niezależny podmiot i przedmiot.

Konwencjonalizm

Nurt metodologiczny późnego pozytywizmu (m.in. Henri Poincaré, Pierre Duhem, Édouard Le Roy), uznający hipotezy i prawa naukowe nie za obiektywny opis świata, lecz za wygodne, ekonomiczne konstrukcje myślowe i umowy (konwencje).