1/44
Woordenlijst-flashcards over celbiologie, celorganellen, membraantransport, eiwitsynthese, celdeling (mitose en meiose) en gametogenese op basis van het college Celstructuur & Celfunctie.
Cytologie
De celleer; de wetenschappelijke studie van cellen als de fundamentele bouwstenen en kleinste functionerende eenheden van levende wezens.
Cytosol
De intracellulaire vloeistof waarin organellen zich bevinden; bevat opgeloste voedingsstoffen, ionen, (on)oplosbare eiwitten (zoals enzymen) en afvalstoffen.
Interstitiële vloeistof (interstitium)
De extracellulaire waterige vloeistof die cellen omgeeft in de meeste weefsels, buiten de cellen en buiten de bloedvaten.
Plasmamembraan
Een zeer dunne membraan van 6 aˋ 8 nm die de cel fysiek isoleert, de uitwisseling van stoffen reguleert, gevoeligheid voor de omgeving bezit en structurele stabiliteit biedt.

Fosfolipide dubbellaag
De dubbele laag lipiden in de celmembraan met hydrofiele koppen aan de buitenzijde (zowel intra- als extracellulair) en hydrofobe vetzuurstaarten naar binnen gericht, waardoor een selectieve barrière ontstaat.
Cholesterol (in plasmamembraan)
Lipidenmoleculen die tussen de hydrofobe vetzuurstaarten liggen, binden met in vet oplosbare stoffen en zorgen voor versteviging van de celmembraan.
Transmembraaneiwit
Een membraaneiwit dat een volledige doorgang vormt tussen het intracellulaire en extracellulaire compartiment voor water en in water opgeloste deeltjes (met een poriediameter van circa 0,8 nm).
Receptoreiwitten
Membraaneiwitten die gevoelig zijn voor specifieke extracellulaire stoffen (zoals het hormoon insuline); binding leidt tot aanpassing van de celactiviteit.
Kanaaleiwitten
Eiwitten met een centrale porie of kanaal waardoor water, ionen en andere opgeloste stoffen het hydrofobe vetgedeelte van de membraan kunnen omzeilen (bijv. calciumkanalen bij spiercontractie).
Dragereiwitten
Membraaneiwitten die binden aan specifieke opgeloste stoffen (zoals glucose of ionen) en deze door de celmembraan loodsen, met of zonder verbruik van energie.
Herkenningseiwitten
Eiwitten op het celoppervlak (zoals het major histocompatibility complex of MHC) die aan het immuunsysteem kenbaar maken of een cel lichaamseigen, afwijkend of gezond is.
Diffusie
Een passief proces waarbij opgeloste moleculen zich netto verplaatsen van een gebied met een relatief hoge concentratie naar een relatief lage concentratie, gedreven door het concentratieverschil.
Osmose
De passieve nettoverplaatsing (diffusie) van watermoleculen door een selectief/semipermeabel membraan in de richting van de oplossing met de hoogste concentratie opgeloste deeltjes.

Isotone oplossing
Een oplossing waarvan de osmotische waarde gelijk is aan die van het referentiemilieu (zoals bloedserum met een osmolariteit van circa 300 mOsm/l), waardoor er geen netto waterverplaatsing optreedt.
Hypertone oplossing
Een oplossing met een hogere osmotische waarde (>300 mOsm/l) dan het intracellulaire milieu, waardoor water de cel verlaat en de cel verschrompelt/verkleint.
Hypotone oplossing
Een oplossing met een lagere osmotische waarde (<300 mOsm/l, bijv. steriel water met osmolariteit 0) dan het intracellulaire milieu, waardoor water de cel instroomt en de cel opzwelt en kan barsten.
Filtratie
Een passief transportproces waarbij water en opgeloste deeltjes onder invloed van hydrostatische druk (zoals bloeddruk gegenereerd door het hart) door een poreus membraan worden geperst.

Gefaciliteerde diffusie
Passief dragergemedieerd transport waarbij een dragereiwit van vorm verandert na binding van een stof (zoals glucose) en deze conform de concentratiegradiënt verplaatst zonder verbruik van ATP.

Actief transport
Transport van stoffen (vaak ionen zoals Na+, K+, Ca2+, Mg2+) door een specifiek dragereiwit tegen de concentratiegradiënt in, met direct verbruik van energie onder de vorm van ATP.
Natrium-kalium-ATPase-pomp
Een ionenuitwisselingspomp die onder verbruik van 1 ATP actief 3 Na+ ionen de cel uit pompt en 2 K+ ionen de cel in pompt ter handhaving van de homeostase.

Receptor-gemedieerde endocytose
Vorm van vesiculair transport waarbij specifieke doelmoleculen (liganden) aan membraanreceptoren binden, instulpen tot een blaasje en in de cel fuseren met een lysosoom voor verwerking.

Pinocytose
'Celdrinken'; het niet-selectief insnoeren van vloeistofblaasjes vanaf de plasmamembraan naar het cytoplasma zonder tussenkomst van receptoreiwitten.
Fagocytose
'Celeten'; proces waarbij een cel pseudopodia (cytoplasma-uitlopers) vormt om vaste deeltjes of bacteriën te omsluiten, waarna verteringsenzymen uit lysosomen het materiaal afbreken.

Microvilli
Kleine, door microfilamenten ondersteunde uitstulpingen van de celmembraan die het celoppervlak vergroten voor een efficiëntere absorptie van extracellulaire stoffen.
Centriolen
Twee haaks op elkaar staande cilindrische structuren bestaande uit microtubuli in een 9+0-ordening (9 tripletten), essentieel voor de organisatie van spoeldraden tijdens de celdeling.
Proteasomen
Holle eiwitcilinders met proteolytische enzymen (proteasen) die beschadigde, abnormale of geïnfecteerde intracellulaire eiwitten afbreken voor recycling.
Ruw endoplasmatisch reticulum (RER)
Een netwerk van intracellulaire kanalen bedekt met vaste ribosomen; verantwoordelijk voor de synthese, modificatie en verpakking van nieuwe proteïnen in transportvesikels.

Glad endoplasmatisch reticulum (SER)
Endoplasmatisch reticulum zonder ribosomen; staat in voor de synthese van fosfolipiden, steroïdhormonen (zoals testosteron en oestrogenen), glyceriden en het metabolisme van glycogeen.
Golgi-apparaat
Gestapelde platte vliezen met holten (cisternae) die transportvesikels van het RER ontvangen, producten modificeren en verpakken in secretieblaasjes, membraanvernieuwingsvesikels of lysosomen.

Lysosomen
Membraanomgeven vesikels gevuld met spijsverteringsenzymen voor de intracellulaire afbraak van beschadigde organellen, gefagocyteerde ziekteverwekkers of autolyse.
Peroxisomen
Kleine organellen met enzymen die vetzuren en organische verbindingen afbreken via katabolisme en de daarbij ontstane toxische verbindingen neutraliseren.
Mitochondria
Organellen met een dubbelmembraan, cristae en een enzymrijke matrix die instaan voor aërobe celademhaling en circa 95% van de cellulaire ATP-productie verzorgen.

Nucleolus
Een donkere kernstructuur (kernlichaampje) waarin de synthese van ribosomaal RNA (rRNA) en de assemblage van ribosomale onderdelen plaatsvindt.

Nucleosoom
Een compact complex bestaande uit een DNA-streng die gewikkeld is rond histonen (structurele eiwitten); in een niet-delende cel gerangschikt als los chromatine.

Tripletcode
De genetische code op een DNA-streng waarbij een opeenvolging van drie stikstofhoudende basen (bijv. ACA voor cysteïne) codeert voor één specifiek aminozuur.
Transcriptie
Het proces in de celkern waarbij RNA-polymerase vanaf de promotor tot de terminator een enkelstrengs complementaire kopie (mRNA) maakt van een specifiek DNA-gen.

Translatie
Het eiwitsyntheseproces op een ribosoom in het cytoplasma, waarbij mRNA-codons worden gekoppeld aan complementaire tRNA-anticodons om een aminozuurketen te assembleren.

S-fase
Het onderdeel van de interfase (6 tot 8 uur) waarin DNA-replicatie en de synthese van histonen plaatsvinden ter voorbereiding op de celdeling.

Metafase
De fase van de mitose waarin alle chromosomen (elk bestaande uit twee chromatiden verbonden via een centromeer) zich exact in het equatorvlak van de cel rangschikken.
Anafase
De fase van de mitose waarin het centromeer van elk chromosoom splitst en de dochterchromatiden door de spoeldraden uit elkaar worden getrokken naar tegenovergestelde polen.
Cytokinese
De fysieke verdeling van het cytoplasma via een insnoerende klievingsgroeve, leidend tot de definitieve scheiding van twee identieke dochtercellen.

Apoptose
Het fysiologische, genetisch gereguleerde afsterven van een cel.
Oögenese
Het meiotische proces bij vrouwen waarbij uit een primair oöcyt één functionele haploïde eicel en twee of drie niet-functionele poollichaampjes worden gevormd.

Sertolicellen
Ondersteunende en voedende cellen gelegen in de wand van de testiskanaaltjes die de ontwikkeling van spermacellen begeleiden.
Spermatogenese
Het proces in de testes waarbij spermatogonia via mitose en meiose differentiëren tot haploïde spermatiden en via spermiogenese uitgroeien tot functionele spermacellen.
