ACIB eindtoets

dhimmī (ahl al-dhimma) ذﻣﻲ)اھﻞ اﻟﺬﻣﺔ(

Niet-moslim die binnen het islamitisch rijk woont en het gezag van de islamitische staat erkent. Hij moet een speciale belasting betalen

jizya ﺟﺰﯾﺔ

Hoofdelijke belasting opgelegd aan de ahl al-dhimma.

ahl al-kitāb (Ar. 'mensen van het boek'.) اھﻞاﻟﻜﺘﺎب

Aanhangers van andere godsdiensten dan de islam met openbaringsgeschriften (joden en christenen).

ʿajam اﻟﻌﺠﻢ

(Lett. ‘de stommen’, ‘mensen zonder taal’.) Woord dat werd gebruikt om niet-Arabieren aan te duiden. Later vooral een denigrerende term voor Perzischsprekenden.

al-Jāḥiẓ اﻟﺠﺎﺣﻆ

(Lett. 'puiloog'.) Gest. 869. Bijnaam van het literaire multitalent Abū ʿUthmān al-Baṣrī

zanj اﻟﺰﻧﺞ

Term gebruikt voor mensen van

Afrikaanse afkomst. De Zanj-

revolte (869-883) was een opstand

in Baṣra tegen de Abbasieden,

waarbij vooral (vrijgelaten) slaven

uit Oost-Afrika waren betrokken.

Vgl. Zanzibar.

mazdeïsme

De door Zarathoestra (Zoroaster) rond 600 BCE gestichte godsdienst van de Perzen.

Shuʿūbiyya (van Ar. shuʿūb 'volkeren') ﺷﻌﻮﺑﯿﺔ

Cultureel nationalisme van de

Perzische elite in het begin van de

Abbasiedentijd. Wilde in de

context van de islamitische

beschaving, erkenning van de waarde van de Perzische literatuur

en cultuur.

mawlā (mv. mawālī) ﻣﻮاﻟﻲ

Verbondene. Nieuwe

maẓālim ﻣﻈﺎﻟﻢ

Een bijzonder gerechtshof waar alle onderdanen van de heerser een petitie konden indienen om zaken van machtsmisbruik of corruptie aanhangig te maken.

muḥtasib ﻣﺤﺘﺴﺐ

Marktopzichter, bijzondere ambtsdrager die erop moest toezien dat handel en zakelijk verkeer op een eerlijke manier plaatsvonden in overeenstemming met het islamitische recht.

wereldsysteem اﻟﻤﻨﻈﻮﻣﺎت اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﺔ

Term ontwikkeld door socioloog Immanuel Wallerstein (1930-2019). Beschrijft een wereldomvattend netwerk van economisch relaties die een arme 'periferie' (ontwikkelingslanden) bindt aan een rijk 'centrum' (het Westen). Volgens historicus Janet Abu-Lughod bestond er een premoderne variant van dit systeem

Cairo Genizah ﺟﻨﯿﺰةاﻟﻘﺎھﺮة

Een genizah is binnen de joodse traditie een plek waar documenten om religieuze redenen worden bewaard. De Cairo Genizah was een dergelijke opslagplaats die in de 19e eeuw werd 'ontdekt' in de Ben Ezra Synagoge in Cairo. De genizah bevatte ruim 450.000 documenten.

funduq (pl. fanādiq) ﻓﻨﺪق،ﻓﻨﺎدق

(Ar. 'hotel' of 'herberg'.) verwijst in het bijzonder naar etablissementen in islamitische steden waar onderdak werd geboden aan christelijke handelaren.

Harūn al-Rashīd Abū Jaʿfar Hārūn ibk Muḥammad al-Rashīd (r. 786-809). أﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ھﺎروناﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪاﻟﺮﺷﯿﺪ

Vijfde kalief van de Abbasieden-dynastie. Versterkte de positie van de kalief en was een groot mecenas. Zijn regeringsperiode wordt vaak als emblematisch beschouwd voor de bloeiperiode van het kalifaat.

Baṣra ﺑﺼﺮة

Havenstad in het huidige Irak gelegen aan de monding van de Eufraat en de Tigris. De stad fungeerde ten tijde van het Abbasiedenbewind als de havenstad van Bagdad maar was ook op zichzelf een belangrijk economisch en cultureel centrum.

Barmakieden

Perzische familie waarvan de leden hoge functies bekleedden onder de eerste Abbasieden. De macht van de familie eindigt in 803, wanneer kalief Hārūn al-Rashīd de Barmakieden laat doden of gevangen laat zetten.

al-Mutanabbī (915-965) اﻟﻤﺘﻨﺒﻲ

(915-965) zeer bekend dichter. Schreef

voornamelijk panegyrieken. Staat

bekend om zijn bloemige,

bombastische stijl.

emir أﻣﯿﺮ،أﻣﺮاء

(Ar. ʾamīr: 'prins'

sultan ﺳﻼطﯿﻦ

(Ar. sulṭān, v. sulṭa: ‘heerschappij’, ‘macht.) Titel van vorst die in de 11e eeuw voor het eerst door Seldjoeken gebruikt wordt.

Fatimieden اﻟﻔﺎطﻤﯿﻮن

Shiʿitische dynastie, gesticht door ʿUbayd Allāh al-Mahdī (909-934) in Tunis. Vanaf 969 regeerde deze dynastie vanuit Egypte.

Buyieden اﻟﺒﻮﯾﺔ(930-1055)

Shiʿitische dynastie afkomstig uit Noord-Perzië die zich meester maakt van grote delen van het Midden-Oosten en in 945 Bagdad verovert.

vizier وزﯾﺮ ,وزراء (Ar. waẓīr)

Eerste minister. Van oorsprong een Perzische term die tijdens de Abbasiedenperiode in het Arabische politieke vocabulaire wordt opgenomen.

Niẓām al-Mulk ﻧﻈﺎماﻟﻤﻠﻚ

Grootvizier van de Seldjoeken en geleerde. Zeer succesvol staatsman zijn staatkundige ideeën waren van grote invloed.

Seldjoeken اﻟﺴﻼﺟﻘﺔ اﻷﺗﺮاك

Turkse stam die rond het jaar 1000 vanuit Centraal-Azië islamitisch gebied binnenvalt.

Hülegü Khan (r. 1256-1265) ھﻮﻻﻛﻮﺧﺎن

Zoon van Djengiz Khān

dār al-ʿahd داراﻟﻌﮭﺪ

(Lett. 'huis van vedrag'). De conceptuele ruimte tussen het 'huis van de Islam' (dār al-islām) en het 'huis van oorlog' (dār al-ḥarb). De term is van toepassing op landen die een (vredes)verdrag hebben gesloten met moslimse staten.

Mamlukken ﻣﻤﻠﻮك،ﻣﻤﺎﻟﯿﻚ (1252-1517)

(v. Ar. mamlūk

Ajjoebiden (Ayyubiden) اﻷﯾﻮﺑﯿﻮن (1169-1252)

Dynastie gesticht door Salāḥ al-Dīn al-Ayyūbī (Saladin) die in 1171 de macht in Egypte van de Fatimieden overnam.

Nūr al-Dīn Zengī ﻧﻮراﻟﺪﯾﻦزﻧﻜﻲ

Veldheer in Syrië die vanuit Aleppo en Damascus tegen de kruisvaarders streed (gest. 1175).

ʿAyn Jalūt (ﻋﯿﻦﺟﻠﻮت) ﻣﻌﺎرﻛﺔ

(slag bij ~ ) (1260.) Veldslag in Palestina waarbij de Mamlukken erin slaagden de Mongoolse veroveringen een halt toe te roepen.

Verdrag van Jaffa اﺗﻔﺎﻗﯿﺔﯾﺎﻓﺎ (1229.)

Vredesovereenkomst tussen keizer Frederik II en Ayyubieden- sultan al-Malik al-Kāmil. Het verdrag maakte een einde aan de Zesde Kruistocht in ruil voor de overdracht van Jeruzalem.

Shajarat al-Durr ﺷﺠﺮةاﻟﺪر

(r. 1250). Sultana van Egypte en eigenlijke stichter van de Mamlukken- dynastie.

Al-Ghazālī اﻟﻐﺰاﻟﻲ

Abū Ḥāmid Muḥammad ‘Imām’ al-Ghazālī (Gest. 1111). Vooraanstaande theoloog, jurist, mysticus en religieus hervormer. Bracht het soefisme en de islamitische theologie onder één hoed. Schreef een persoonlijk verslag over de geloofscrisis die hij op latere leeftijd doormaakte.

dhikr ذﻛﺮ

Het noemen van Gods naam ritueel bij soefi bijeenkomsten

Ibn al-ʿArabī ﺑﻦاﻟﻌﺮﺑﻲ

(gest. 1240.) Beroemd mysticus en theoreticus van het soefisme. Door hem is de leer van de "Eenheid van het Bestaan" (wahdat al-wujūd) geformuleerd die inhoudt dat schepper en schepping één zijn en dat de Schepper zich manifesteert in zijn schepping.

Rābiʾa al-ʾAdawiyya (gest. ca. 801.) راﺑﻌﺔاﻷدوﯾﺔ

Vroege soefi- mystica aan wie enige belangrijke geschriften en gedichten zijn toegeschreven. Leefde een ascetisch bestaan in Baṣra en werd vooral na haar dood populair.

maʿrifa ﻣﻌﺮﻓﺔ

Kennis. In de context van het soefisme: door God verleende intuïtieve kennis, i.t.t. ʿilm, de op eigen kracht verworven kennis.

ṭarīqa طﺮﯾﻘﺔ

(lett. weg, methode) Het

mystieke pad of methode die

leidt tot mystieke kennis en

eenwording met god (de unio

mystica).

waqf وﻗﻒ أوﻗﺎف

Een vrome stichting

faqīr / derwīsh ﻓﻘﯿﺮ/دروﯾﺶ(lett. arme)

In de mystiek: lid van een soefi-orde

al-Ḥallāj (gest. 922) اﻟﺤﻼج

Mysticus

muwashshaḥa اﻟﻤﻮّﺷﺤﺔ

(Lett. 'gegordeld'.) Dichtvorm en muzikaal genre oorspronkelijk afkomstig uit de mashriq maar maakte in al-Andalus een eigen ontwikkeling door.

ʿAbd al-Raḥmān III (912-961) ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﺎن اﻟﻨﺼﺮﻟﺪﯾﻦﷲ

Umayyadische emir van Spanje onder wiens gezag Arabisch Spanje een hoogtepunt van zijn macht en welvaart bereikte.

Almohaden (Ar. al-Muwaḥḥidūn) اﻟﻤﻮّﺣﺪون

Uit de Atlas afkomstige Berber-dynastie die in de loop van de 12e eeuw Marokko en Spanje verovert en tot 1269 aan de macht blijft

Almoraviden (Ar. al-Murābiṭūn) اﻟﻤﺮاﺑﻄﻮن

Uit de Sahara afkomstige Berber-dynastie die in de loop van de 11e eeuw Marokko en Spanje verovert en tot 1147 aan de macht blijft.

mozárabe ﻣﺴﺘﻌﺮب (Ar. mustaʿrib)

Spaanse christenen die tijdens het islamitisch bestuur sterk beïnvloed waren door de Arabische cultuur.

Convivencia

Beschrijft de tamelijk vreedzame co-

existentie tussen moslims, joden en

christenen op het Iberisch schiereiland

tot aan ca. 1492

Moriscos

Spaanse moslims die zich onder druk van de christelijke heerser tussen 1499 en 1526 bekeren tot het christendom en hun nakomelingen die in Spanje blijven wonen tot de uitwijzing in 1609-14.

Averroës (Ar. Ibn Rushd 1126-98) اﺑﻦرﺷﺪ

Andalusische jurist en filosoof wiens commentaren op de filosofen van de Griekse Oudheid grote invloed hadden in de Christelijke middeleeuwen.