urzędy cywilne i funkcje wojskowe w XVI/XVII w

kanclerz

urząd centralny, zajmował się polityką zagraniczną - prowadził kancelarię koronną/litewską, nadawał moc prawną wychodzącym z kancelarii dokumentom. Dbał o praworządność i pilnował, by król przestrzegał praw i zachowywał pacta conventa.

podskarbi wielki

urząd centralny, zajmuje się finansami - zarządza wydatkami i przychodami państwa, kontroluje finanse publiczne i emituje monetę (zwierzchnik mennic), administruje nieobsadzonymi królewszczyznami.

marszałek wielki

urząd centralny, zarządzał dworem i dbał o bezpieczeństwo władcy - kompetencje zbliżone do ministra spraw wewnętrznych

hetman wielki

urząd centralny, dowódca armii. od 1581 r.w urząd dożywotni. Do 1764 r. urząd ten nie łączył się z godnością senatorską.

starosta grodowy

urząd senatorski, zapewniał spokój i bezpieczeństwo na danej ziemi, przewodniczył sądom grodzkim. funkcje administracyjne, policyjne, sądowe

wojewoda

urząd senatorski, ustalał taksy (max ceny towarów), kontrolował miary i wagi, sprawował sądy nad Żydami - na swoim terenie doprowadzał lokalne oddziały pospolitego ruszenia do punktu zbiórki. Przewodniczyli w sejmikach ziemskich. Mianowani przez króla

kasztelan

urząd senatorski, stał na czele ziemi. niższy w hierarchii od wojewody z wyjątkiem tego zarządzającego krakowem - najwyższy urzędnik koronny. zajmował się ściąganiem danin na rzecz monarchy, obroną i sądownictwem na swoim terenie. Przewodził pospolitemu ruszeniu ze swojej ziemi.

podkomorzy

Przewodził sądowi podkomorskiemu, w Wielkopolsce do przełomu XV i XVI w. był także zastępcą procesowym ubogich wdów i sierot ze stanu szlacheckiego. Jako urząd dworski posiadał zwierzchnictwo nad służbą pokojową i dworzanami przydzielonymi do obsługi króla, zajmował się siedzibą monarchy jako drugi po marszałku.

strażnik

urząd ziemski, zajmował się zabezpieczaniem zbierania się pospolitego ruszenia w swojej ziemi lub powiecie (czasami województwie). W czasie wojny strzegł bezpieczeństwa wojska.

pisarz polny

urząd wojskowy, mający odciążyć hetmana w kwestiach administracyjnych - czuwał nad ewidencją wojska, dokonywał przeglądów, wypłacał żołd, dbał o wyposażenie w sprzęt i uzbrojenie. Powstał za panowania Zygmunta Starego, od lat 70 XVII w. jego znaczenie zmalało

oboźny

wyższy rangą oficer, a jednocześnie urzędnik centralny - wyszukiwał odpowiednie miejsce na obozowisko, nadzorował zakładanie, urządzanie, a następnie zwijanie obozu. Dowodził taborem, pilnował porządku w obozie oraz w trakcie marszu, prowadził własny wywiad i zwalczał wywiad nieprzyjaciela. Jako wyższy oficer dowodził niekiedy wyższą jednostką taktyczną zwaną dywizją

starszy nad armatą

Zwierzchnik zbrojowni, prochowni i arsenałów. Odpowiadał zazaopatrzenie armii w proch i amunicję, szkolenie artylerzystów i
transport dział, wzmiankowany po raz pierwszy w 1520 i w bitwie pod Obertynem w 1531. Zlikwidowany w 1539 w związku z przekazaniem dowództwa nad artylerią hetmanowi polnemu, przywrócony w 1637 pod inną nazwą.

generał artylerii

urząd wojskowy ustanowiony przez Władysława IV, uznany po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem. Podlegał hetmanowi wielkiemu. Jego podwładnymi byli cejgmistrze.
Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów.

regimentarz

Zastępca hetmana lub mianowany przez hetmana, króla albo sejm dowódca wydzielonej grupy wojsk, sprawujący swe funkcje okresowo, kiedy hetmani nie mogli wykonywać swoich obowiązków. W XVII w. nazywano tak także dowódcę pospolitego ruszenia podczas nieobecności właściwego kasztelana czy wojewody lub dowódcę wojsk konfederackich. Ten urząd pełnił m.in. Stefan Czarniecki podczas potopu

porucznik

W XVI wieku zastępca hetmana w dowodzeniu całym wojskiem lub jego częścią, Od drugiej połowy XVII wieku dowódca chorągwi/roty

cejgmistrz

wyższy oficer artylerii, podlegający generałowi artylerii

cejgwart

oficer artylerii zarządzający arsenałem

rotmistrz

dowódca roty/chorągwi

ciwun

Początkowo zarządcy lub dzierżawcy 12 majątków książęcych na Litwie. W późniejszym okresie, kiedy majątków królewskich ubywało, zmniejszyła się ich liczba i funkcje. Konstytucja z 1588 r. przyznaje mu pierwsze miejsce w hierarchii urzędów ziemskich na Litwie - charakter czysto honorowy. Jedyną ich kompetencją było zagajanie sejmików ziemskich.

cześnik

Urząd koronny, do jego kompetencji należało podawanie napojów królowi w czasie uczt dworskich. W czasach nowożytnych urząd ten stał się czysto honorowym.

dobosz

Żołnierz grający na bębnie sygnały i rozkazy wydawane oddziałom

chorąży

Niósł chorągiew ziemską (pospolitego ruszenia) na czele rycerzy ruszających do walki, następnie urzędnik administracji ziemskiej.

wojski

urząd ziemski - gdy na czas wyprawy wojennej wraz z rycerstwem opuszczali dany teren wszyscy urzędnicy, przejmował faktycznie zarząd, mając za obowiązek strzeżenie tam bezpieczeństwa. Mógł również zastępować kasztelana w zakresie spraw wojskowych.

towarzysz przytomny

szlachcic służący w wojsku I Rzeczypospolitej autoramentu narodowego. Do służby stawał wraz z wystawionym przez siebie pocztem (1-2 żołnierzy). Pełnił służbę wojskową osobiście

towarzysz sowity

szlachcic służący w wojsku I Rzeczypospolitej autoramentu narodowego. Do służby stawał wraz z wystawionym przez siebie pocztem (1-2 żołnierzy). Nie pełnił służby wojskowej osobiście, a jedynie poprzez swojego zastępcę (pocztowego)

ciura

człowiek należący do czeladzi obozowej, służący (następnie każdy pomocnik) rycerza-szlachcica na wojnie

probantmaster

generał-kwatermistrz, zajmował się prowiantem dla wojska

profos

podoficer aresztu wojskowego. Przeważnie odpowiedzialny jedynie za sprawy gospodarcze i administracyjne w areszcie - pełen nadzór pełni dowódca warty

strażnik

Ubezpieczał wojsko w marszu, dowodził strażą przednią, wystawiał czaty.