Begrippenlijst Geschiedenis (Pabo Toelatingstoets)

Kernbegrippen en definities uit de SLO-handreiking geschiedenis, geordend op vakvaardigheden en de tien tijdvakken ter voorbereiding op de pabo toelatingstoets.

Historische bron

Alle overblijfselen uit het verleden die informatie geven over dat verleden, zoals voorwerpen, brieven, notulen, rekeningen en foto's.

Standplaatsgebondenheid

Het verschijnsel dat de positie en de ervaringen van iemand (de standplaats) het denken en handelen bepalen, beïnvloed door tijd, plaats en persoon.

Tijdbalk

Een hulpmiddel om het verleden aan de hand van jaartallen te ordenen en in te delen in tijdvakken.

Continuïteit en verandering

Historische dynamiek waarbij bepaalde aspecten over een langere periode gelijk blijven (continuïteit), terwijl andere aspecten zorgen voor vernieuwingen of wijzigingen (verandering).

Prehistorie

De periode uit de geschiedenis waaruit geen geschreven berichten bewaard zijn gebleven (eindigde wereldwijd omstreeks 3000 v.C. en in de Lage Landen rond 50 v.C.).

Lage Landen

Aanduiding voor het gebied van het huidige Nederland en België in de tijd dat deze staten nog niet bestonden.

Jagers-verzamelaars

Mensen die leven als nomaden zonder vaste woonplaats en in hun levensonderhoud voorzien door de jacht en het verzamelen van eetbare producten uit de natuur.

Agrarische Revolutie

De ingrijpende overgang van het nomadische bestaan van jagers-verzamelaars naar een sedentair boerenbestaan gebaseerd op landbouw en veeteelt.

Bandkeramiekers

De eerste boeren in de Lage Landen (5300-4900 v.C.) die zich vestigden op de lössgronden in Limburg en hun aardewerk versierden met bandpatronen.

Hunebedbouwers / Trechterbekercultuur

De eerste boerengemeenschappen boven de grote rivieren in de Lage Landen (3400-2850 v.C.) die van grote zwerfkeien collectieve grafmonumenten bouwden en kenmerkende trechtervormige potten maakten.

Agrarisch-stedelijke samenleving

Een samenlevingsvorm waarin naast de landbouw ook steden bestaan waar handel en ambachten worden bedreven.

Aquaduct

Een door de Romeinen aangelegde hoge brug met waterleiding om steden over grote afstanden van vers drinkwater te voorzien.

Polytheïsme

Het geloof in en de verering van meerdere goden tegelijk, zoals gebruikelijk was in de Griekse en Romeinse religie.

Limes

De versterkte noordgrens van het Romeinse Rijk, gevormd door rivieren (zoals de Rijn en de Donau) en voorzien van wachttorens en legerkampen.

Bataven

Germaans volk dat in de Betuwe woonde, diende in het Romeinse leger en in 69 n.C. onder leiding van Julius Civilis in opstand kwam tegen de Romeinen.

Romanisatie

Het proces waarbij de inheemse bevolking van overwonnen gebieden de cultuur, gewoonten, taal, goden en technieken van de Romeinen overnam.

Constantijn de Grote

De eerste Romeinse keizer die koos voor het christendom (in 313 n.C.), een einde maakte aan de christenvervolgingen en de stad Constantinopel stichtte.

Willibrord en Bonifatius

Angelsaksische missionarissen die in de vroege middeleeuwen naar de Lage Landen trokken om de bevolking tot het christendom te bekeren; Bonifatius werd in 754 bij Dokkum vermoord.

Islam

Monotheïstische godsdienst gesticht door de profeet Mohammed in 622 in Mekka, waarvan de leefregels en openbaringen zijn opgetekend in de Koran.

Leenstelsel (feodale stelsel)

Bestuurssysteem waarbij een leenheer (zoals Karel de Grote) gebieden in leen gaf aan leenmannen (vazallen) in ruil voor trouw, bestuurlijke diensten en militaire steun.

Hofstelsel

Economisch systeem op een zelfvoorzienend landgoed (domein) waarbij horige boeren bescherming kregen van de heer in ruil voor herendiensten en een deel van de oogst.

Horigheid

De rechtstoestand waarin boeren aan het domein van hun heer gebonden zijn, niet zonder toestemming mogen verhuizen en herendiensten moeten verrichten.

Drie standen

De middeleeuwse indeling van de maatschappij in drie gesloten groepen: de geestelijkheid (eerste stand), de adel (tweede stand) en de boeren en stedelingen (derde stand).

Noormannen (Vikingen)

Krijgers en handelaren uit Scandinavië die in de 8e en 9e eeuw met snelle schepen plunderingen uitvoerden langs de Europese kusten en rivieren (zoals bij Dorestad).

Terpen

Kunstmatige aarden heuvels in Noord-Nederland die door mensen werden opgeworpen om woonplaatsen te beschermen tegen hoogwater vóór de aanleg van zeedijken.

Drieslagstelsel

Landbouwmethode waarbij akkerbouwgrond in drieën wordt verdeeld: één deel wintergraan, één deel zomergraan en één deel braakliggend, wat leidde tot grotere oogsten.

Kruistochten

Militaire tochten van West-Europese christelijke legers in de 12e en 13e eeuw met het doel het Heilige Land en Jeruzalem te heroveren op de moslims.

Hanze

Een handelsverbond van steden in Noordwest-Europa (waaronder Zutphen, Deventer, Zwolle en Kampen) die samenwerkten en handel dreven op het Oostzeegebied.

Gilde

Een stedelijke belangenvereniging van ambachtslieden met hetzelfde beroep die waakte over productkwaliteit, prijzen en het opleiden van leerlingen en gezellen.

Stadsrechten

Bijzondere privileges die middeleeuwse steden kochten van hun landsheer, zoals het recht op eigen rechtspraak, bestuur, markten, tolheffing en verdedigingsmuren.

Schout en schepenen

Het middeleeuwse stadsbestuur en de rechtbank; de schout handhaafde namens de heer de openbare orde en de schepenen formuleerden wetten en wezen vonnissen.

Centralisatie

Het streven van vorsten om hun rijk vanuit één vast punt (hoofdstad) uniform te besturen met behulp van vaste ambtenaren, centrale belastingen en wetten.

Staten-Generaal (Bourgondische tijd)

De centrale vergadering van afgevaardigden van alle Nederlandse gewesten, voor het eerst in 1464 bijeengeroepen door Filips de Goede om bede-aanvragen (belastingen) te bespreken.

Heliocentrisch wereldbeeld

De door Copernicus en Galilei onderbouwde wetenschappelijke theorie dat de zon het middelpunt vormt van het zonnestelsel en de aarde en planeten daaromheen draaien.

Boekdrukkunst

De halverwege de vijftiende eeuw door Gutenberg ontwikkelde techniek om met losse loden letters teksten op grote schaal te vermenigvuldigen.

Desiderius Erasmus

Internationaal humanist en geleerde uit de Lage Landen die Bijbelvertalingen moderniseerde en met 'Lof der Zotheid' kritiek leverde op maatschappelijke en kerkelijke dwaasheden.

Reformatie (Hervorming)

De 16e-eeuwse religieuze beweging ingezet door Luther en Calvijn die streefde naar hervorming van misstanden in de katholieke kerk en leidde tot de scheuring met het protestantisme.

Hagenpreken

Geheime godsdienstige bijeenkomsten en preken in het open veld georganiseerd door calvinisten ten tijde van strenge katholieke geloofsvervolging.

Beeldenstorm

Het plunderen en vernielen van beelden, schilderijen en altaren in katholieke kerken en kloosters door calvinisten in 1566, beginnend in Vlaanderen.

Hertog van Alva

Spaanse generaal die in 1567 door Filips II naar de Nederlanden werd gestuurd om orde op zaken te stellen en met de Raad van Beroerten ketters en beeldenstormers te bestraffen.

Unie van Utrecht

Verbond uit 1579 waarin opstandige noordelijke gewesten afspraken zich gezamenlijk te verdedigen tegen de Spaanse troepen, met behoud van eigen zelfstandigheid.

Plakkaat van Verlatinge

Document uit 1581 waarin de Staten-Generaal Filips II formeel afzetten als hun soeverein vorst omdat hij optrad als tiran en de privileges schond.

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De in 1588 ontstane federale staat zonder koning, gevormd door zeven noordelijke gewesten die zich hadden vrijgevochten van het Spaanse gezag.

Handelskapitalisme

Economisch systeem van de zeventiende eeuw waarin kooplieden-ondernemers hun behaalde handelswinsten herinvesteerden in ondernemingen en scheepvaart om nog meer winst te maken.

VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie)

In 1602 opgerichte Nederlandse handelsonderneming die van de Staten-Generaal het monopolie kreeg op de handel met Azië op specerijen en luxegoederen.

WIC (West-Indische Compagnie)

In 1621 opgerichte compagnie met een handelsmonopolie op West-Afrika en Amerika, die zich met name toelegde op kaapvaart en de trans-Atlantische slavenhandel.

Gedogen (in de Gouden Eeuw)

Het wettelijk verbieden maar in de praktijk oogluikend toestaan van afwijkende religies (zoals katholieken in onopvallende schuilkerken), zolang dit niet publiekelijk zichtbaar was.

Vrede van Münster

Het in 1648 gesloten vredesverdrag tussen Spanje en de Republiek dat een definitief einde maakte aan de Tachtigjarige Oorlog en leidde tot internationale erkenning van de Republiek.

Absolutisme

Regeringsvorm waarbij de koning alle bestuursmacht bezit, meent zijn macht direct van God te hebben gekregen ('droit divin') en door niemand ter verantwoording kan worden geroepen.

Driehoekshandel

Handelsnetwerk over de Atlantische Oceaan waarbij Europese nijverheidswapens naar Afrika gingen, tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika, en plantagegoederen naar Europa.

Abolitionisme

De beweging die streed voor het beëindigen van de slavenhandel en de definitieve afschaffing van de slavernij (in Nederland gerealiseerd in 1863).

De Verlichting

Een 18e-eeuwse intellectuele beweging die rationeel denken, gelijke rechten, wetenschappelijk onderzoek en vrijheid propageerde tegenover kerkelijke dogma's en absolutisme.

Franse Revolutie

De politieke omwenteling in 1789 die begon met de bestorming van de Bastille en leidde tot de afschaffing van de standenmaatschappij en de invoering van een republiek.

Patriotten

Nederlandse verlichte burgers in de late 18e eeuw die zich verzetten tegen stadhouder Willem V en streefden naar democratisering en eerlijke machtsverdeling.

Bataafse Republiek

De Nederlandse staat die in 1795 werd uitgeroepen na de vlucht van Willem V en de inval van Franse revolutionaire troepen.

Continentaal Stelsel

Een door Napoleon ingestelde economische blokkade (1806) die alle Europese handel met aartsvijand Groot-Brittannië verbood om het economisch op de knieën te dwingen.

Slag bij Waterloo

Veldslag in 1815 in België waar de Franse keizer Napoleon Bonaparte definitief werd verslagen door geallieerde legers.

Grondwet van 1848

Grondwetsherziening ontworpen door Thorbecke waardoor Nederland een parlementair stelsel kreeg met ministeriële verantwoordelijkheid en uitbreiding van het kiesrecht.

Ministeriële verantwoordelijkheid

Staatkundig principe waarbij ministers verantwoording verschuldigd zijn aan het parlement voor het beleid en de daden van de koning (de koning is onschendbaar).

Industriële Revolutie

De ingrijpende overgang van handmatige huisnijverheid naar grootschalige gemechaniseerde massaproductie in fabrieken, aangedreven door stoommachines.

Sociale kwestie

Het 19e-eeuwse maatschappelijke vraagstuk rondom de ellendige leef- en werkomstandigheden, lage lonen en slechte huisvesting van de fabrieksarbeiders.

Verzuiling

De verdeling van de samenleving in gesloten levensbeschouwelijke groepen (katholiek, protestants, socialistisch, liberaal) met eigen scholen, kranten, vakbonden en verenigingen.

Kinderwetje van Van Houten

De eerste Nederlandse sociale wet uit 1874 die fabrieksarbeid voor kinderen jonger dan 12 jaar verbood.

Modern imperialisme

Het streven van Europese industriële mogendheden in de 19e eeuw om wereldwijde koloniale rijken te veroveren als bron van goedkope grondstoffen en als afzetmarkt.

Cultuurstelsel

Koloniaal landbouwsysteem in Nederlands-Indië vanaf 1830 waarbij inheemse boeren verplicht werden een vijfde van hun grond te beplanten met exportgewassen (zoals koffie, suiker en indigo) voor Nederland.

Ethische Politiek

Het Nederlandse koloniale beleid rond 1900 dat inhield dat Nederland de morele plicht had het welzijn en de ontwikkeling van de inheemse bevolking van Nederlands-Indië te bevorderen.

Totale oorlog

Een gewapend conflict waarbij niet alleen de strijdkrachten, maar de gehele samenleving en de burgerbevolking volledig worden ingezet en getroffen door oorlogsvoering.

Vrede van Versailles

Het verdrag uit 1919 dat formeel een einde maakte aan de Eerste Wereldoorlog en Duitsland zware herstelbetalingen, demilitarisatie en grondgebiedsafstand oplegde.

Beurskrach van 1929

De plotselinge ineenstorting van de aandelenbeurs op Wall Street in New York die leidde tot een wereldwijde economische depressie met enorme werkloosheid.

Nationaalsocialisme

De totalitaire, antiliberale, anticommunistische en rassistische ideologie van Adolf Hitler en de NSDAP, gekenmerkt door antisemitisme en het leidersbeginsel.

Holocaust

De systematische, door de nazi's georganiseerde massamoord op zes miljoen Europese Joden en andere vervolgde groepen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Kamp Westerbork

Het doorgangskamp in Drenthe van waaruit meer dan 100.000 Nederlandse Joden per trein werden gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen.

Blitzkrieg

Een snelle, gecombineerde verrassingsaanval met tanks, vliegtuigen en gemotoriseerde infanterie om de vijand in korte tijd volledig uit te schakelen.

Hongerwinter

De strenge winter van 1944-1945 in het nog bezette westen van Nederland, gekenmerkt door extreme kou en een fataal tekort aan voedsel en brandstof.

Politionele acties

De eufemistische term voor twee grote militaire offensieven van Nederland (1947 en 1948) tegen de Indonesische republikeinen om het koloniale gezag te herstellen.

Koude Oorlog

De periode van gewapende vrede en ideologische vijandschap (1945-1989/1991) tussen het kapitalistische Westblok (VS) en het communistische Oostblok (Sovjet-Unie).

IJzeren Gordijn

De streng bewaakte fysieke en ideologische scheidslijn die dwars door Europa liep en het communistische Oostblok scheidde van het Westblok.

Marshallplan

Amerikaans hulpprogramma uit 1947 met financiële en economische steun aan West-Europese landen voor de naoorlogse wederopbouw en het indammen van het communisme.

NAVO en Warschaupact

Militaire bondgenootschappen opgericht tijdens de Koude Oorlog: de westerse NAVO (1949) onder leiding van de VS en het communistische Warschaupact (1955) onder leiding van de Sovjet-Unie.

Glasnost en Perestrojka

Het hervormingsbeleid van Sovjetleider Michail Gorbatsjov omstreeks 1985-1990 gericht op respectievelijk openheid/vrijheid van meningsuiting en staatkundige en economische herstructurering.

Verzorgingsstaat

Een maatschappelijk systeem waarin de overheid wettelijk garant staat voor de sociale zekerheid, volksgezondheid en het welzijn van haar burgers (o.a. ingevoerd onder Willem Drees met de AOW in 1956).

Watersnoodramp 1953

Overstroming in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 die grote delen van Zeeland en Zuid-Holland trof, meer dan 1800 levens eiste en leidde tot de Deltawerken.

Ontzuiling

Het maatschappelijke proces vanaf de jaren 1960 waarbij de traditionele scheidslijnen tussen de verschillende levensbeschouwelijke zuilen wegvielen en mensen niet langer gebonden leefden aan hun eigen zuil.

Amerikanisering

Het proces waarbij de westerse wereld (inclusief Nederland) aspecten van de Amerikaanse cultuur, levensstijl en consumentenproducten overneemt.