KPPS

Sened-i İttifak

1808 yılında II. Mahmut ile Âyanlar arasında imzalanan, padişahın mutlak otoritesini tarihte ilk kez kısıtlayan resmî senet.

Tanzimat Fermanı

1839 yılında ilan edilen, kanunun üstünlüğü ilkesini getiren ve tebaanın can, mal ve namus güvenliğini devlet güvencesi altına alan ferman.

Kanun-i Esasi

1876 yılında yürürlüğe giren, Osmanlı ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasası.

31 Mart Vakası

1909 yılında Meşrutiyet rejimine ve anayasal düzene karşı gerçekleşen, bastırılmasında Hareket Ordusu'nun görev aldığı ilk irticai ayaklanma.

Trablusgarp Savaşı

1911-1912 yıllarında İtalya ile yapılan, Mustafa Kemal'in sömürgeciliğe karşı ilk teşkilatçılık ve askeri mücadelesini verdiği savaş.

Misak-ı Millî

28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilen, Millî Mücadele'nin siyasi sınırlarını ve temel hedeflerini belirleyen tarihî bildiri.

Saltanatın Kaldırılması

1 Kasım 1922 tarihinde TBMM tarafından gerçekleştirilen, Osmanlı Devleti'ni resmen sona erdiren ve laik devlet düzenine geçişin ilk büyük adımı olan inkılap.

Lozan Barış Antlaşması

24 Temmuz 1923'te imzalanan, yeni Türk devletinin bağımsızlığını, kapitülasyonların kaldırıldığını ve sınırlarını uluslararası alanda tescilleyen kurucu antlaşma.

Sened-i İttifak

1808 yılında II. Mahmut ile Âyanlar arasında imzalanan, padişahın mutlak yetkilerini tarihte ilk kez sınırlandıran resmî belge.

Tanzimat Fermanı

1839 yılında Gülhane Parkı'nda ilan edilen, kanunun üstünlüğü ilkesini getiren ve tebaanın can, mal, namus güvenliğini devlet garantisine alan padişah buyruğu.

Islahat Fermanı

1856 yılında Paris Antlaşması öncesinde ilan edilen, gayrimüslim tebaaya ilave ayrıcalıklar tanıyarak Avrupalı devletlerin iç işlerine müdahalesini önlemeyi amaçlayan düzenleme.

Kanun-i Esasi

1876 yılında II. Abdülhamit döneminde ilan edilen, Meşrutiyet yönetimine geçilmesini sağlayan Osmanlı ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasası.

Duyun-u Umumiye İdaresi

1881 tarihli Muharrem Kararnamesi doğrultusunda alacaklı yabancı devletlerin Osmanlı Devleti'nin vergi gelirlerine doğrudan el koymak için kurduğu dış borçlar yönetimi.

31 Mart Vakası

1909 yılında Meşrutiyet rejimine ve anayasal düzene karşı gerçekleşen, Selanik'ten gelen Hareket Ordusu tarafından bastırılan ilk irticai ayaklanma.

Trablusgarp Savaşı

1911-1912 yıllarında İtalya'ya karşı yürütülen, Mustafa Kemal'in Derne ve Tobruk'ta yerel kuvvetleri örgütleyerek sömürgeciliğe karşı ilk askerî mücadelesini verdiği çatışma.

Uşi Antlaşması

1912 yılında İtalya ile imzalanan, Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki varlığını sona erdiren ve On İki Ada'nın geçici olarak İtalya'ya bırakıldığı barış belgesi.

Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919'da yayımlanan, Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez belirten ve millet egemenliğine dayalı yeni bir devlet fikrini vurgulayan ihtilal bildirisi.

Erzurum Kongresi

Toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından millî nitelik taşıyan, manda ve himaye fikrini ilk kez reddeden ve Temsil Heyeti'ni oluşturan toplantı.

Misak-ı Millî

28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilen, Millî Mücadele'nin siyasi ve coğrafi bağımsızlık hedeflerini saptayan tarihî ahit.

I. İnönü Muharebesi

Düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk zaferi olan, ardından Londra Konferansı'nın toplanmasını ve Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması'nın imzalanmasını sağlayan askerî mücadele.

Başkomutanlık Meydan Muharebesi

30 Ağustos 1922'de Mustafa Kemal Paşa tarafından bizzat yönetilen, Büyük Taarruz'un kesin zaferle sonuçlanmasını ve Batı Anadolu'nun kurtuluşunu sağlayan çatışma.

Mudanya Ateşkes Antlaşması

11 Ekim 1922'de imzalanan, Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar'ın savaş yapılmadan diplomatik yolla kurtarılmasını sağlayan ateşkes.

Saltanatın Kaldırılması

1 Kasım 1922 tarihinde TBMM tarafından alınan kararla Osmanlı Devleti'nin resmen sona erdirildiği ve laiklik yolunda atılan ilk köklü inkılap adımı.

Lozan Barış Antlaşması

24 Temmuz 1923'te imzalanan, yeni Türk devletinin tam bağımsızlığını, kapitülasyonların kesin kaldırılışını ve sınırlarını uluslararası düzeyde kabul ettiren kurucu belge.

Balkan Antantı

1934 yılında Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Batı sınırlarının güvenliğini sağlamak maksadıyla kurulan savunma ittifakı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

1936 yılında imzalanan, uluslararası komisyonu kaldırarak Türk Boğazları üzerindeki tüm askerî ve idari egemenliği Türkiye Cumhuriyeti'ne devreden sözleşme.

Sadabat Paktı

1937 yılında İtalya'nın yayılmacı tehditlerine karşı Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Doğu sınırlarını korumak amacıyla kurulan bölgesel ittifak.

Bağdat Paktı

1955 yılında Sovyet tehdidine karşı Türkiye ve Irak öncülüğünde kurulan, Orta Doğu'daki bölgesel güvenliği hedefleyen ve sonrasında CENTO adını alan savunma teşkilatı.

Lale Devri

1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren; ilk geçici elçiliklerin açıldığı, ilk sivil matbaanın kurulduğu ve tulumbacılar ocağının teşkil edildiği ıslahat dönemi.

Nizam-ı Cedit

III. Selim tarafından kurulan, masraflarını karşılamak amacıyla İrad-ı Cedit hazinesinin oluşturulduğu, Avrupa tarzında eğitilmiş ilk modern ordu ve yenilik hareketi.

Vaka-i Hayriye

1826 yılında II. Mahmut tarafından Yeniçeri Ocağı'nın kanlı bir şekilde kaldırılarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun kurulduğu hayırlı olay.

Encümen-i Daniş

Tanzimat Dönemi'nde Darülfünun'a ders kitabı hazırlamak ve bilimsel çalışmaları yürütmek amacıyla kurulan ilk Osmanlı bilim akademisi.

Darülfünun

Osmanlı Devleti'nde yükseköğretim seviyesinde Batılı anlamda eğitim vermek amacıyla açılan ve temelleri Tanzimat Dönemi'nde atılan ilk modern üniversite.

Maarif-i Umumiye Nizamnamesi

1869 yılında yayımlanan; eğitimi ilköğretim (sıbyan), ortaöğretim (rüştiye, idadi, sultani) ve yükseköğretim (âli) kademelerine ayıran Osmanlı eğitim tüzüğü.

Mecelle

Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından İslam hukukuna (Hanefi mezhebine) dayanılarak hazırlanan Osmanlı Devleti'nin ilk medeni kanunu.

İkinci Meşrutiyet

1908 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla ilan edilen, 1909 anayasa değişiklikleriyle padişah yetkilerinin kısıtlandığı ve çok partili hayata ilk defa geçilen dönem.

Bab-ı Ali Baskını

1913 yılında I. Balkan Savaşı yenilgisi bahane edilerek Enver Paşa ve İttihatçılar tarafından gerçekleştirilen, Osmanlı tarihindeki ilk hükümet darbesi.

Vilayet Nizamnamesi

1864 yılında yürürlüğe giren; Osmanlı taşra teşkilatını vilayet, liva (sancak), kaza ve köy birimlerine ayıran yönetsel reform.

Şam 5. Ordu

Mustafa Kemal'in Harp Akademisi'nden mezun olduktan sonra 1905 yılında atandığı ilk görev yeri ve burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurduğu karargâh.

Çanakkale Cephesi (Mustafa Kemal)

Mustafa Kemal'in 19. Tümen Komutanı olarak Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu'nda düşmanı durdurarak 'Anafartalar Kahramanı' unvanını ve albaylık rütbesini aldığı cephe.

Kafkas Cephesi (Mustafa Kemal)

Mustafa Kemal'in 16. Kolordu Komutanı olarak görev aldığı ve Rus işgali altında bulunan Muş ile Bitlis'i geri aldığı I. Dünya Savaşı cephesi.

Suriye-Filistin Cephesi (Mustafa Kemal)

Mustafa Kemal'in Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı görevini yürüttüğü ve İngiliz ilerleyişini Halep'in kuzeyinde kurduğu hatta durdurduğu son I. Dünya Savaşı cephesi.

Sofya Askerî Ataşemiliterliği

Mustafa Kemal'in Balkan Savaşları sonrasında atandığı, Batı diplomasisini ve parlamenter sistemi yakından gözlemleme imkânı bulduğu diplomatik görev.

Picardi Manevraları

1910 yılında Fransa'da düzenlenen, Mustafa Kemal'in Osmanlı ordusunu temsilen gözlemci olarak katıldığı ve uçakların savaşlardaki gelecekteki rolünü öngördüğü tatbikat.

Hareket Ordusu Kurmay Başkanlığı

Mustafa Kemal'in 1909 yılında Meşrutiyet'e karşı çıkan 31 Mart İsyanı'nı bastırmak için Selanik'ten yola çıkan ordu bünyesinde üstlendiği askerî vazife.

Samsun Raporu

Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktıktan sonra 22 Mayıs 1919'da İstanbul Hükûmeti'ne gönderdiği, bölgedeki karışıklıkların Rumlardan kaynaklandığını belirten ilk resmî bildiri.

Havza Genelgesi

28 Mayıs 1919'da yayımlanan, halkı bilinçlendirmek amacıyla işgallerin protesto mitingleriyle kınanmasını ve İtilaf temsilciliklerine telgraflar çekilmesini emreden ilk genelge.

Sivas Kongresi

4-11 Eylül 1919'da toplanan; yurdun tüm cemiyetlerini tek çatı altında birleştiren, manda-himayeyi kesin olarak reddeden ve yürütme yetkisini Temsil Heyeti eliyle kullanan ulusal kongre.

Amasya Görüşmeleri (Protokolleri)

Ekim 1919'da Temsil Heyeti ile İstanbul Hükûmeti adına Salih Paşa arasında yapılan, İstanbul yönetiminin Temsil Heyeti'ni hukuken ilk kez tanıdığı resmî temas.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi

12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplanan ve 28 Ocak 1920'de oy birliğiyle bağımsızlığın yol haritası olan Misak-ı Millî kararlarını kabul eden son meclis.

Sevr Antlaşması

10 Ağustos 1920'de Saltanat Şurası tarafından imzalanan, ancak Mebusan Meclisi onayından geçmediği için hukuken geçersiz sayılan, Türk yurdunu paylaşma planı.

I. TBMM'nin Açılışı

23 Nisan 1920'de Ankara'da gerçekleşen; kurucu, ihtilalci ve olağanüstü yetkilere sahip millî iradenin temsil edildiği meclis açılışı.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu

29 Nisan 1920'de TBMM'nin otoritesini sağlamak, asker kaçaklarını engellemek ve iç isyanları bastırmak amacıyla çıkardığı ilk ceza kanunu.

İstiklal Mahkemeleri

Üyeleri TBMM içerisinden milletvekilleri arasından seçilen, olağanüstü yargı yetkisine sahip meclis otoritesini tesis eden mahkemeler.

Gümrü Antlaşması

3 Aralık 1920'de Ermenistan ile imzalanan, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk askerî ve diplomatik zaferi sayılan ve Doğu Cephesi'ni kapatan antlaşma.

II. İnönü Muharebesi

Nisan 1921'de Yunan ordusuna karşı kazanılan zafer sonrasında Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'ya 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz' telgrafını çektiği savaş.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri

Düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki tek yenilgisi olan, Afyon, Kütahya ve Eskişehir'in işgal edilmesine ve Türk ordusunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesine yol açan savaş.

Tekalif-i Milliye Emirleri

7-8 Ağustos 1921'de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından orduyu Sakarya Savaşı'na hazırlamak amacıyla yayımlanan topyekûn seferberlik ve yardım buyrukları.

Sakarya Meydan Muharebesi

Mustafa Kemal Paşa'nın 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır' emrini verdiği, 1683 Viyana bozgunundan beri süren Türk geri çekilişini durduran subaylar savaşı.

Kars Antlaşması

13 Ekim 1921'de Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) ile imzalanan ve Türkiye'nin doğu sınırına kesin ve nihai şeklini veren antlaşma.

1921 Ankara Antlaşması

Sakarya Zaferi sonrasında Fransa ile imzalanan; Fransa'nın TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti olmasını ve Güney Cephesi'nin resmen kapanmasını sağlayan antlaşma.

Cumhuriyetin İlanı

29 Ekim 1923'te devletin rejimini netleştiren, hükümet bunalımını kabine sistemine geçerek çözen ve ilk cumhurbaşkanı olarak Mustafa Kemal'i seçen inkılap.

Halifeliğin Kaldırılması

3 Mart 1924'te gerçekleştirilen, ümmet toplumundan ulus devlete geçişi hızlandıran ve laikliğin önündeki en büyük siyasi engeli ortadan kaldıran yasa.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu

3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen ve Türkiye'deki bütün eğitim-öğretim kurumlarını Maarif Vekaleti (Milli Eğitim Bakanlığı) çatısı altında birleştiren kanun.

Şeriye ve Evkaf Vekaletinin Kaldırılması

3 Mart 1924'te din ve devlet işlerini birbirinden ayırmak amacıyla yapılan ve yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü'nü kuran düzenleme.

Erkan-ı Harbiye Vekaletinin Kaldırılması

3 Mart 1924'te ordunun siyasetten tamamen ayrılmasını sağlamak amacıyla bakanlık düzeyinden çıkarılıp Genelkurmay Başkanlığı'na dönüştürülen düzenleme.

1924 Anayasası

Yeni Türk Devleti'nin ikinci, Cumhuriyet döneminin ilk anayasası olan ve 'Devletin dini İslam'dır' ibaresini 1928'e kadar bünyesinde barındıran temel yasa.

Şeyh Sait İsyanı

1925 yılında cumhuriyet rejimine ve inkılaplara karşı Doğu Anadolu'da çıkan, Musul meselesinin aleyhimize sonuçlanmasına ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasına neden olan ayaklanma.

Takrir-i Sükun Kanunu

1925-1929 yılları arasında yürürlükte kalan, Şeyh Sait İsyanı sonrasında ülkede huzur ve asayişi sağlamak ve inkılapları güvenle yapabilmek için çıkarılan olağanüstü yetki yasası.

Türk Medeni Kanunu

17 Şubat 1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak kabul edilen; tek eşlilik, miras ve boşanmada kadın-erkek eşitliği getiren fakat siyasi hak içermeyen kanun.

Kabotaj Kanunu

1 Temmuz 1926'da yürürlüğe giren, Türk karasularında yük ve yolcu taşıma hakkını yalnızca Türk gemilerine ve denizcilerine tanıyan milliyetçi ekonomik inkılap.

Harf İnkılabı

1 Kasım 1928 tarihinde Arap harflerinin yerine Latin esaslı Türk alfabesinin kabul edildiği, okuryazarlık oranını artırmayı hedefleyen kültür inkılabı.

Millet Mektepleri

24 Kasım 1928'de Mustafa Kemal'e 'Başöğretmen' unvanının verilmesiyle yeni harfleri 16-45 yaş arası vatandaşlara öğretmek amacıyla kurulan seferberlik okulları.

Menemen Olayı (Kubilay Hadisesi)

1930 yılında İzmir Menemen'de Derviş Mehmet ve yandaşları tarafından Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay'ın şehit edilmesiyle patlak veren irticai eylem.

Türk Tarih Kurumu

1931 yılında kurulan, Türklerin kökenini, uygarlık tarihine katkılarını ve ümmetçi tarih anlayışının yerine ulusal tarih bilincini geliştirmeyi amaçlayan bilim kuruluşu.

Türk Dil Kurumu

1932 yılında kurulan; Türkçeyi yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmak, zenginliğini ortaya çıkarmak ve yazı dili ile konuşma dili arasındaki farkı gidermekle görevli cemiyet.

Üniversite Reformu

1933 yılında İsviçreli Profesör Albert Malche'nin hazırladığı rapor doğrultusunda köhneleşen Darülfünun'un lağvedilerek İstanbul Üniversitesi'ne dönüştürülmesi adımı.

Soyadı Kanunu

1934 yılında kabul edilen, resmî işlerdeki kargaşayı önlemeyi ve 'hacı, hoca, ağa, paşa' gibi toplumsal ayrıcalık belirten unvanları ortadan kaldırarak eşitliği sağlamayı amaçlayan inkılap.