5. Petar i Katarina Velika (18. vek)

Petrovski obrt (Petrovske reforme)

Radikalna državna i kulturna transformacija Rusije odozgo početkom 18. veka. Petar Veliki je nasilno prekinuo tradicionalne moskovske običaje i preusmerio imperiju ka zapadnoevropskim vojnim, birokratskim i tehnološkim modelima.

Kulturni lom i dvorazredno društvo

Fajdžisov zaključak da su reforme Petra Velika produbile ponor u ruskom društvu. Plemićka elita je pozapadnjičena (prijem francuskog jezika, odeće, običaja), dok je seljaštvo ostalo uronjeno u staru pravoslavno-tradicionalnu kulturu.

Sankt Peterburg kao politički mit

Nova prestonica osnovana 1703. godine na močvarnom ušću Neve. Grad je sagrađen na kostima stotina hiljada kmetova i predstavljao je fizički simbol pobede evropske racionalnosti i absolutizma nad starom Moskvom.

Tabela rangova (1722)

Sistem od 14 vojnih i civilnih klasa kojim je Petar I uveo meritokratiju u državnu službu. Plemstvo se više nije sticalo rođenjem ili rodbinskim vezama (kao kod bojara), već isključivo službom caru i državi.

Kolegije i Senat

Sistemska zamena stare Bojarske dume novim, racionalizovanim organima državne uprave izgrađenim po švedskom i pruskom modelu, čime je stvorena moderna birokratska autokratija.

Ukidanje Patrijaršije i Sveti sinod (1721)

Petar Veliki ukida funkciju patrijarha i stvara Sveti upravni sinod na čelu sa civilnim carskim činovnikom (ober-prokurorom), čime je Ruska pravoslavna crkva u potpunosti potčinjena državnom aparatu.

Slom kozačke autonomije (Poltava 1709)

Nakon prebega hetmana Ivana Mazepe Šveđanima i poraza kod Poltave, Petar I surovo uništava bazu Baturin i uspostavlja Maloruskiju kolegiju, započevši konačnu eliminaciju kozačke samouprave.

Katarina Velika i „Prosvetljeni apsolutizam”

Vladavina Katarine II (1762–1796) koja je koristila ideje zapadne prosvetiteljske filozofije (Volter, Monteskje) radi modernizacije uprave, ali bez ugrožavanja autokratije i privilegija plemstva.

Zlatno doba plemstva (1762/1785)

Manifest o slobodi plemstva (1762) i Darovna povelja plemstvu (1785) oslobodili su plemiće obavezne državne službe i dali im potpuna imovinska i staleška prava, pretvorivši ih u pravu vlastelinsku klasu.

Vrhunac kmetstva pod Katarinom II

Dok je plemstvo dobijalo evropeizovane privilegije, status kmetova je spao na nivo potpunog robovlasništva — kmetovi su se prodavali bez zemlje, a seljacima je zakonom zabranjeno da se žale na svoje gospodare.

Pugačovština (1773–1775)

Najveća i najbrutajnija seljačko-kozačka pobuna u istoriji Rusije pod vođstvom Jemeljana Pugačova (koji se predstavljao kao spaseni car Petar III). Predstavljala je stihijski bunt protiv kmetstva, plemstva i zapadnjačke države.

Pale of Settlement (Linija naseljavanja)

Geografsko područje na zapadnim granicama Imperije (zauzeto deobama Poljske) na koje je Katarina II ograničila boravak jevrejskog stanovništva, uspostavljajući sistematsku državnu diskriminaciju.

Hronologija: Azovski pohodi i gradnja flote (1695–1696)

Prva velika vojna pobeda Petra I nad Osmanlijama koja je dokazala nužnost izgradnje prve ruske ratne mornarice u Voronježu i otvaranja izlaza na južna mora.

Hronologija: Velika ambasada (1697–1698)

Petrovo incognito putovanje po Zapadnoj Evropi gde je izučavao brodogradnju i vojnu tehnologiju, što je poslužilo kao direktan radni impuls za sve potonje reforme.

Hronologija: Osnivanje Sankt Peterburga (1703)

Izgradnja nove prestonice na Baltičkom moru, koja je zvanično preuzela ulogu centra imperije i simbola nove, evropske Rusije.

Hronologija: Bitka kod Poltave (1709)

Odlučujuća pobeda nad švedskim kraljem Karlom XII i hetmanom Mazepom koja je označila slom švedske moći na Baltiku i uspon Rusije u red velikih evropskih sila.

Hronologija: Mir u Ništadu i proglašenje Imperije (1721)

Završetak Velikog severnog rata; Rusija dobija Baltik (Estoniju, Livoniju), a Petar I uzima titulu imperatora, čime Rusko carstvo zvanično postaje Ruska Imperija.

Hronologija: Državni udar Katarine II (1762)

Katarina svrgava svog supruga Petra III uz podršku garde i preuzima presto, započevši tridesetčetvorogodišnju vladavinu prosvetljenog apsolutizmu.

Hronologija: Deobe Poljske (1772, 1793, 1795)

Rusija zajedno sa Austrijom i Pruskom briše Poljsko-Litvansku Uniju sa karte, pripajajući Litvaniju, Belorusiju i Desnoobalsku Ukrajinu.