İşletme Bilimi: Temel Kavramlar, Genel Esaslar, Amaçlar ve Sınıflandırma

İşletme bilimi, işletmenin temel kavramları, üretim faktörleri, amaçları, paydaşları, hukuki sınıflandırması, büyüme stratejileri ve işletmeler arası birlikleri kapsayan 100 adet terim ve tanımdan oluşan kapsamlı sınav hazırlık seti.

İhtiyaç

Organizmanın içindeki bir eksikliktir; tatmin edildiği zaman insana zevk, edilmediği zaman acı ve elem veren, gerilimlere neden olan ve insan davranışlarının temelini oluşturan itici güçtür.

İstek

İhtiyaçtan farklı olarak doğuştan var olmayan, sonradan öğrenilmiş ve çevrede kazanılmış bir itici güçtür.

İş (Emek)

İnsanların gelir sağlamak amacıyla gerçekleştirdikleri bedensel ve düşünsel çabaların tümüdür; ihtiyaçları gidermeye yönelik amaçlı eylemlerdir.

Birincil İhtiyaçlar

Nefes alma, yeme-içme ve dış çevre koşullarına karşı korunma gibi insanda doğuştan var olan ve fiziksel araç-gereçlerle karşılanabilen temel fizyolojik ihtiyaçlardır.

İkincil (Sosyal) İhtiyaçlar

İnsan yaşamının ilk yıllarından itibaren toplumsal etkileşim sonucu ortaya çıkan; sevme-sevilme, itibar görme ve yeteneklerini sergileme gibi fiziksel olmayan, tatminkâr çalışma ortamı gibi maddi olmayan araçlarla karşılanan ihtiyaçlardır.

Abraham Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi

İnsan ihtiyaçlarını hiyerarşik bir piramit düzeninde en alttan en üste doğru Fizyolojik, Güvenlik, Aidiyet, Statü/Saygınlık ve Kendini Gerçekleştirme olarak beş temel basamakta sınıflandıran kuramdır.

Fizyolojik İhtiyaçlar

Bireyin yaşamının sürekliliği için tatmini zorunlu olan oksijen alma, yeme, içme, uyku, giyinme ve barınma gibi en alt basamaktaki temel ihtiyaçlardır.

Güvenlik İhtiyaçları

Fiziki tehlikelerden (ateş, kaza, cinayet) korunmanın yanı sıra işe sahip olma, iş güvencesi ve emeklilik hakları gibi ekonomik/sosyal güvenlik unsurlarını içeren korunma ihtiyacıdır.

Bağlanma (Aidiyet) ve Sevgi İhtiyacı

Organizmanın sosyal ve ruhsal (psikolojik) dengesinin sağlıklı biçimde kurulup sürdürülmesine olanak sağlayan, bir gruba ait olma ve sevilme ihtiyacıdır.

Statü ve Saygı Görme İhtiyacı

Özgüven, başarıyla övünme, başarının başkalarınca takdiri, prestij, rekabet etme duygusu, bağımsız ve özgür olma gibi bireyin takdir görmesiyle ilgili ihtiyaçlarıdır.

Kendini Gerçekleştirme İhtiyacı

İnsanın yetenekleri ölçüsünde olabileceği her şeyi olması; bilgi ve kapasitesini topluma hizmet etmek için sonuna kadar kullanabileceği bir ortama sahip olması ihtiyacıdır.

İhtiyaçlar Hiyerarşisine Getirilen Eleştiriler

Kademelerin katı ve sabit olmayıp sınırlarının belirsizliği, kuramın yalnızca ortalama insanı temel alması (bilim insanı ve sanatçıların alt ihtiyaçları yok sayabilmesi), engellenen ihtiyacın yerine yenisinin geçmesi ve amaçların uzun vadeli olması durumudur.

Ekonomi (Etimolojik Anlamı)

Yunancada ilk kullanıldığı şekliyle "ev yönetiminde tasarruflu davranmak" anlamına gelen, günümüzde ise bir toplumdaki üretim, dağıtım ve tüketim olgularının tümünü ifade eden kavramdır.

Ekonomik Olay

İnsan ihtiyaçlarının mümkün olan en az kaynak kullanımı ile karşılanması amacıyla girişilen ve parayla ölçülebilen eylemlerdir.

Serbest (Ekonomi Dışı) Mallar

Doğada bol miktarda bulunan, insan ihtiyaçlarını gidermek için elde edilmelerinde fazla bir çaba harcanması gerekmeyen (hava, güneş ışığı, kaynak suyu vb.) maddelerdir.

Ekonomik Mallar

İnsan ihtiyaçlarını tatmine yarayan, doğada herkese yetecek kadar bol bulunmayan (kıt olan) ve elde edilmeleri belirli bir çaba gerektirip değişime konu olan maddelerdir.

Hizmet

İnsan ihtiyaçlarını karşılamaya yarayan, somut malların aksine maddi niteliği olmayan soyut eylemler bütünüdür.

Üretim

Doğa kaynaklarına sermaye ve insan emeğinin uygulanması yoluyla insan ihtiyaçlarını karşılayacak faydalı mal ve hizmetlerin meydana getirilmesi, depolanması, taşınması ve satılması sürecidir.

Fayda

Üretilen mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarını tatmin etme ve giderme niteliğidir.

Şekil ve Zaman Faydası

Şekil faydası hammaddelerin işlenerek yeni bir ürüne dönüştürülmesiyle (örneğin ağaçtan masa yapılması), zaman faydası ise malların bol bulunduğu dönemde depolanıp kıt bulunduğu dönemde piyasaya sunulmasıyla yaratılan faydadır.

Mekân (Yer) ve Mülkiyet Faydası

Mekân faydası malların bol bulundukları yerden kıt bulundukları yere taşınmasıyla, mülkiyet faydası ise mal ve hizmetlerin satılarak sahipliğinin ihtiyaç sahiplerine devredilmesiyle yaratılan faydadır.

Üretim Faktörleri

Üretimde bulunmak için ihtiyaç duyulan Toprak (Doğal Kaynaklar), Emek, Sermaye ve Girişimcilik unsurlarının tümüdür.

Emek Faktörü

İnsanın yaşamını sürdürmek ve gelir sağlamak amacıyla harcadığı bedensel ve düşünsel çabaları temsil eden aktif ve hareketli üretim faktörüdür.

Sermaye Faktörü

Bir satın alma gücü olarak para ve onun yardımıyla sağlanan bina, makine, alet-edevat, hammadde ve teknoloji gibi üretim araçlarının tamamıdır.

Net Katma Değer

İşletme düzeyinde yaratılan ve üretim faktörlerine dağıtılan ücret, faiz, kira ve kârlardan meydana gelen değerler toplamıdır.

Yarı Mamul ve Mamul

Yarı mamul, üretim sürecine girip işlem görmüş ancak henüz kullanıma hazır olmayan maddedir; mamul ise yapımı veya üretimi tamamlanmış, tüketime ya da satışa hazır maldır.

Royalty

Tescil edilmiş bir üretim yöntemi veya buluşun kullanma hakkını kiralayan ya da satın alan tarafın hak sahibine ödediği bedeldir.

Maddi Olmayan Sermaye

İşletmenin amaçlarına ulaşmasını kolaylaştıran patent, lisans, marka, telif hakkı, know-how ve imtiyaz gibi fiziksel olmayan hak ve varlıklardır.

İmtiyaz

Birtakım yasal hak, yetki veya ekonomik çıkarların kamu otoritesi tarafından özel kişi veya kuruluşlara devredilmesidir.

Lisans ve Lisans Anlaşması

Lisans, yasa ile düzenlenen bir işin yapılması için kamu otoritesince verilen izin/ruhsattır; lisans anlaşması ise patentli bir buluşun royalty karşılığı kullanımını sağlayan sözleşmedir.

Marka (Alâmeti Farika)

Ticari eşyaların üzerine konulan ve eşyayı üreteni veya satanı tanıtmaya, benzerlerinden ayırt etmeye yarayan özel işaret veya kelimedir.

Patent (İhtira Beratı)

Yeni bir yöntem veya ürün bulan kimseye, buluşunu üretme, kullanma ve başkalarının izinsiz kopyalamasını engelleme yetkisi veren tescil edilmiş tekel hakkıdır.

Telif Hakkı

İlim, edebiyat veya güzel sanatlar alanında fikir mahsulü bir eser vücuda getiren kişinin o eser üzerindeki fikri ve mali haklarının tümüdür.

Know-How

Sınai bir işletmenin uzun tecrübe ve araştırmalar sonunda bulup gizli tuttuğu, yeni bir üretim yönteminin uygulanması için gerekli teknik ve ticari bilgi birikimidir.

Doğal Kaynaklar Faktörü

Üretken biçimde değerlendirilmek üzere tahsis edilen yeraltı ve yerüstü zenginlikleri, arazi ve hammaddeleri kapsayan üretim faktörüdür.

Girişimci (Müteşebbis)

Mal veya hizmet üretmek üzere sermayeyi üretim faktörlerine yatıran, kâr amacı güderken zarar etme riskini de bizzat üstlenen özel veya tüzel kişidir.

Profesyonel Yönetici

Kâr ve zararı başkalarına ait olmak üzere, belirli bir maaş/ücret karşılığında işletmenin yönetim sorumluluğunu üzerine alan kimsedir.

Teşebbüs

Sahibinin özel varlığından yer, unvan, sermaye, muhasebe ve organizasyon bakımından ayrı bir bütün oluşturan, başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak üzere sürekli üretimde bulunan ekonomik birimdir.

Kapalı Ev Ekonomisi

Tarihteki en eski ekonomik birim olup, aile bireylerinin tükettikleri her şeyi pazar veya para olmaksızın bizzat kendi içlerinde ürettikleri yapıdır.

Trampa (Değişim) Ekonomisi

Paranın henüz bulunmadığı dönemde, ihtiyaç fazlası üretilen mal ve hizmetlerin başka mal ve hizmetlerle doğrudan takas edildiği ekonomik düzendir.

İşletme

Emek, sermaye ve diğer üretim faktörlerini planlı ve sistemli bir araya getirip mal/hizmet üreten, kâr veya hizmet amacı güden sosyo-teknik ve ekonomik birimdir.

Lonca ve Ahilik Teşkilatları

Endüstri Devrimi öncesinde Batı'da Lonca, Doğu'da ise Ahilik adıyla ortaya çıkan, esnaf ve küçük sanayi zanaatkârlarını kapsayan mesleki örgütlenmelerdir.

Fabrika Sistemi

Endüstri Devrimi ile birlikte geleneksel el tezgâhlarının ve loncaların yerini alan, buhar ve makine gücüne dayalı, teknoloji yoğun yığın üretim modelidir.

Sahipliğin Yöneticilikten Ayrılması

İşletmelerin büyümesi ve şirketleşmesi sonucu, yönetimin sermayedar aile üyelerinden alınıp maaş karşılığı çalışan eğitimli profesyonel yöneticilere devredilmesidir.

İşletmenin Genel Amaçları

Uzun dönemde kâr elde etmek, topluma hizmet etmek yoluyla sosyal sorumluluk işlevini yerine getirmek ile varlığını sürdürmek ve büyümektir.

Sosyal Sorumluluk

İşletmenin ekonomik çıkarlarının yanı sıra kamu yararını, tüketiciyi ve çevreyi gözetmesi; okul yaptırma, kültür ve çevre koruma faaliyetlerine katkıda bulunmasıdır.

Tüketicinin Korunması

Tüketicilerin aldatıcı reklam, hileli ve kalitesiz mallara karşı bilinçlendirilmesini ve yasal sözleşmelerle haklarının devlet eliyle güvenceye alınmasını ifade eden yaklaşımdır.

4077 Sayılı Kanun Kapsamındaki Tüketici Hakları

Sağlık ve güvenliğin korunması hakkı, ekonomik çıkarların korunması hakkı, bilgilendirme ve eğitim hakkı ile tazmin edilme hakkı olmak üzere dört temel yasal haktır.

İşletmelerde Büyüme Eğilimi Nedenleri

Yöneticilerin kişisel tutkuları, pazar payını artırma isteği, artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılama, tüketici zevklerine uyum sağlama ve en son teknolojilerden yararlanma arzusudur.

İşletmenin Özel Amaçları

Müşterilere daha kaliteli mal/hizmet sunmak, çalışanlara iyi ücret ve çalışma koşulları sağlamak, çalışanları eğitip meslekte ilerletmek ve istikrarlı istihdam sunmaktır.

Scanlon Planı

İşletmelerde çalışanların verimlilik ve üretim artışından otomatik olarak yararlanabilmelerini sağlayan grup teşvikli bir primli ücret sistemidir.

İşletmede İstikrar (Kararlılık)

İşletmenin dış çevredeki olayların olumsuz etkisinde kalmadan, ciddi bir belirsizlikle karşılaşmaksızın belirli bir plan doğrultusunda tutarlı ve sürekli bir çizgi izlemesidir.

Arz ve Talep

Arz, işletmelerin piyasaya sundukları mal ve hizmetler toplamıdır; talep ise tüketicilerin belirli bir satın alma gücüyle desteklenen istek ve ihtiyaçlarıdır.

İşletmenin İki Yönlü İşlevi

İşletmelerin mal ve hizmet pazarında üretici/satıcı, üretim faktörleri (doğal kaynak, sermaye, emek) pazarında ise alıcı/tüketici konumunda yer alması durumudur.

İşletmenin Çıkar Grupları (Paydaşları)

İşletmenin kararlarından etkilenen ve işletmeyi etkileyen Müşteriler, Çalışanlar, Sahipler/Ortaklar, Tedarikçiler, Finans Kurumları, Rakipler, Devlet ve Toplumdur.

Haksız Rekabet

Ticari rekabetin dürüstlük ve iyi niyet kurallarına aykırı biçimde kötüye kullanılması; rakipleri kötüleme, aldatıcı beyan ve sahtecilikle haksız avantaj sağlama eylemidir.

İltibas

Başkasının malı, işi, faaliyeti veya ticari işletmesinden aynen ya da taklit suretiyle karışıklığa yol açacak tarzda haksız alıntılar yapılmasıdır.

Dayanıklı ve Dayanıksız Mallar

Dayanıklı mallar buzdolabı ve makine gibi uzun süreli tekrarlanan kullanımlarla fayda sağlayan ürünlerdir; dayanıksız mallar ise gıda gibi kullanıldığında tek seferde tükenen ürünlerdir.

Emek Yoğun ve Sermaye Yoğun İşletmeler

Emek yoğun işletmeler üretimde insan gücünün belirleyici olduğu yapılardır; sermaye yoğun işletmeler ise ileri teknoloji, makineleşme ve yüksek sermaye yatırımı kullanan yapılardır.

Mikro İşletme

On kişiden az personel istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 1 milyon TL’yi aşmayan işletmelerdir.

Küçük İşletme

Elli kişiden az personel istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 5 milyon TL’yi aşmayan işletmelerdir.

Orta Büyüklükteki İşletme

İkiyüzelli kişiden az personel istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 25 milyon TL’den az olan işletmelerdir.

Büyük İşletme

İkiyüzelli kişiden fazla personel istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 25 milyon TL’den fazla olan işletmelerdir.

Dev İşletme

Çalıştırdığı kişi sayısı 2.000 ve daha fazla olan, muazzam pazar payına, sermaye gücüne ve küresel çaptaki rekabet üstünlüğüne sahip devasa işletmelerdir.

Dev İşletmelerin Örgütlenme Biçimleri

Dev işletmelerin küresel pazarlarda benimsediği Uluslararası (International), Çok Uluslu (Multinational) ve Uluslar Ötesi (Transnational) örgütlenme yapılarıdır.

Küçük ve Büyük İşletmelerin Göreceli Üstünlükleri

Küçük işletmeler hızlı karar alma ve esnek uyum sağlama üstünlüğüne sahipken; büyük işletmeler kitle üretimi, ölçek ekonomileri ve düşük maliyet avantajına sahiptir.

Türk Ticaret Kanunu (TTK) Tarihsel Gelişimi

1926 tarihli 865 sayılı ilk kanunun ardından 1957 tarihli 6762 sayılı kanun yürürlüğe girmiş; son olarak 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 6102 sayılı kanun ile ticari yapı modernize edilmiştir.

Tek Kişi İşletmesi

İşletme sahipliğinin tek bir kişide toplandığı, tüzel kişiliği bulunmayan, tüm kâr ve risklerin tek şahsa ait olduğu en basit ve en eski işletme türüdür.

Adi Şirket

Türk Ticaret Kanunu'ndaki nitelikleri taşımayan, Borçlar Kanunu'na tabi olan, tüzel kişiliği bulunmayan ve kararları oybirliğiyle alınan ortaklık biçimidir.

Ticaret Şirketleri

Kişi şirketleri (Kollektif ve Komandit) ile Sermaye şirketleri (Anonim, Limited, Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit) şeklinde sınıflandırılan tüzel kişiliğe sahip ortaklıklardır.

Kollektif Şirket

Ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek üzere gerçek kişilerce kurulan ve ortakların hiçbirinin sorumluluğunun şirket borçlarına karşı sınırlandırılmadığı kişi şirketidir.

Komandit Şirket

Şirket alacaklılarına karşı ortaklardan en az birinin sorumluluğunun sınırsız, en az birinin sorumluluğunun ise koyduğu sermaye ile sınırlandırılmış olduğu şirkettir.

Komandite ve Komanditer Ortaklar

Komandite ortaklar sınırsız ve müteselsil sorumlu olup yönetime yetkili gerçek kişilerdir; komanditer ortaklar ise koydukları sermaye kadar sorumlu, yönetime katılamayan gerçek veya tüzel kişilerdir.

Anonim Şirket (A.Ş.)

Bir unvana sahip, esas sermayesi belirli (en az 50.000 TL) ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız mal varlığıyla sorumlu ve hisse senedi çıkarabilen sermaye şirketidir.

Limited Şirket (Ltd. Şti.)

Bir veya daha fazla kişi tarafından kurulan, ortak sayısı 50'yi aşamayan, esas sermayesi belirli (en az 5.000 TL / 10.000 TL) olan ve hisse senedi çıkaramayan sermaye şirketidir.

Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket

Sermayesi paylara bölünen, kurucuları 5 kişiden fazla olamayan ve en az bir ortağı kollektif ortak gibi sınırsız, diğerleri anonim ortak gibi sınırlı sorumlu olan şirkettir.

Kooperatif

Ortaklarının belirli ekonomik ihtiyaçlarını (konut, kredi vb.) karşılamak üzere en az 7 ortak tarafından kurulan, kâr amacı gütmeyen değişken sermayeli dayanışma kuruluşudur.

Risturn İlkesi

Kooperatiflerde faaliyet dönemi sonunda oluşan olumlu gelir-gider farkının kâr payı yerine, ortaklara kooperatifle yaptıkları işlem oranında iade edilmesidir.

İç Büyüme

İşletmenin dışarıdan şirket satın almadan otofinansman, borçlanma veya yeni sermaye gibi kendi öz kaynaklarına dayanarak üretim kapasitesini ve faaliyetlerini artırmasıdır.

Yatay Büyüme

İşletmenin mevcut üretim alanında kalarak pazara nüfuz etme, ürün farklılaştırması veya pazar farklılaştırması yoluyla faaliyet boyutlarını genişletmesidir.

Dikey Büyüme Türleri (Geriye ve İleriye Doğru)

Geriye doğru dikey büyüme girdilerin ve hammaddelerin işletmece bizzat üretilmesidir; ileriye doğru dikey büyüme ise dağıtım ve perakende satış kanallarının işletme bünyesinde kurulmasıdır.

Dış Büyüme

Bir işletmenin kendi sınırlarını aşarak yurt içindeki veya dışındaki başka işletmelerin kaynak, olanak ve yeteneklerinden yararlanmak suretiyle büyümesidir.

Tam Birleşme (Merger)

İki veya daha fazla şirketin varlıklarını birleştirip hukuki kimliklerine son vererek yepyeni bir isim altında tek bir işletme şeklinde ortaya çıkmasıdır ($A+B=C$).

Şirket Satın Alma (Acquisition)

Bir şirketin pazar payı kazanmak için başka bir işletmeyi tüm borç ve alacaklarıyla devralması, satın alanın tüzel kişiliğini korurken satılanın hukuken sona ermesidir.

Ortak Yatırım (Joint Venture)

İki veya daha fazla bağımsız şirketin uzmanlık ve sermayelerini birleştirerek belirli bir mamul, pazar veya proje için yeni ve sürekli bir şirket kurmasıdır.

Stratejik İttifaklar

İki veya daha fazla bağımsız şirketin küresel rekabet ortamında uzun vadeli belirli hedefler doğrultusunda işbirliği yapmak üzere bir araya gelmesiyle oluşan koalisyonlardır.

Satış Yetkisi Verme (Acentecilik)

Gayri maddi hakkın değil, işletmenin kendi teknolojisiyle ürettiği mamullerin satış ve dağıtım yetkisinin bağımsız başka bir işletmeye devredilmesidir.

Franchising (Üretim İmtiyaz Hakkı)

Tanınmış bir markanın onayladığı format ve kurallar altında, bağımsız bir işletmeye üretim ve satış yapma hakkı ile desteğinin bir paket olarak verilmesidir.

Dış Kaynaklardan Yararlanma (Outsourcing)

İşletmenin temel yetenekleri dışındaki temizlik, yemek, lojistik gibi destek süreçlerini uzman dış firmalara devrederek maliyet avantajı sağlamasıdır.

Taşeronlaştırma ve Fason İmalat

Temel faaliyet dışındaki işlerin uzman firmalara yaptırılması taşeronlaştırmadır; tekstil gibi sektörlerde planlı şekilde başkası adına üretim yapılması ise fason imalattır.

Yönetim Anlaşmaları ve Kıyaslama (Benchmarking)

Yönetim anlaşması yönetim yeteneğinin yabancı işletmeye transferidir; benchmarking ise en başarılı firmaların süreçlerini inceleyerek kendi performansını geliştirme yöntemidir.

Anahtar Teslimi ve Yap-İşlet-Devret (BOT) Modeli

Anahtar teslimi bir tesisin çalışır halde teslim edilmesidir; yap-işlet-devret ise yatırımı yapan firmanın geliri toplayıp süre bitiminde tesisi devlete devretmesidir.

Kartel

Aynı sektördeki bağımsız firmaların fiyat, kota ve bölge paylaşımı yaparak rekabeti kaldırmak ve tekel oluşturmak üzere kurdukları, hukuki bağımsızlıklarını yitirmedikleri geçici birliktir.

Kartel Çeşitleri

Piyasada tekel kurma amacıyla uygulanan Fiyat karteli, Satın alma karteli, Bölge karteli, Kontenjan (kota) karteli ve Uluslararası kartellerdir.

Tröst

Firmaların tek bir yönetim altında sürekli birleşerek tüzel kişiliklerini ve ekonomik bağımsızlıklarını tamamen kaybettikleri, kökeni ABD olan dev tekel türüdür.

Füzyon

Şirket mülkiyetlerinin kaynaşması esasına dayanan, büyük bir işletmenin küçükleri satın alması veya şirketlerin birleşerek yeni bir anonim şirket kurmasıdır ($A+B+C=D$).

Amalgamasyon

İki veya daha fazla firmanın Merger (birinin diğerinde erimesi) ya da Konsolidasyon (yeni bir tüzel kişilik doğması) yoluyla tek bir firma halinde birleşmesidir.

Konsorsiyum

Büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren baraj, köprü, liman gibi dev yatırımları gerçekleştirmek amacıyla işletmelerin kurduğu, iş bitiminde dağılan geçici işbirliğidir.

Holding

Yeterli hisse senedini elinde tutarak diğer şirketlerin yönetim ve denetimini üstlenen ana şirkettir; yalnızca denetimle ilgilenenlere salt, kendi de faaliyette bulunanlara karma holding denir.

İşveren Birlikleri

İşverenlerin kâr olanaklarını garantiye almak ve mesleki çıkarlarını korumak için kurdukları; TİSK, TÜSİAD, Ticaret ve Sanayi Odaları gibi mesleki sendika ve konfederasyonlardır.