Kapittel 3: Jordskorpa vi lever på – Ein levande planet

Ord- og omgrepskort for kapittel 3 om jordskorpa, platetektonikk, naturkrefter (jordskjelv, vulkanar, tsunami) og bergartar i den norske berggrunnen.

Jordskorpe

Det ytste, faste skalet på jorda der vi menneske bur og lever.

Mantel

Laget i jorda si oppbygging som ligg mellom jordskorpa og kjernen.

Kjerne

Den inste delen av jorda, samansett av ein flytande ytre kjerne og ein fast indre kjerne.

Litosfære

Det stive, faste ytste laget av jorda som består av jordskorpa og den øvste faste delen av mantelen.

Astenosfære

Laget i mantelen like under litosfæren, der bergartane er delvis smelta og mjuke/seige slik at litosfæreplater kan gli oppå.

Geologisk tid

Enormt lange tidsrom i jorda si soge, målt i millionar og milliardar av år.

Kambrium

Ein geologisk tidsperiode for om lag $545$ millionar år sidan, kjenneteikna av stor utvikling og utbreiing av plantar og dyr.

Alfred Wegner

Forskaren som la fram teorien om kontinentaldrift, der han meinte kontinenta ein gong hang saman og seinare har drive frå kvarandre.

Platetektonikk / platedrift

Teorien om at jordskorpa er delt inn i store og små litosfæreplater som flyttar på seg i høve til kvarandre.

Konstruktive plategrenser

Plategrenser der litosfæreplater glir frå kvarandre, noko som fører til havbotnspreiing og nydanning av havbotn.

Destruktive plategrenser

Plategrenser der to plater kolliderer eller går mot kvarandre, slik at jordskorpeplate blir pressa ned eller opp.

Konservative plategrenser

Plategrenser der platene glir sidelengs langs kvarandre utan at jordskorpe blir danna eller øydelagd.

Jordskjelv i Noreg

Skjelv som i hovudsak oppstår på grunn av spenningar etter landheving etter istida.

Richters skala

Ein styrkeskala for jordskjelv der ein auke på to trinn (til dømes frå $3$ til $5$) tyder at jordskjelvet er $100$ gonger så sterkt.

Seismograf

Eit måleinstrument som registrerer og måler rørslene og styrken til jordskjelv.

Episenter

Punktet på jordoverflata som ligg loddrett rett over sentrumet (fokus) til eit jordskjelv.

Skjoldvulkan

Ein brei og slak vulkan som blir danna av tyntflytande lava som renn over store avstandar før ho størknar.

Stratovulkan

Ein kjegleforma, bratt vulkantype bygd opp av vekslande lag med seig lava og oske frå eksplosive utbrot.

Hot Spot (varmepunkt)

Eit særleg varmt område djupt nede i mantelen der smelta stein stig opp og dannar vulkanar midt inne på ei jordskorpeplate.

Pyroklastisk strøm

Ei gloheit, hurtigbrennande blanding av gassar, oske og steinmateriale som rasar nedover fjellet under eit eksplosivt vulkanutbrot.

Tsunami

Ei kjempemessig havbølgje som kan bli utløyst av megajordskjelv under havet, vulkanutbrot eller undersjøiske ras.

Mineral

Eit naturleg, uorganisk fast stoff med ein bestemt kjemisk samansetning og krystallstruktur, som dannar byggjestenane i bergartar.

Bergart

Fast stoff i jordskorpa som vanlegvis er samansett av ei samling av eitt eller fleire mineral.

Erosjon

Nedslitings- og transportprosessar der ytre krefter (som rennande vatn, isbrear og vind) lausnar og fraktar bort lausmassar og berggrunn.

Magmatiske bergartar (størkningsbergartar)

Bergartar som er danna ved at glødande smeltemasse (magma eller lava) har kjølt seg ned og størkna.

Sedimentære bergartar (avsetningsbergartar)

Bergartar som oppstår ved at lausmassar (sediment) blir avsette, pressa saman og forsteina over lang tid.

Metamorfe bergartar (omdanna bergartar)

Bergartar som opphavleg var magmatiske eller sedimentære, men som er blitt forandra under høgt trykk og/eller høg temperatur.

Grunnfjell

Dei eldste, hardaste bergartane i jordskorpa til eit landområde, danna i prekambrium.

Den kaledonske faldesona

Eit mektig fjellkjedebelte og kollisjonssone som oppstod då to kontinent kolliderte for fleire hundre millionar år sidan, og som pregar norsk natur.

Oslofeltet

Eit innsokke geologisk særprega område (riftdal) i Noreg med eit mangfald av magmatiske bergartar, vulkanleivningar og sedimentære bergartar.

Kontinentalsokkelen

Dei grunne, undersjøiske delane av kontinentalplata utanfor kysten der ein finn rike naturressursar.