1/49
Zestaw fiszek pojęciowych (Vocabulary) obejmujący kluczowe terminy i zjawiska z zakresu biologii molekularnej kwasów nukleinowych, replikacji, transkrypcji, translacji, inżynierii genetycznej, onkologii molekularnej oraz cytogenetyki klinicznej.
Oddziaływania warstwowe (stacking)
Siły między kolejnymi, ułożonymi nad sobą parami zasad w DNA o hydrofobowych powierzchniach płaskich; są głównym czynnikiem odpowiadającym za stabilizację podwójnej helisy.
Depurynacja
Proces zrywania wiązań glikozydowych w kwasach nukleinowych, zachodzący w środowisku kwasowym przy pH wynoszącym 3–4.

Wirowanie izopikniczne w gradiencie CsCl
Metoda rozdziału kwasów nukleinowych i białek na podstawie gęstości pławnej w roztworze chlorku cezu, w której białka unoszą się na powierzchni, DNA tworzy prążek w rejonie gęstości około 1,7g/cm3, a RNA opada na dno probówki.
Efekt hipochromowy
Zjawisko niższej absorbancji światła UV przy długości fali 260nm przez dwuniciowy DNA (dsDNA) w porównaniu do pojedynczej nici (ssDNA) i wolnych nukleotydów, wynikające z warstwowego ułożenia zasad w środowisku hydrofobowym.
Wskaźnik czystości DNA (A260/A280)
Stosunek absorbancji przy 260nm do 280nm, wynoszący dla czystego dsDNA 1,8, dla czystego RNA 2,0, a dla preparatu zanieczyszczonego białkiem poniżej 1,8.

Formy konformacyjne kolistego DNA
Postacie cząsteczki DNA obserwowane m.in. w mikroskopie elektronowym lub elektroforezie: forma zrelaksowana/otwarta kolista (open circular, OC), forma liniowa oraz zwarta forma superhelikalna (supercoiled DNA/cccDNA).
Bromek etydyny
Płaski, fluorescencyjny barwnik DNA, który wsuwa się między sąsiednie pary zasad (interkaluje), powodując rozwinięcie podwójnej helisy o 26∘ i redukcję skrętu.
Równanie topoizomerii DNA
Wzór opisujący stan geometryczny cząsteczki: ΔLk=ΔTw+ΔWr, gdzie ΔLk to zmiana liczby opleceń, ΔTw to skręty (twist), a ΔWr to zwoje (writhe).
Gyraza DNA
Bakteryjna topoizomeraza typu II, która jako unikalny enzym aktywnie wprowadza ujemne superzwinięcia do cząsteczki DNA przy użyciu energii z hydrolizy ATP; stanowi cel dla chinolonów, nowobiocyny i kwasu oksolinowego.

Plazmid
Dodatkowa, kolista, autonomicznie replikująca się pozachromosomowa cząsteczka bakteryjnego DNA o wielkości zazwyczaj od 2 do 200kpz, często niosąca geny oporności na antybiotyki i stosowana jako wektor klonujący.
Białko HU
Małe, zasadowe, dodatnio naładowane białko bakteryjne o strukturze dimerycznej, wiążące DNA w sposób niespecyficzny i należące do białek histonopodobnych nukleoidu.

Nukleosom i chromatosom
Podstawowe jednostki upakowania chromatyny; nukleosom składa się z oktameru histonów rdzeniowych (po 2 cząsteczki H2A, H2B, H3, H4) owiniętego przez 146pz DNA (1,8 zwoju), natomiast chromatosom to rdzeń nukleosomu powiększony o histon łącznikowy H1 i chroniący łącznie 166pz DNA (2 pełne zwoje).
Solenoid (włókno 30 nm)
Lewoskrętna helisa wyższego rzędu w organizacji chromatyny, która zawiera 6 nukleosomów na jeden skręt, stabilizowana obecnością histonu H1.

Budowa chromosomu mitotycznego
Struktura skondensowanej chromatyny w metafazie, składająca się z dwóch połączonych centromerem chromatyd siostrzanych, podzielonych na ramię krótkie (p) i ramię długie (q) oraz zakończonych telomerami.
Telomery kręgowców
Zakończenia liniowych chromosomów zbudowane z powtórzonej heksanukleotydowej sekwencji 5′-TTAGGG-3′, w których reszty guaniny mogą układać się w płaszczyźnie tworząc strukturę G-kwadrupleksu zabezpieczającą końce DNA.
Wyspy CpG
Niezmetylowane rejony bogate w dinukleotydy 5′-CG-3′, zlokalizowane w sąsiedztwie aktywnych promotorów genów metabolizmu podstawowego i wykazujące wysoką wrażliwość na działanie DNazy I.
Sekwencja Alu
Krótki rozproszony element genomowy (SINE) o długości około 300pz, powtórzony w ludzkim genomie 300000 do 500000 razy i zawierający miejsce cięcia dla enzymu AluI.
Semikonserwatywna replikacja DNA
Mechanizm syntezy DNA udowodniony przez Meselsona i Stahla, w którym każda nowo powstała cząsteczka potomna składa się z jednej nici rodzicielskiej (starej) i jednej nowo zsyntetyzowanej nici.
locus oriC
Miejsce inicjacji replikacji na chromosomie Escherichia coli, zawierające swoiste sekwencje wiążące białko inicjatorowe DnaA oraz trzykrotnie powtórzony 13-nukleotydowy motyw bogaty w pary A-T ulegający rozpleceniu.
Holoenzym polimerazy DNA III
Główny bakteryjny kompleks replikacyjny o budowie dimerycznej; podjednostka α odpowiada za syntezę DNA 5′→3′, podjednostka ε za aktywność egzonukleazy korekcyjnej 3′→5′, a podjednostka β tworzy klamrę utrzymującą enzym na matrycy.
Kompleks pre-replikacyjny eukariontów
Układ białkowy formowany w fazie G1 na sekwencji inicjacji replikacji, składający się z kompleksu ORC, czynników licencyjnych Cdc6 i Cdt1 oraz nieaktywnej początkowo helikazy MCM.
Przejście (tranzycja)
Mutacja punktowa polegająca na zamianie zasady purynowej na inną purynę (A↔G) lub pirymidynowej na inną pirymidynę (C↔T).
Transwersja
Mutacja punktowa polegająca na zamianie zasady purynowej na zasadę pirymidynową lub odwrotnie (np. A↔C, G↔T).
Fotoreaktywacja
Proces bezpośredniej, bezbłędnej naprawy DNA pod wpływem światła widzialnego/niebieskiego, w którym fotoliazy rozszczepiają cyklobutanowe dimery pirymidynowe na pojedyncze monomery.
Naprawa przez wycinanie nukleotydu (NER)
Mechanizm naprawy usuwający przestrzenne uszkodzenia podwójnej helisy (np. dimery pirymidynowe wywołane UV), polegający na nacięciu nici po obu stronach defektu przez endonukleazę, usunięciu oligonukleotydu i uzupełnieniu luki przez polimerazę i ligazę.
Struktura Hollidaya
Czteroramienna struktura pośrednia z czterema dupleksami DNA powstająca w procesie rekombinacji homologicznej w wyniku inwazji nici i migracji rozgałęzień.
Układ Cre-loxP
Pochodzący z bakteriofaga P1 enzymatyczny mechanizm rekombinacji zlokalizowanej, w którym rekombinaza Cre katalizuje delecję lub inwersję sekwencji DNA leżącej pomiędzy dwoma specyficznymi miejscami docelowymi loxP.
Kaseta Pribnowa (sekwencja -10)
Silnie konserwatywna sekwencja promotora bakteryjnego o sekwencji TATAAT, położona 5–8 par zasad przed miejscem startu transkrypcji, stanowiąca rejon inicjacji rozplatania DNA przez polimerazę RNA.
Czynnik σ70
Główna bakteryjna podjednostka polimerazy RNA Escherichia coli, która obniża niespecyficzne wiązanie z DNA i kieruje rdzeń enzymu do specyficznych sekwencji promotorowych −10 i −35.
Atenuacja w operonie trp
Mechanizm regulacji transkrypcji oparty na tworzeniu alternatywnych struktur spinki w RNA liderowym: obecność tryptofanu promuje powstanie terminatora transkrypcji (spinka 3:4), natomiast jego brak zatrzymuje rybosom i wymusza spinkę antyterminacyjną (2:3).
Domena CTD polimerazy RNA II
Karboksylowy koniec największej podjednostki eukariotycznej polimerazy RNA II zbudowany z wielokrotnie powtórzonego heptapeptydu Tyr-Ser-Pro-Thr-Ser-Pro-Ser, którego fosforylacja kontroluje przejście do elongacji oraz koordynuje kapowanie, splicing i poliadenylację pre-mRNA.
Białko TBP
Uniwersalny eukariotyczny czynnik transkrypcyjny wchodzący w skład kompleksów SL1, TFIIIB i TFIID; wiąże się w mniejszym rowku DNA z kasetą TATA, wyginając podwójną helisę o 45∘.
Motyw palca cynkowego (C2H2)
Domena wiążąca DNA składająca się z pętli 12 aminokwasów spiętej dwoma resztami cysteiny i dwoma histydyny koordynującymi pojedynczy jon cynku, tworząca strukturę ββα wchodzącą w duży rowek DNA.

Rybosom 70S i 80S
Cząstki rybonukleoproteinowe przeprowadzające translację; bakteryjny rybosom 70S składa się z podjednostek 30S i 50S, natomiast eukariotyczny rybosom cytozolowy 80S zbudowany jest z podjednostek 40S i 60S.
Spliceosom
Duży jądrowy kompleks rybonukleoproteinowy utworzony z cząstek snRNP (U1, U2, U4, U5, U6) i pre-mRNA, który katalizuje wycinanie intronów i precyzyjne łączenie eksonów w procesie splicingu.
Hipoteza tolerancji (zasada wobble)
Reguła parowania zasad, według której nukleotyd w pozycji 5′ antykodonu tRNA wykazuje większą swobodę przestrzenną i może tworzyć niestandardowe pary z zasadą w pozycji 3′ kodonu mRNA (np. inozyna rozpoznaje A, U i C).
Sekwencja Shine-Dalgarno
Bakteryjne miejsce wiązania rybosomu (sekwencja bogata w puryny, konsensus 5′-AGGAGGU-3′) położone 8–13 nukleotydów powyżej kodonu start, komplementarne do końca 3′ rRNA 16S.

Koniec lepki i koniec tępy
Typy zakończeń powstające po rozcięciu podwójnej helisy DNA przez enzymy restrykcyjne; końce tępe powstają przez cięcie obu nici w tej samej płaszczyźnie, natomiast końce lepkie posiadają jednoniciowe, niesparowane wystające odcinki 5′ lub 3′.
Liza alkaliczna
Metoda izolacji plazmidowego DNA z bakterii, w której po zniszczeniu ścian lizozymem dodaje się SDS i NaOH (denaturacja białek, DNA i RNA), a następnie octan potasu o niskim pH, co selektywnie wytrąca białka i chromosomowy DNA, pozostawiając zrenaturowany plazmid w supernatancie.
Metoda Sangera (sekwencjonowanie dideoksy)
Klasyczna metoda odczytu sekwencji DNA oparta na enzymatycznej syntezie nici przy użyciu analogów ddNTP pozbawionych grupy 3′-OH, których wbudowanie powoduje terminację wydłużania łańcucha.
Białko pRb
Białko supresorowe transformacji nowotworowej kodowane przez gen RB1; w formie nieufosforylowanej wiąże i blokuje czynnik transkrypcyjny E2F, hamując przejście komórki z fazy G1 do fazy S cyklu komórkowego.
Białko p53
Białko supresorowe nazywane „strażnikiem genomu”, kodowane przez gen TP53; w odpowiedzi na uszkodzenia DNA zatrzymuje cykl komórkowy w fazie G1 (aktywując gen p21) lub kieruje komórkę na drogę apoptozy.
Dwuuderzeniowy model Knudsona
Hipoteza powstawania nowotworów uwarunkowanych recesywnymi mutacjami w genach supresorowych, zakładająca konieczność inaktywacji obu alleli danego genu (np. RB1) w tej samej komórce do zapoczątkowania transformacji złośliwej.
Nondysjunkcja mejotyczna
Błąd polegający na braku rozejścia się chromosomów homologicznych lub chromatyd siostrzanych podczas podziału mejotycznego, stanowiący główną przyczynę aneuploidii, w tym trisomii 21.
Translokacja robertsonowska
Połączenie długich ramion dwóch niehomologicznych chromosomów akrocentrycznych (par 13, 14, 15, 21 lub 22) w rejonie centromeru z jednoczesną utratą ich ramion krótkich; najczęściej zachodzi między chromosomami 14 i 21.
Zespół Turnera
Aneuploidia chromosomów płciowych u kobiet charakteryzująca się kariotypem 45,X, niskim wzrostem, płetwiastą szyją, dysgenezją gonad, pierwotnym brakiem pokwitania oraz wadami układu krążenia (np. koarktacja aorty).
Chromosom Philadelphia
Chromosom powstały w wyniku wzajemnej translokacji t(9;22)(q34;q11), prowadzący do fuzji genu kinazy tyrozynowej ABL z genem BCR i charakterystyczny dla przewlekłej białaczki szpikowej.
Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP)
Dziedziczony autosomalnie dominująco zespół predyspozycji do raka jelita grubego wywołany mutacją supresorowego genu APC na chromosomie 5, charakteryzujący się rozwojem setek do tysięcy gruczolaków w przewodzie pokarmowym.
Amniopunkcja
Inwazyjna procedura diagnostyki prenatalnej wykonywana rutynowo między 15 a 17 tygodniem ciąży, polegająca na przezpowłokowym pobraniu 20–30 ml płynu owodniowego z żywymi komórkami płodu (amniocytami) w celu oceny kariotypu, badań DNA lub stężenia AFP.
Sonda ASO
Krótki oligonukleotyd specyficzny dla danego allelu, syntetyzowany do bezpośredniego wykrywania znanych mutacji punktowych poprzez rygorystyczną hybrydyzację wyłącznie z wariantem zmutowanym lub prawidłowym.