1 - Mesopotamië: Inleiding - tijd, ruimte + bronnen

Het Probleem

1. 3000 jaar geschiedenis in zes lessen ⇒ selectie nodig

2. Een overweldigend groot corpus aan bronnen  

• Einde 4e E vgj: geschreven bronnen

• 1/2 miljoen spijkerschrifttabletten + fragmenten

• Ongelijk verdeeld over perioden/regio’s; X alles gepubliceerd

• =/= soorten bronnen (ook archeologisch materiaal)

3. Een uitgestrekt en dynamisch geopolitieke en culturele ruimte 

• Gebied =/= (veroveringen + expansie)

• Contacten via handel + diplomatie

• Oorlog + grensconflicten

• Migratie + vestiging

• =/= bevolkingsgroepen
  ⇒ Complex; wisselend

• Nooit in afzondering bestaan

De Keuzes

1. Focus: Mesopotamië en de Levant 

• ! contacten, bep perioden/gebieden meer aanwezig/belangrijk

2. Focus: Politieke + staatkundige geschiedenis 

3. Focus: Primaire bronnen 

• X enkel handboeken

De Geschiedenis Begint in Sumer

1. Boektitel, maar historische realiteit?

• Sumerisch = volk / land / cultuur / schrift /…

• ‘Firsts’: toen wou men op zoek gaan naar de oorsprong v instellingen, ideeën + culturele praktijken die we vandaag nog herkennen (Vandaag: X eerste keer in menselijke geschiedenis, eerder vroegste bekende geschreven bewijs ervan)

2. Sumer = regio, volk, taal, schrift

• Sumer: meest Zuidelijke deel v Mesopotamië (vroegste geschreven bronnen uit Mesopotamië afkomstig)

• 3200-3100 vgj: Proto-spijkerschrift

  • Spijkerschrift later aangepast om andere talen te schrijven, e.g. Akkadisch

• Sumerische taal: logografisch + numeriek; Sumerische schrift gebruikt om taal weer te geven

• Geschiedenis begint in Sumer: voor het eerst op grote schaal beschikken over geschreven bronnen die ons toegang geven tot een samenleving uit het verre verleden. 

• Nadruk in 2e + 1e E vgj

  • Sumeriërs, spraken Sumerisch

  • 3e E vgj: ! steden; X eenheidsstaat maar =/= stadstaten m eig koning + pol belangen
    E.g. Nippur: cultuscentrum v god Enlil

  • Schrift: vraal admin + boekhouding, ook lexicale lijsten, teksten waar kennis geordend + gecategoriseerd wordt en teksten m literaire tinten. 

3. Van Sume(risch) naar Akkad(isch)

• Akkadisch = Semitische taal (oudst uitgebreid gedocumenteerde)

• Zelfde schrijfsysteem als Sumerisch (maar andere taal)
  ⇒ 2 schrifttradities nauw verweven; bevolkingsgroepen leefden lange tijd naast elkaar

• Mid 3e E: Sargon v Akkad = koning ⇒ Akkad w centrum v rijk
  Akkad ⇒ trad. benaming vr Z-Mesopotamië
  Belang ++ ⇒ ‘koning v Akkad’ ‘taal v Akkad’

• Akkadisch w taal v koninklijke inscriptie + bestuur (Sumerisch blijft naast bestaan; verdwijnt rond 2e E vgj als omgangstaal maar blijft taal v religie, geleerdheid + schriftelijke cultuur)

• 2e E vgj: Akkadisch = belangrijkste geschreven taal (N: Assyrische variant/dialect; Z: Babylonische)

DUS Sumerisch verdwijnt geleidelijk maar erfenis blijft: schrift, rel + literaire tradities, geleerdencultuur + taal v geleerden blijft binnen Mesopotamische cultuur)

De Geschiedenis Eindigt

1. Met de Grieken

• 323 vgj

• Alexander de Grote verslagen bij Gaugamela + sterft in Babylon

• = Begin Hellenistische periode

• MAAR Babylon blijft bestaan: cultuur, schrift + religie gaan niet weg

2. Met het laatste spijkerschrifttablet

• 75 gJ

• Astronomische almanak, allerlaatste gedateerde spijkerschrift tekst uit Babylon

• Uruk: 80 gJ = laatste dateerbaar spijkerschrift document dat we kennen

• Einde politieke geschiedenis in Mesopotamië, maar taal, schrift + geleerdencultuur blijven verder gaan

3. Met de Perzen = definitieve keuze in deze cursus

• 539 vgJ: Cyrus verovert Babylon (einde Babylon als soevereine staat)

• = einde politieke + staatkundige geschiedenis

Rivieren

Mesopotamië: ‘mesos’ = midden + ‘potamos’ = rivier 

= ‘land tussen de rivieren’ Tigris + Eufraat (naam uit Hellenistische periode)

Natuurlijke grenzen

• N: Taurusgebergte

• O: Zagrosgebergte

• Z: Perzische Golf

• W: Syrische + Arabische woestijn

Neerslag en landbouw

Regen =/= voldoende voor landbouw

Alluviale vlakte: vlak landschap, aangevoerd door de rivieren ⇒ grote steden v Zuid-Mesopotamië

200mm regen/jaar is ondergrens; Z-Mesopotamië is onder grens ⇒ irrigatie = !!!

N-Mesopotamië: boven grens maar weinig, dus dry farming + irrigatie

Mesopotamië

2e E vgj: Assyrië = N en Babylon = Z

• Ecologische =/=

• Staatkundige + culturere =/=

• E.g. Taal: Assyrisch ⇔ Babylonisch (dialecten v/h Akkadisch)

3e E vgj: Zuid-Mesopotamië = Z: Sumer en N: Akkad

• Later: 1 pol + culturele ruimte (Babylonië)

Primaire bronnen: Hoofdkenmerken

1. Eigentijds 

• Uit periode zelf

• Spijkerschriftbronnen

2. Betrouwbaar? 

• E.g. Koningsinscriptie = historische bron maar ook propaganda

3. Elitair? 

• Veel geproduceerd dr koningen, prominente families, paleizen, tempels,... (from above)

• Ook contracten, schuldbekentenissen, huwelijkscontracten,... = dichter bij dagelijks leven (from below)

4. Compleet? 

• Bronnenbestand X afgesloten (blijven nieuwe dingen vinden, die hele verhaal kunnen veranderen)

• ! Bronnenbestand is ONVOLLEDIG

Primaire bronnen: Hoofdgenres

• Annalen 

• Kronieken 

• Koningslijsten 

• Votief, en bouw-inscripties 

• Wetten, edicten 

• Archiefteksten 

• Jaarnamen (militair, religieus, bouw) 

• Brieven 

• Mythen, legenden, lofliederen, e.a

Koningslijsten

Koningslijsten

• 3e E vgj + 

• Verleden ordenen: wie regeerde wanneer? Opvolging? Hoe lang regeerde?

• ⇒ continuÏteit + legitimiteit

Vb. uit Hellenistische wereld 

• Babylonische geleerden namen Griekse heersers op in hun traditie v koningslijsten

• DUS: Machthebbers =/= maar schriftcultuur + intellectuele tradities blijven

Kronieken

• Ordenen gebeurtenissen chronologisch, per regeringsjaar v/e koning; vooral pol + mil gebeurtenissen

• Latere perioden: nauw in verband m Astronomische Dagboeken (hemelverschijnselen)

= brede traditie v systematisch verzamelen + registreren v gegevens

Vb. ‘Koning v Akkad’

• Akkad had betekenis als politieke centrum verloren, maar naam steeds gebruikt voor Babylonië
  = continuïteit v/d Mesopotamische politieke + historiografische traditie

Annalen

• Koninklijke inscripties waarin een koning zijn militaire + politieke daden laat beschrijven, in 1e persoon

• Chronologisch / thematisch / geografisch geordend; korte samenvatting + uitvoerige beschrijving

• ! in Assyrië

• Ook recensies; teksten erden opnieuwe samengesteld, uitgebreid of herschreven ⇒ =/= versies

• X neutraal: koninklijke zelfrepresentaties; bron voor koninklijke ideologie + propaganda