cellen en weefsels | AFPF B1

0.0(0)
Studied by 0 people
call kaiCall Kai
learnLearn
examPractice Test
spaced repetitionSpaced Repetition
heart puzzleMatch
flashcardsFlashcards
GameKnowt Play
Card Sorting

1/40

flashcard set

Earn XP

Description and Tags

zelfgemaakte flashcards van zelfgemaakte samenvatting

41 Terms

1
New cards

Wat is het en functie: plasmamembraan/celmembraan

Dubbele laag fosfolipiden; waterachtige stoffen worden afgestoten en vetachtige, apolaire stoffen toegelaten

Met membraaneiwitten voor bv transport en ontvangen signalen

cholesterol voor soepelheid en stabiliteit

koolhydraatketens voor celherkenning en communicatie


— dus functie; cel begrenzen, regelen welke stoffen cel in en uit gaan, en receptoren ontvangen signalen

2
New cards

Wat is het en functie: cytoplasma

cytoplasma is cytosol; water met opgeloste stoffen en daarin ook de celorganellen


hierin vinden veel chemische reacties plaats

3
New cards

Wat is het en functie: nucleus

dit bestsat vooral uit DNA, omgeven door een dubbel kernembraan met kernporiën


bevat ergelijke informatie en regelt zo de activiteiten in de cel



Nucleus (celkern): wat gebeurt daar?

  • Bevat het DNA, met de erfelijke informatie.

  • Bij transcriptie wordt informatie uit DNA overgeschreven naar mRNA.

  • Het mRNA verlaat de kern via kernporiën en wordt bij ribosomen gebruikt om eiwitten te maken (translatie).


4
New cards

Wat is het en functie: nucleolus, kernlichaampje

bevat vooral rna en eiwitten

maakt onderdelen van ribosomen

5
New cards

Wat is het en functie: mitochondriën

dubbel membraan; binnenmembraan met plooien


maken atp energie via celademhaling

bevat eigen dna

6
New cards

Wat is het en functie: ribosomen

maken eiwitten door informatie uit mRNA

7
New cards

Wat is het en functie: ruw ER

ER membranen met ribosomen erop, maakt en verwerkt eiwitten die dan vervolgens worden uitgescheiden of in membranen terechtkomen

8
New cards

Wat is het en functie: glad ER

ER zonder ribosomen,


maakt vetten, helpt bij ontgifting en slaat calcium op

9
New cards

Wat is het en functie: golgi apparaat

gestapelde, afgeplatte membraanzakjes


bewerkt, sorteert, en verpakt eiwitten en vetten in blaasjes


10
New cards

Wat is het en functie: lysosomen

blaasjes met verteringsenzymen, breken afvaflstoffen, ziekteverwekkers en oude celonderdelen af

11
New cards

Wat is het en functie: vesikels

kleine blaasjes met een membraan, vervoeren en bewaren stoffen in de cel en naar het celmembraan

12
New cards

Wat is het en functie: cytoskelet

bestaat uit eiwitdraden en buisjes, geeft vorm en stevigheid, helpt bij transport en beweging

13
New cards

Hoe werken de organellen samen bij het maken van een eiwit?


1. Celkern (nucleus)

DNA → mRNA

2. Ribosoom op ruw ER

mRNA wordt vertaald naar een eiwit

3. Golgi-apparaat

Eiwit wordt bewerkt en verpakt

4. Vesikel → celmembraan

Eiwit wordt naar de juiste plek vervoerd of uitgescheiden

Let op: niet alle eiwitten volgen deze route. Eiwitten die in het cytoplasma blijven, worden vaak gemaakt door vrije ribosomen.

14
New cards

leg passief transport uit, welke soorten en hoe werkt

Passief transport — geen energie nodig

Stoffen verplaatsen zich meestal van een hoge naar een lage concentratie.

Soort

Uitleg

Voorbeeld

Eenvoudige diffusie

Stoffen gaan rechtstreeks door de fosfolipidenlaag.

Zuurstof (O₂) en koolstofdioxide (CO₂).

Gefaciliteerde diffusie

Stoffen gaan via een kanaal- of transporteiwit door het membraan.

Glucose via een transporteiwit; ionen via ionkanalen.

Osmose

Water verplaatst zich door een semipermeabel membraan naar de kant met een hogere concentratie niet-doordringbare opgeloste stoffen.

Watertransport door het celmembraan via aquaporines.

Onthouden: passief = geen ATP nodig.

15
New cards

Leg actief transport uit, welke soorten er zijn

Actief transport — wel energie nodig

Stoffen kunnen tegen hun concentratieverschil in worden vervoerd: van een lage naar een hoge concentratie.

Soort

Uitleg

Voorbeeld

Primair actief transport

Een pomp gebruikt rechtstreeks ATP.

Natrium-kaliumpomp.

Secundair actief transport

Gebruikt de energie van een ion dat met zijn concentratieverschil meebeweegt.

Natrium-glucose-cotransport in de darm en nieren.

Endocytose

De cel neemt stoffen op door het membraan naar binnen te laten instulpen en een blaasje te vormen.

Een witte bloedcel neemt een bacterie op.

Exocytose

Een blaasje versmelt met het celmembraan en geeft stoffen af buiten de cel.

Afgifte van hormonen of neurotransmitters.

Endocytose en exocytose vallen onder bulktransport (vesiculair transport). Ze gebruiken energie en vervoeren grotere hoeveelheden materiaal of grotere deeltjes.

16
New cards

Leg natrium kalium pomp uit


De natrium-kaliumpomp:

  • transporteert 3 natriumionen (Na⁺) naar buiten;

  • transporteert 2 kaliumionen (K⁺) naar binnen;

  • gebruikt hiervoor 1 ATP;

  • houdt de concentratieverschillen van natrium en kalium in stand, belangrijk voor onder andere zenuwprikkels en spierwerking.


<p></p><p>De natrium-kaliumpomp:</p><ul><li><p><span>transporteert 3 natriumionen (Na⁺) naar buiten;</span></p></li><li><p><span>transporteert 2 kaliumionen (K⁺) naar binnen;</span></p></li><li><p><span>gebruikt hiervoor 1 ATP;</span></p></li><li><p><span>houdt de concentratieverschillen van natrium en kalium in stand, belangrijk voor onder andere zenuwprikkels en spierwerking.</span></p></li></ul><p></p>
17
New cards

leg de twee soorten bulktransport uit

Endocytose = naar binnen

Het celmembraan omsluit materiaal en vormt een blaasje.

Endocytose heeft verschillende vormen:

  • Fagocytose: de cel neemt grote deeltjes op, bijvoorbeeld een bacterie.

  • Pinocytose: de cel neemt vloeistof met opgeloste stoffen op.

  • Receptor-gemedieerde endocytose: specifieke stoffen worden opgenomen nadat ze aan receptoren binden.

 

 

Exocytose = naar buiten

Een blaasje versmelt met het membraan en geeft de inhoud af.

18
New cards

Welke soorten weefsels zijn er?

Epitheel, bind, spier en zenuw

19
New cards

epitheel; bouw, waar, funcite

Bouw

componenten: epitheelcellen, celverbindingen en basaalmembraan.

  • Cellen liggen dicht tegen elkaar aan.

  • Weinig tussencelstof.

  • Ligt op een basaalmembraan.

  • Geen eigen bloedvaten.

Waar

Huidoppervlak, bekleding van lichaamsholten, holle organen, bloedvaten, luchtwegen, darmen en klieren.

Functie  hangt af van structuur;

  • Eenlagig; opname (diffusie, absorptie)

  • Meerlagig: bescherming tegen uitdroging, schade

  • Klieren; secretie (afscheiden), of excreteie (uitscheiden)

    • Exorien (naar 'buiten' bv talg speeksel spijsverteringssap

    • Endocrien (naar binnen in lichaammilieu, dus bloedbaan zoals alle hormonen

 

20
New cards

bindweefsel; bouw, waar, functie + soorten

Bindweefsel

Bouw

  • Cellen liggen relatief verspreid.

  • Veel tussencelstof (extracellulaire matrix).

  • De matrix kan vloeibaar, gelachtig of stevig zijn.

Componenten: cellen, grondsubstantie en vezels (collageen, elastine en reticulaire vezels).


Waar?

Onder de huid en epitheel, rondom organen, in pezen, banden, botten, kraakbeen en bloed.


Functies:

verbinden, ondersteunen, beschermen, energie opslaan, transporteren en afweer ondersteunen.


Welke weefsels vallen onder bindweefsel

Soort

Bouw / kenmerk

Waar en functie

Losmazig bindweefsel

Veel grondsubstantie, losse vezels

Onder epitheel; verbindt en vult ruimtes op.

Dichtmazig / vast bindweefsel

Veel collageenvezels

Huidlederhuid; geeft stevigheid.

Peesweefsel

Dicht, parallel gerangschikt collageen

Verbindt spieren met botten; kan trekkrachten opvangen.

Vetweefsel

Veel vetcellen

Onder de huid en rond organen; energieopslag, isolatie en bescherming.

Kraakbeenweefsel

Stevige, veerkrachtige matrix

Gewrichten, neus, luchtpijp; steun en schokdemping.

Botweefsel

Harde, gemineraliseerde matrix

Skelet; stevigheid, bescherming en opslag van mineralen.

Bloed

Vloeibare matrix: plasma

Bloedvaten; transport van gassen, voedingsstoffen, afvalstoffen en afweercellen.

Let op: pezen en ligamenten zijn vormen van dicht/vast bindweefsel. Ligamenten verbinden botten met botten. 

21
New cards

Spierweefsel, bouw waar functie en de types

Bouw

  • Langgerekte spiercellen/-vezels.

  • Bevatten actine en myosine, die samentrekking mogelijk maken.

Componenten: spiercellen, contractiele eiwitten, mitochondriën en bloedvaten.

 

Waar?

Skeletspieren, hart en wanden van organen zoals darmen en bloedvaten.

 

Functie: beweging, houding, bloed rondpompen en verplaatsen van inhoud door organen.

Type

Kenmerk

Waar?

Dwarsgestreept skeletspierweefsel

Bewust aanstuurbaar

Skeletspieren

Hartspierweefsel

Dwarsgestreept, onwillekeurig

Hart

Glad spierweefsel

Niet dwarsgestreept, onwillekeurig

Darmen, blaas, bloedvaten en baarmoeder


<p><span><strong>Bouw</strong></span></p><ul><li><p><span>Langgerekte spiercellen/-vezels.</span></p></li><li><p><span>Bevatten actine en myosine, die samentrekking mogelijk maken.</span></p></li></ul><p><span><strong>Componenten</strong></span>: spiercellen, contractiele eiwitten, mitochondriën en bloedvaten.</p><p>&nbsp;</p><p><span><strong>Waar</strong></span>?</p><p>Skeletspieren, hart en wanden van organen zoals darmen en bloedvaten.</p><p>&nbsp;</p><p><span><strong>Functie</strong></span>: beweging, houding, bloed rondpompen en verplaatsen van inhoud door organen.</p><table style="min-width: 75px;"><colgroup><col style="min-width: 25px;"><col style="min-width: 25px;"><col style="min-width: 25px;"></colgroup><tbody><tr><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0034in; padding: 4pt;"><p><span><strong>Type</strong></span></p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0083in; padding: 4pt;"><p><span><strong>Kenmerk</strong></span></p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.1916in; padding: 4pt;"><p><span><strong>Waar?</strong></span></p></td></tr><tr><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0034in; padding: 4pt;"><p>Dwarsgestreept skeletspierweefsel</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0083in; padding: 4pt;"><p>Bewust aanstuurbaar</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.1916in; padding: 4pt;"><p>Skeletspieren</p></td></tr><tr><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0034in; padding: 4pt;"><p>Hartspierweefsel</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0083in; padding: 4pt;"><p>Dwarsgestreept, onwillekeurig</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.1916in; padding: 4pt;"><p>Hart</p></td></tr><tr><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0034in; padding: 4pt;"><p>Glad spierweefsel</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.0083in; padding: 4pt;"><p>Niet dwarsgestreept, onwillekeurig</p></td><td colspan="1" rowspan="1" style="border-width: 0pt; vertical-align: top; width: 2.2201in; padding: 4pt;"><p>Darmen, blaas, bloedvaten en baarmoeder</p></td></tr></tbody></table><p></p>
22
New cards

Zenuwweefsel, bouw waar functie

Zenuwweefsel

 

Bouw

  • Zenuwcellen hebben een cellichaam, dendrieten en meestal een axon.

  • Ondersteunende gliacellen verzorgen bescherming, voeding en isolatie.

Componenten: neuronen en gliacellen.

Waar?

 Hersenen, ruggenmerg en perifere zenuwen.

Functies:

informatie ontvangen, verwerken en doorgeven via elektrische en chemische signalen; lichaamsfuncties coördineren.

23
New cards

leg deze 3 begrippen uit;

anatomie

complicaties

diagnostiek

Anatomie: leer van de bouw en structuur van het lichaam.

Complicaties: onverwachte bijkomende aandoeningen die ontstaan tijdens een ziekte of behandeling.

Diagnostiek: onderzoek om vast te stellen welke ziekte of aandoening iemand heeft.

24
New cards

3 begrippen;

epidemiologie

etiologie

fysiologie

Epidemiologie: leer van het vóórkomen en de verspreiding van ziekten onder de bevolking.

Etiologie: leer van de oorzaken van ziekten en aandoeningen.

Fysiologie: leer van het normale functioneren van het lichaam.

25
New cards

3 begrippen; pathogenese, pathofysiologie, pathologie

Pathogenese: de processen en mechanismen waardoor een ziekte ontstaat en zich ontwikkelt.

Pathofysiologie: leer van hoe ziekteprocessen de normale functies van het lichaam verstoren.

Pathologie: leer van ziekten en aandoeningen.

26
New cards

3 begrippen; preventie, prognose, risicofactoren

Preventie: maatregelen om ziekten of aandoeningen te voorkomen.

Prognose: het verwachte verloop en de verwachte uitkomst van een ziekte.

Risicofactoren: factoren die de kans op een ziekte of aandoening vergroten.

27
New cards

begrippen; symptonen, therapie

Symptomen: klachten en verschijnselen die bij een ziekte horen.

Therapie: de behandeling van een ziekte of aandoening.

28
New cards

begrippen;

ischemie

idiopathisch

iatrogeen

neoplasma

 

Ishemie; onvoldoende doorbloeding naar een orgaan/weefsel

Idiopathisch; zonder bekende oorzaak

Iatrogeen; door medische ingreep ontstaan

Neoplasma; tumor/gezwel

29
New cards

wat betekent en geef tegenhanger van de posities;

Centraal

Mediaal

Ventraal (Anterieur)

Proximaal

Craniaal (Superior)

Superficieel


Basis-term

Betekenis basis-term

Tegenhanger

Betekenis tegenhanger

Medisch praktijkvoorbeeld

Centraal

In de kern of de romp van het lichaam.

Perifeer

Aan de buitenrand of de ledematen (armen/benen).

Een centraal infuus zit dicht bij het hart; een perifeer infuus zit in de hand of arm.

Mediaal

Dicht bij de denkbeeldige verticale middenlijn (as links/rechts).

Lateraal

Aan de zijkant, ver van de middenlijn af.

De mediale meniscus zit aan de binnenkant van de knie; de laterale aan de buitenkant.

Ventraal (Anterieur)

Aan de voorkant / buikzijde van het lichaam.

Dorsaal (Posterieur)

Aan de achterkant / rugzijde van het lichaam.

Het borstbeen ligt ventraal; de wervelkolom ligt dorsaal.

Proximaal

Dichter bij de romp of de oorsprong van een ledemaat.

Distaal

Verder van de romp af, richting de uiteinden.

De elleboog ligt proximaal van de pols; de vingers liggen distaal van de pols.

Craniaal (Superior)

Hoger gelegen, richting het hoofd.

Caudaal (Inferior)

Lager gelegen, richting de voeten.

Het hart ligt craniaal van de maag; de maag ligt caudaal van het hart.

Superficieel

Oppervlakkig, dicht bij het lichaamsoppervlak.

Diep (Profundus)

Verder naar binnen, dieper in het lichaam.

De huid ligt superficieel; botten liggen diep onder de spieren.


30
New cards

wat betekenen de volgende bewegingen en geef tegenhangers

Flexie

Anteflexie

Abductie

Exorotatie

Pronatie

Dorsaalflexie

Inversie


s

Flexie

Een buigbeweging (de gewrichtshoek wordt kleiner).

Extensie

Een strekbeweging (de gewrichtshoek wordt groter).

De elleboog buigen om je biceps te tonen (flexie) versus je arm recht strekken (extensie).

Anteflexie

Een ledemaat vanuit het gewricht naar voren bewegen.

Retroflexie

Een ledemaat vanuit het gewricht naar achteren bewegen.

Je arm recht naar voren heffen (anteflexie) versus je arm naar achteren zwaaien (retroflexie).

Abductie

Een zijwaartse beweging van de verticale middenlijn áf.

Adductie

Een zijwaartse beweging naar de verticale middenlijn toe.

Je been zijwaarts optillen (abductie) versus je benen weer sluiten (adductie).

Exorotatie

Een draaibeweging van een ledemaat naar buiten (om de lengteas).

Endorotatie

Een draaibeweging van een ledemaat naar binnen (om de lengteas).

Je knie staat stil, maar je draait je voet naar buiten (exorotatie) of naar binnen (endorotatie).

Pronatie

De handpalm of voetzool naar binnen/beneden draaien.

Supinatie

De handpalm of voetzool naar buiten/boven draaien.

Je hand op een computermuis leggen (pronatie) versus een kommetje maken voor soep (supinatie).

Dorsaalflexie

De hand of voet omhoog buigen (richting handrug of wreef).

Plantairflexie (of Palmair)

De hand of voet naar beneden buigen (richting palm of zool).

Je tenen optrekken richting je scheenbeen (dorsaalflexie) versus op je tenen gaan staan (plantairflexie).

Inversie

De voetzool naar binnen (mediaal) kantelen.

Eversie

De voetzool naar buiten (lateraal) kantelen.

Je enkel pijnlijk naar buiten omslaan (inversie) versus de buitenrand van je voet optrekken (eversie).


31
New cards

geef de begrippen voor;

Betekenis

Rechts

Links

Aan dezelfde kant

Aan tegenovergestelde kanten

Tussen twee structuren in

Aan beide kanten

Aan één kant


Begrip

Betekenis

Voorbeeld

Dexter

Rechts

Rechterarm

Sinister

Links

Linkerbeen

Ipsilateraal

Aan dezelfde kant

Rechterarm en rechterbeen

Contralateraal

Aan tegenovergestelde kanten

Rechterarm en linkerbeen

Intermediair

Tussen twee structuren in

Het sleutelbeen ligt tussen het borstbeen en de schouder

Bilateraal

Aan beide kanten

Beide longen

Unilateraal

Aan één kant

Eén nier

Let op: links en rechts

Links en rechts zijn altijd vanuit de patiënt bekeken, niet vanuit jou als je tegenover de patiënt staat.

32
New cards

leg uit hoe homeostase wert en de feedback mechanismen

 

Homeostase en feedback

  • Homeostase: het lichaam houdt het interne milieu zo stabiel mogelijk, bijvoorbeeld de lichaamstemperatuur, bloedsuikerspiegel en zuurgraad.

  • Negatieve feedback: een verandering wordt tegengewerkt, zodat het lichaam teruggaat richting de normale waarde. Voorbeeld: bij een te hoge lichaamstemperatuur ga je zweten.

  • Positieve feedback: een verandering wordt versterkt totdat een bepaald proces is voltooid. Voorbeeld: tijdens de bevalling versterken oxytocine en weeën elkaar totdat de baby geboren is.


<p>&nbsp;</p><h3 id="a3f3cdea-9a1f-46c7-a437-060c42cb0123" data-toc-id="a3f3cdea-9a1f-46c7-a437-060c42cb0123" collapsed="false" seolevelmigrated="true"><span><strong>Homeostase en feedback</strong></span></h3><ul><li><p><span>Homeostase: het lichaam houdt het interne milieu zo stabiel mogelijk, bijvoorbeeld de lichaamstemperatuur, bloedsuikerspiegel en zuurgraad.</span></p></li><li><p><span>Negatieve feedback: een verandering wordt tegengewerkt, zodat het lichaam teruggaat richting de normale waarde. Voorbeeld: bij een te hoge lichaamstemperatuur ga je zweten.</span></p></li><li><p><span>Positieve feedback: een verandering wordt versterkt totdat een bepaald proces is voltooid. Voorbeeld: tijdens de bevalling versterken oxytocine en weeën elkaar totdat de baby geboren is.</span></p></li></ul><p></p>
33
New cards

Belangrijke etiologische factoren (oorzaken van ziekte)

Voorbeeld

Erfelijke aanleg

Infectie, roken of straling

Erfelijke aandoening

Virus, bacterie of schimmel

Ongeval, mishandeling of straling

Alcohol, tabaksrook, drugs of chemicaliën

Vitaminegebrek

Een aandoening waarvan de oorzaak niet vastgesteld kan worden

Bijwerking of complicatie van een medische ingreep


Begrip

Betekenis

Voorbeeld

Endogeen

Oorzaak vanuit het lichaam zelf

Erfelijke aanleg

Exogeen

Oorzaak van buiten het lichaam

Infectie, roken of straling

Overerving

Genetische eigenschappen die van ouders worden doorgegeven

Erfelijke aandoening

Infectie

Ziekteverwekker dringt het lichaam binnen en vermeerdert zich

Virus, bacterie of schimmel

Fysische factoren

Lichamelijke invloeden of krachten van buitenaf

Ongeval, mishandeling of straling

Chemische stoffen

Schadelijke of ziekteveroorzakende stoffen

Alcohol, tabaksrook, drugs of chemicaliën

Voedingsgerelateerde factoren

Ziekte door een tekort of onevenwicht in voeding

Vitaminegebrek

Idiopathisch

De oorzaak is onbekend

Een aandoening waarvan de oorzaak niet vastgesteld kan worden

Iatrogeen

Ontstaan als gevolg van medisch handelen of een behandeling

Bijwerking of complicatie van een medische ingreep

Onthouden: etiologie = waardoor ontstaat de ziekte?

34
New cards

Pathogenese: zes belangrijke ziekteprocessen

Voorbeeld

Ontstoken wond

Allergie of auto-immuunziekte

Goedaardige tumor of kanker

Ischemische beroerte

Diabetes mellitus

Artrose


Pathogenese: zes belangrijke ziekteprocessen

Ziekteproces

Betekenis

Voorbeeld

1. Inflammatie

Ontstekingsreactie van het lichaam op schade of ziekteverwekkers

Ontstoken wond

2. Abnormale activiteit van het immuunsysteem

Afweer werkt te sterk, verkeerd of onvoldoende

Allergie of auto-immuunziekte

3. Neoplasma (nieuwvorming)

Ongecontroleerde groei van cellen, waardoor een gezwel kan ontstaan

Goedaardige tumor of kanker

4. Ischemie

Onvoldoende bloedtoevoer naar een weefsel, waardoor zuurstoftekort ontstaat

Ischemische beroerte

5. Metabole stoornissen

Verstoringen in de chemische processen van het lichaam

Diabetes mellitus

6. Degeneratie

Achteruitgang of beschadiging van cellen en weefsels

Artrose


35
New cards

wat is een chromosoom, gen en dna + mutatie

Chromosoom

Een lange DNA-molecule die strak is opgerold rond eiwitten. Mensen hebben normaal 46 chromosomen (23 paren) in de kern van lichaamscellen.

DNA

Bevat de erfelijke informatie van het lichaam. De volgorde van de DNA-basen (A, T, C en G) draagt die informatie

Gen

Een stukje DNA met informatie voor een functioneel product, meestal een eiwit of een functioneel RNA. Genen beïnvloeden onder andere de eigenschappen en werking van cellen.

Genoom

Het volledige genetische materiaal van een organisme, dus al het DNA — niet alleen de genen. Het menselijk genoom bevat ongeveer 20.000 eiwitcoderende genen.

 

Chromosoom — opgerold DNA met eiwitten

DNA — bevat erfelijke informatie

Gen — specifiek stukje DNA

Product — bijvoorbeeld een eiwit

- Mutatie: een verandering in de DNA-volgorde. Deze kan geen effect hebben, een functie veranderen of een erfelijke aandoening veroorzaken. Mutaties kunnen ook gunstig zijn.

36
New cards

Celdeling: mitose versus meiose


Het lichaam gebruikt twee belangrijke vormen van celdeling. Het verschil is vooral het doel en het aantal chromosomen in de dochtercellen.

 

Mitose

Meiose

Aantal delingen

1

2

Aantal eindcellen

2

4

Chromosomen per eindcel bij mensen

46

23

Genetisch materiaal

Vrijwel identiek

Verschillend

Functie

Groei en herstel

Voortplanting


37
New cards

hoe werkt mitose

Mitose – gewone celdeling

Doel: groei en herstel van het lichaam. Er ontstaan 2 genetisch vrijwel identieke dochtercellen met elk 46 chromosomen.

  1. Interfase: de cel groeit en verdubbelt het DNA, zodat elk chromosoom uit twee identieke chromatiden bestaat.

  2. Profase: de chromosomen worden zichtbaar doordat ze zich oprollen. Het kernmembraan verdwijnt en de spoelfiguur ontstaat.

  3. Metafase: de chromosomen liggen in het midden van de cel.

  4. Anafase: de zusterchromatiden worden uit elkaar getrokken naar tegenovergestelde polen van de cel.

  5. Telofase: rond beide sets chromosomen ontstaan nieuwe kernmembranen.

  6. Cytokinese: het cytoplasma deelt zich en er ontstaan twee afzonderlijke dochtercellen.


38
New cards

Hoe werkt meiose

Meiose – reductiedeling

Doel: de vorming van geslachtscellen (eicellen en zaadcellen). Er ontstaan uiteindelijk 4 genetisch verschillende haploïde cellen met elk 23 chromosomen. De meiose bestaat uit twee delingen.

Meiose I – reductiedeling

Het aantal chromosomensets wordt gehalveerd.

  1. Profase I: chromosomen worden zichtbaar. Homologe chromosomen (één van de moeder en één van de vader) gaan naast elkaar liggen en kunnen DNA uitwisselen. Dit heet crossing-over en zorgt voor genetische variatie.

  2. Metafase I: de homologe chromosomenparen liggen naast elkaar in het midden van de cel.

  3. Anafase I: de homologe chromosomen worden uit elkaar getrokken naar tegenovergestelde polen. De zusterchromatiden blijven bij elkaar.

  4. Telofase I en cytokinese: de cel deelt zich in twee cellen. Elke cel heeft één chromosoom uit elk oorspronkelijk homoloog paar.

Meiose II – tweede deling

Deze deling lijkt op mitose: de zusterchromatiden worden gescheiden.

  1. Profase II: de chromosomen worden opnieuw zichtbaar en er ontstaat een spoelfiguur.

  2. Metafase II: de chromosomen liggen afzonderlijk in het midden van de cel.

  3. Anafase II: de zusterchromatiden worden uit elkaar getrokken naar tegenovergestelde polen.

  4. Telofase II en cytokinese: de cellen delen zich verder. Er ontstaan uiteindelijk vier haploïde cellen.


39
New cards

hoe werkt overerverging, dominant recessief autosomaal geslachtsgebonden

Overerving: allelen, dominant en recessief

Je erft meestal voor ieder gen één allel van je moeder en één van je vader. Een allel is een variant van een gen.

Begrip

Betekenis

Allel

Een variant van een gen

Dominant allel

Komt bij eenvoudige dominante overerving tot uiting als er één kopie aanwezig is

Recessief allel

Komt bij eenvoudige recessieve overerving tot uiting als beide allelen recessief zijn

Homozygoot

Twee dezelfde allelen

Heterozygoot

Twee verschillende allelen

Genotype

De combinatie van allelen

Fenotype

De waarneembare eigenschap

 

Autosomale overerving

Een gen ligt op een van de 22 paren autosomen (chromosomen 1–22). Zowel mannen als vrouwen kunnen de eigenschap erven.

  • Autosomaal dominant: één ziekteveroorzakend dominant allel kan voldoende zijn.

  • Autosomaal recessief: meestal zijn twee ziekteveroorzakende recessieve allelen nodig.

 

Geslachtsgebonden overerving

Een gen ligt op een geslachtschromosoom, meestal het X-chromosoom.

  • X-gebonden recessieve aandoeningen komen vaker tot uiting bij mannen, omdat zij doorgaans maar één X-chromosoom hebben.

  • Voorbeeld: hemofilie A.

Y-gebonden overerving betreft genen op het Y-chromosoom en wordt doorgaans van vader op zoon doorgegeven

40
New cards

Begrip

Diploïd (2n)

Haploïd (n)

DNA-replicatie

Zusterchromatiden

Homologe chromosomen

Crossing-over


Begrip

Betekenis

Diploïd (2n)

Twee sets chromosomen: bij mensen 46 (23 paren).

Haploïd (n)

Eén set chromosomen: bij mensen 23.

DNA-replicatie

Het DNA wordt gekopieerd vóór de celdeling.

Zusterchromatiden

Twee identieke DNA-kopieën van een gerepliceerd chromosoom, verbonden bij het centromeer.

Homologe chromosomen

Een paar chromosomen: één van de moeder en één van de vader, met dezelfde genen op overeenkomstige plaatsen.

Crossing-over

Homologe chromosomen wisselen DNA-stukken uit tijdens meiose I. Dit vergroot de genetische variatie.

Let op bij de telling: na DNA-replicatie heeft een menselijke lichaamscel nog steeds 46 chromosomen, maar wel 92 chromatiden. Het DNA is verdubbeld; het aantal chromosomen is niet verdubbeld.

 

De belangrijkste verschillen in één zin: mitose is voor groei en herstel, meiose voor geslachtscellen; genotype is je allelencombinatie, fenotype is de eigenschap die tot uiting komt; autosomaal betekent op chromosoom 1–22 en geslachtsgebonden betekent op X of Y.

41
New cards

transcriptie + translatie uitleggen

1. Transcriptie (Overschrijven)

  • Waar gebeurt het: In de celkern. [1, 2]

  • Wat gebeurt er: Het DNA-recept ligt veilig in de celkern. Een enzym (RNA-polymerase) maakt een kloon van één gen: een stukje mRNA (messenger-RNA). [1, 2, 3]

  • Hoe het werkt:

    • Het DNA gaat open.

    • Het mRNA wordt gebouwd als een spiegelbeeld van het DNA.

    • Let op: In RNA is de bouwsteen thymine (T) vervangen door uracil (U). [1, 2, 3, 4]

  • Resultaat: Het mRNA verlaat de celkern en gaat naar het cytoplasma. [1, 2, 3]


2. Translatie (Vertaalslag)

  • Waar gebeurt het: In het cytoplasma op de ribosomen (de eiwitfabriekjes van de cel). [1, 2, 3]

  • Wat gebeurt er: De code op het mRNA wordt gelezen en vertaald naar een keten van aminozuren (een eiwit). [1]

  • Hoe het werkt:

    • Het ribosome leest het mRNA per drie letters tegelijk (een codon).

    • Start begint altijd bij het startcodon (AUG).

    • Transport-RNA (tRNA) brengt de juiste aminozuren naar het ribosoom.

    • Het ribosoom plakt de aminozuren aan elkaar tot een lange keten tot het bij een stopcodon aankomt. [1, 2, 3, 4]

  • Resultaat: Een compleet gevouwen eiwit dat een taak in of buiten de cel gaat uitvoeren. [1, 2, 3]


Samengevat in het kort

Stap

Waar

Wat gebeurt er

Met welke 'taal'

Transcriptie

Celkern

DNA wordt overgeschreven naar mRNA

DNA → RNA

Translatie

Cytoplasma (ribosoom)

mRNA wordt vertaald naar een eiwit

RNA → Aminozuren / Eiwit