staat en macht (begrippen)

vanaf pagina 45 tot en met pagina 71

macht volgens T. Parsons

volgens parsons te verklaring door 2 aspecten

1. macht ndoig om in een politieke gemeenschap zaken te kunnen realiseren en ons samenleven te kunnen organiseren. via gebruik te maken van een breedspectrum van vormen van machtsuitoefening gaan van het inroepen van eerder gemaakte afspraken, het afdwingen van regels en het verwijzen naar gewoontes tot het gebruik van fysiek geweld om tegenstanders mondsdood te maken

2. ingegeven door een normatieve vraag: wanneer en onder welke omstandigheden is de uitoefening van macht gerechtvaardigd? aandacht hierbij gaat naar de staat die een belangrijke concentratie aan machtsmiddelen realiseert en die grote impact uitoefent op ons dagelijkse leven

bindende regels

politieke rechtgeving kan enkel functioneren als ze vervolgens ook opgelegd kan worden aan de leden van de samenleving

zo niet: dan dreigt de politieke sturing weinig effectief te zijn, want om te kunnen samenleven moet het duidelijk zijn wat de leden van een gms van elkaar kunnen verwachten en hoe met eventuele verschillen om wordt gegaan

ze aanvaarden ook sancties voor het niet opvolgen van de bindende regels, want eenmaal de beslissing genomen is, is het van cruciaal belang dat men ook gedwongen wordt zich aan deze regels te houden

burgerlijke ongehoorzaamheid

individuele burgers of groepen burgers gaan zich verzetten principieel tegen een aantal regels en geven daarmee aan dat ze het niet eens zijn.

concreter: Burgerlijke ongehoorzaamheid is een publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die ingaat tegen de wet en die tot doel heeft een wijzi-ging in beleid of wetgeving te realiseren. Burgerlijke ongehoorzaamheid verschilt van het gewoon niet-naleven van de wet.

3 kenmerkende elementen

1. gaat om een vorm van protest die steunt op morele overwegingen en die stelt een vorm van fundamenteel onrecht aan te klagen.

2. het protest verloopt op een 'civiele' manier. Er wordt geen gebruikgemaakt van geweld, en de redenen om de wet te overtreden, worden toegelicht aan bestuur en media. Actievoerders respecteren hierbij het principe van politiek pluralisme en erkennen dat anderen het recht hebben er een andere mening op na te houden.

3. de deelnemers aanvaarden de wettelijke gevolgen van hun handelingen, waaronder een mogelijke (gevangenis) straf. Hoewel ze de wet overtreden, hebben mensen die daden van burgerlijke ongehoorzaamheid plegen vaak een groot respect voor de wet. Hierdoor neemt burgerlijke ongehoorzaamheid een grijze zone in tussen enerzijds protesten die vallen binnen het wettelijke kader (zoals een door het stadsbestuur goedgekeurde betoging), en anderzijds, militant, gewelddadig protest en revolutionaire actie

opmerking: niet elke weigering wordt gekwalificeerd als burgerlijke gehoorzaamheid

het verwijst ook naar de fundamentele menselijke en morele overwegingen die aan de basis liggen van het verzet . het kan een optie zijn, maar een normale toestand is wel dat het ivergrote deel van de burgers zich ook inderdaad houdt aan de regels die opgelegd wordt

bv de boston tea party, feministische protesten, gandhi protesten

de boston tea party

het amerikaanse protest van kolonisten tegen de britse overheid in 1773. 

traditioneel gezag

1. berust op respect voor de traditie en de gewoonte;

charismatisch gezag

berust op de persoonlijkheid van de machthebber, aan wie bijzondere eigenschappen worden toegeschreven

rationeel-legalistisch gezag

is niet gebonden aan de persoon van de machthebber, maar berust op respect voor de regels.

macht volgens weber

bestaat voor hem uit de mogelijkheid die een actor heeft om in het kader van een sociale relatie zijn wil op te leggen aan anderen, ook tegen eventuele weerstand in.

gezag volgens weber

 verwijst naar machtsuitoefening die aanvaard wordt, die als legitiem wordt gezien, en in de praktijk ook gevolgd wordt. Weber onderscheidt drie vormen van gezag:

1. traditioneel gezag berust op respect voor de traditie en de gewoonte;

2. charismatisch gezag berust op de persoonlijkheid van de machthebber, aan wie bijzondere eigenschappen worden toegeschreven;

3. rationeel-legalistisch gezag is niet gebonden aan de persoon van de machthebber, maar berust op respect voor de regels.

macht volgens Robert Dahl

definieert macht als: het feit dat actor A de mogelijkheid heeft om ervoor te zorgen dat actor B een handeling verricht die B anders niet zou verrichten.

in de machtstheorie van Weber wordt macht gedefinieerd als een mogelijk-heid of vermogen. Actor A ontleent zijn macht aan het vermoeden van actor B dat hij door actor A kan worden gedwongen bepaalde handelingen te verrich-ten of dat er bij niet-naleving sancties zullen volgen.

Macht impliceert, met andere woorden, niet noodzakelijk de uitoefening van dwang; de mogelijkheid om dwang uit te oefenen volstaat

beslissingen en bevelen - lukes steven

lemand die de macht heeft, kan een beslissing nemen, kan bevelen dat die beslissing wordt uitgevoerd, en eventueel een straf opleggen aan diegenen die zich daar niet aan houden. 

is uiteraard de meest zichtbare vorm van macht

Deze vorm van macht wordt echter steeds vaker geproblemati-seerd. Door de toegenomen mondigheid van de bevolking zijn burgers meer en meer geneigd inspraak en dialoog te eisen, en leggen ze zich minder gemakkelijk neer bij eenzijdig opgelegde bevelen.

agenda setting

2. Het kan echter even belangrijk zijn invloed te hebben op de mate waarin er over thema's gepraat, of niet gepraat, wordt. De buurt-bewoners die voor het eerst suggereerden dat er langzamer gereden zou moeten worden in de straat, hebben in die zin ook een vorm van macht, net zoals de lokale krant die het thema oppikte, waardoor het gemeente-bestuur zich gedwongen voelde iets te doen. Een heel klassiek voorbeeld van agenda-setting is het boek Max Havelaar van Multatuli (1860). Multa-tuli had geen enkele formele, politieke macht, maar de manier waarop hij de uitbuiting van de Javaanse bevolking door de Nederlandse overheerser beschreef, maakte veel los bij het bredere publiek en zorgde ervoor dat het onderwerp van koloniale uitbuiting ook een grotere prioriteit op de politieke agenda kreeg. Zoals aangegeven, kan agenda-setting echter ook als een negatieve vorm van macht worden uitgeoefend, als men bijvoorbeeld verhindert dat een

macht als ideologische hegemonie

3. Deze vorm van macht is niet zichtbaar, maar des te ingrijpender: in iedere samenleving bestaat er (vaak zeer onbewust) een cultureel kader waarbinnen bepaalde dingen gedacht en gezegd kunnen worden, waarbinnen sommige ideeën en overtuigingen normaal en legitiem zijn en andere niet. Culturele hegemonie komt erop neer dat de bestaande orde niet ter discussie wordt gesteld, maar als vanzelfsprekend wordt geaccepteerd.

macht volgens foucault

hij besluit dat macht voortdurend circuleert in de maatschappij en niet éénduidig kan worden beschouwd als het attribuut of bezit van een bepaalde groep machtshebbers.

maw  stelt dat macht binnen de maatschappij circuleert en dat het hierdoor onmogelijk is een haarscherp onderscheid te maken tussen machtshebbers en diegenen die onderworpen zijn aan macht

• De machtsrelaties die een maatschappij kenmerken zijn nooit helemaal stabiel:

  • ze lijken slechts stabiel omdat diegenen over wie macht wordt uitgeoefend de onderliggende ideeën en normen onderschrijven die deze machtsverhoudingen rechtvaardigen en er geen expliciet protest tegen aantekenen.

  • hij verwees ook op het belang van discours, of het geheel aan redeneringen waarmee we proberen grip te krijgen op een maatschappelijk onderwerp. Wanneer een discours dominant wordt, bepaalt het ook hoe we naar een onderwerp kijken en wat we als 'waar' beschouwen.

    • Discours staat echter niet op zichzelf: de dominantie van een bepaald discours is afhankelijk van de manier waarop zijn onderliggende ideeën en waarden circuleren en verwoord worden. Elke nieuwe articulatie of verwoording biedt ook de mogelijkheid tot verzet; een mogelijkheid om de onderliggende ideeën van het discours uit te dagen of er een nieuwe invulling aan te geven.

proces van staatsvorming

keman onderscheidde 4 stappen

1. een concentratie van machtsmiddelen

2. het verwerven van legitimiteit

3. legitiem staatsgezag in principe ook gedepersonaliseerd

4. één van homogenisering

=>Het eindresultaat van deze vier processen is de moderne natiestaat zoals we die nu kennen, die een grote mate van legitimiteit geniet en bijzonder veel machtsmiddelen kan inzetten om zijn regels te laten naleven.

natiestaat

In de natiestaat vallen natie , staat, taal en cultuur grotendeels samen, hoewel er uiteraard ook in moderne natiestaten sprake is van een grote mate van diversiteit.

natie

bevolking

monopolie op legitiem geweld

enkel de overheid mag geweld inzetten om de regels van de samenleving op te leggen en af te dwingen

maw  Burgers of niet-overheidsorga-nisaties mogen in principe nooit geweld gebruiken (tenzij in heel duidelijk afgebakende gevallen, bijvoorbeeld het recht op wettelijke zelfverdediging), en als ze dat toch doen, maken ze zich schuldig aan een strafbaar feit. Het komt dus enkel en alleen aan de staat toe om regels af te dwingen en de burgers worden niet geacht het recht in eigen hand te nemen.

opmerking

Dit monopolie op legitiem geweld betekent uiteraard niet dat de overheid zomaar altijd geweld kan gebruiken: ook de overheid (en haar ordediensten) moet zich aan regels houden.

• De algemene stelregel zal zijn dat

  • het geweld proportioneel moet zijn aan het door de burger gebruikte geweld (politiediensten mogen harder optreden tegen een gewapende overvaller dan tegen ongewapende betogers),

  • dat het geweld beperkt moet blijven tot datgene wat strikt nodig is om het legitiem beoogde doel te bereiken (als de verdachte is aangehouden, moet het gebruik van geweld onmiddellijk ophouden).

grondwet

legt vast hoe de regels zullen worden uitgevaardigd, en door wie dat zal gebeuren.

In een grondwet worden ook de basisrechten en vrijheden van de bevolking vastgelegd en beschermd.

Sinds de achttiende eeuw zijn grondwetten bijna steeds geschreven teksten. De Grondwet van de Verenigde Staten (1787) en de Franse Verklaring van de Rechten van de Burger (1789) zijn hierbij belangrijke modellen geweest. Ook de Belgische Grondwet van 1831, waarin de individuele rechten en vrijheden op een voor die tijd bijzonder omvattende wijze werden beschermd, heeft in veel landen navolging gekregen.

socio-economische rechten

zijn fundamentele rechten die de minimale voorwaarden voor een menswaardig leven garanderen, zoals het recht op voedsel, huisvesting, onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid. Deze rechten richten zich op het welzijn en de welvaart van mensen en worden vaak als een collectieve verantwoordelijkheid van de overheid gezien, wat hen juridisch complexer kan maken dan burgerrechten. 

niet opgenomen in de klassieke grondteksten van de 18e en 19e eeuw

niet individueel afdwingbaar

• Meestal stelt men alleen dat de overheid een belangrijke inspanning moet leveren om iedereen een deugdelijke woning en degelijk onderwijs te verschaffen, maar dat betekent niet dat iemand die in een ondeugdelijk huis woont, zomaar naar de rechter kan stappen om een ander huis te eisen. 

klassieke rechten

zijn wel afdwingbaar

• ten zijn afdwingbaar: de staat mag op geen enkel moment de religieuze vrijheid van wie dan ook aantasten, tenzij op een wettelijk geregelde manier.

magna carta

een Latijns document uit 1215, staat voor de principes dat de koning niet boven de wet staat en dat de macht van de vorst beperkt is.

• . In dit document schonk koning John een aantal fundamentele rechten en vrijheden aan de bevolking, zoals het recht op een gelijke en rechtvaardige behandeling voor de rechtbank

→Het belang van de Magna Carta voor onze hedendaagse opvatting over democratie en fundamentele rechten en vrijheden is bijzonder groot. Het principe van de rule of law (en dus niet van de heerser) bepaalt ook nu nog voor een groot deel de rechtspositie van de Britse burgers. Al even belangrijk is dat de koning moest beloven dat hij niet eenzijdig belasting zou heffen, maar dit slechts zou doen met toestemming van de vertegenwoordigers van de adel.

• Toch kunnen we stellen dat het ontbreken van een geschreven grond-wet, met heel duidelijke rechten en verplichtingen, de positie van de Britse burgers ten opzichte van de overheid verzwakt. Zo kunnen de Britten, in principe, beslissingen van het parlement niet aanvechten voor een rechter of een grondwettelijk hof, een mogelijkheid die in andere landen wel bestaat.

de staat volgens plato

In De Staat beschrijft hij hoe een ideaal politiek systeem eruit zou moeten zien.

• Plato gelooft in een verre-gaande vorm van arbeidsspecialisatie: op die manier kunnen de specifieke talenten en vaardigheden van iedereen op de meest optimale manier worden ingezet voor het nut van de gehele samenleving.

• De staat is volgens Plato een organisch geheel. Ondanks het feit dat iedereen een verschillende taak heeft, is het belangrijk dat alle burgers zichzelf zien als onderdeel van een groter geheel, waarin iedereen zijn welbepaalde plaats heeft. Iedereen dient zijn eigen rol op te nemen en zich te gedragen naar de regels en normen van dat geheel.

   Plato (goddelijke visie, wij moeten ons aanpassen) Op zoek naar perfectie: aardse werkelijkheid als afspiegeling van het perfecte idee. De volmaalye vormen van de vormenwereld (grotmythe)

•   Drie functies: nadenken, handelen en handenarbeid

•   Arbeidsspecialisatie: iedereen moet zijn talent optimaliseren

  •   Filosofen-heersers: slimme adel die advies geeft aan koning

    •   Zij bepalen hoe de samenleving moet geregeld worden

  •  Soldaten:

    • zijn sterk en dapper en beschermen ons land en onze regels

  •  Gewonde volk:

    • handenarbeid

                                                                          

politiek wezen - Aristoteles

•  'politiek dier' (dit kunnen we echter beter vertalen als 'sociaal wezen'): wat ons onderscheidt van de andere dieren, is ons vermogen om te communiceren en te overleggen met anderen. Aristoteles stelt dat we 'van nature', haast automatisch, geneigd zijn het gezelschap van anderen op te zoeken. Dat uit zich om te beginnen in het zoeken van een partner, waarmee we dan een gezin stichten.

• We zouden dit een organische visie op de politiek kunnen noemen: ook zonder enige ingreep van buitenaf zouden zich spontaan een politieke samenleving en een politiek systeem ontwikkelen

eudaimonia Aristoteles

Centraal in de filosofie van Aristoteles staat het 'goede leven', of eudaimonia.

• Het begrip slaat duidelijk niet op een genotzuchtig leven, maar wel op een volwaardig menselijk leven, waarin alle menselijke capaciteiten op een evenwichtige manier tot uiting komen en beleefd worden.

  • Dit impliceert dat iemand die zich alleen met zijn privézaken bemoeit, geen volwaardig leven leidt: we hebben immers het talent of de capaciteit om met anderen te beraadslagen en ons morele oordeelsvermogen verder te oefenen en aan te scherpen, om ons met de publieke zaak in te laten, om toespraken te houden of om recht te spreken.

  • Het is volgens Aristoteles van belang om al die capaciteiten ook te benutten en zo onze morele deugden verder te ontwikkelen.

  •  Opvallend bij deze deugdenethiek is echter dat politiek helemaal geen beperkende rol speelt. Integendeel, politiek stelt ons in staat een echt menselijk leven te leiden en te ontsnappen aan de beperkingen van louter ons privéleven.

tirannie

ten gunst evan de elite en 1 persoon regeert

monarchie

ten gunste van allen e toch geregeerd door 1

oligarchie

ten gunste van de elite en geregeerd door een klein aantal

arustocratie

ten gunste van allen en geregeerd door klein aantal

democratie

ten gunste van de elite en geregeerd door een groot aantal

polis - Aristoteles

ten gunste van allen en geregeerd door een groot aantal

theocratie

een samenleving gestuurd door de kerk

een staatsvorm waarin de godheid als onmiddellijke gezagsdrager wordt beschouwd.

levianthan

de heerser (hobbes)

volkssoevereiniteit

het idee dat legitieme macht van onderaf wordt gegeven en berust bij het volk.

de volonté générale

de wil van het volk dient de doorslag te geven bij het nemen van politieke beslissingen.

• één en ondeelbaar': bij gebrek aan consensus kan men niet spreken van de wil van het volk maar enkel van deelbelangen. Vanuit dezelfde opvatting stelde Rousseau dat de wil van het volk niet vertegenwoordigd kan worden.