Makromolekulat Biologjike: Karbohidratet, Proteinat, Lipidet dhe Acidet Nukleike

Flashcards fjalori mbi konceptet kryesore të karbohidrateve, proteinave, lipideve dhe acideve nukleike (ADN dhe ARN) bazuar në leksion.

Karbohidratet (Sheqernat)

Makromolekula të përbëra nga elementët C, H dhe O, të cilat shërbejnë si monedha energjetike dhe burim kryesor energjie, me monomer bazë glukozën.

Monosakaridet

Sheqerna të thjeshta që klasifikohen në trioza ($3C$), pentoza (riboza, dezoksiriboza) dhe hekzoza ($6C$: glukoza, fruktoza, galaktoza).

Maltoza

Disakarid i formuar nga bashkimi i dy molekulave glukozë.

Sakaroza

Disakarid i formuar nga lidhja e një molekule glukozë me një molekulë fruktozë.

Laktoza

Disakarid i formuar nga lidhja e glukozës me galaktozën.

Amidoni

Polisakarid me funksion ushqyes që shërben si burim energjie në qelizat bimore.

Celuloza

Polisakarid me funksion ndërtues që formon murin qelizor te bimët.

Glikogjeni

Polisakarid që shërben si depozitë dhe burim energjie në qelizat shtazore.

Kitina

Polisakarid me funksion ndërtues që ndërton murin qelizor në qelizat kërpudhore.

Proteinat

Makromolekula të përbëra nga elementët kimikë C, H, O, N, S dhe P, me monomer bazë aminoacidin.

Aminoacidi

Njësia më e vogël ndërtimore (monomeri) e proteinave; përmban një radikal, grupin karboksilik $-COOH$ (që i jep veti acide) dhe grupin amin $-NH_3$ (që i jep veti bazike).

Lidhja peptidike

Lidhje kimike mes dy aminoacideve, ku grupi karboksilik $-COOH$ i aminoacidit të parë lidhet me grupin amin $-NH_3$ të aminoacidit të dytë.

Struktura primare e proteinave

Niveli bazë strukturor i proteinave i mbajtur nga lidhjet peptidike mes aminoacideve.

Struktura sekondare e proteinave

Formë strukturore e proteinave e mbajtur dhe e stabilizuar nëpërmjet lidhjeve hidrogjenore.

Struktura terciare e proteinave

Konformacion hapësinor në formë lëmshi i proteinës, i cili stabilizohet nga lidhjet jonike.

Struktura kuaternare e proteinave

Strukturë komplekse proteinike e përbërë nga 4 vargje, e mbajtur e bashkuar me lidhje sulfhidrile.

Funksionet e proteinave

Role biologjike ku përfshihen: ndërtues (membrana qelizore, hemoglobina), enzimatik (amilaza zbërthen niseshtenë), transportues (hemoglobina), homeostatik (insulina), mbrojtës (antitrupat) dhe lëvizës (muskujt).

Yndyrnat (Lipidet)

Makromolekula të formuara nga elementët C, H, O, N, P, me monomer acidet lyrore; gliceridet shërbejnë si burim energjie.

Fosfolipidet

Lipide të përbëra nga acide yndyrore dhe 1 grup fosfat, të cilat kryejnë funksion ndërtues duke formuar membranën qelizore në dy shtresa (lart dhe poshtë).

Nukleotidi

Njësia ndërtimore (monomeri) e acideve nukleike, i përbërë nga një molekulë sheqer (pentoze), një grup fosfat dhe një bazë azotike.

ADN (Acidi dezoksiribonukleik)

Acid nukleik me strukturë dyvargore komplementare (A-T, G-C) dhe sheqer dezoksiribozë, i cili ruan e trashëgon informacionin gjenetik brez pas brezi dhe ka aftësi të vetëdyfishohet në mitokondri dhe kloroplaste.

ARN (Acidi ribonukleik)

Acid nukleik me nukleotide të formuara nga sheqeri ribozë, grup fosfat dhe bazat azotike A-U dhe G-C.

mARN

Lloj i acidit ribonukleik që ka si funksion kopjimin e informacionit gjenetik nga ADN-ja.

tARN

Lloj i ARN-së që ka funksion transportimin e aminoacideve gjatë sintezës proteinike.

rARN

Lloj i ARN-së që merr pjesë në ndërtimin dhe strukturimin e ribozomeve.

snARN

Lloj i ARN-së që ka si funksion largimin e introneve (sekuencave gjenetike që nuk translatohen).