College 4

0.0(0)
Studied by 0 people
call kaiCall Kai
learnLearn
examPractice Test
spaced repetitionSpaced Repetition
heart puzzleMatch
flashcardsFlashcards
GameKnowt Play
Card Sorting

1/25

encourage image

There's no tags or description

Looks like no tags are added yet.

26 Terms

1
New cards

Soortbegrip en variatie (GV1-2: 6-7 mjg)


Biologisch soortbegrip: een groep individuen die zich in principe onderling kan voortplanten en normale (vruchtbare) nakomelingen krijgt. Binnen een soort is er genotypische én fenotypische variatie. Bij mensen geldt:

  • Onderling verschillen we ca. 20 miljoen basenparen, dat is 0,6% van de 3,2 miljard.

  • Structurele variatie per persoon:

    • variabel kopieaantal (CNV): ~2300

    • grote deleties: ~1000

    • Alu-inserties: ~915

    • andere transposons: ~300 Hoe evolutie meestal werkt: selectie op staande variatie

  • Individuen met een gunstige combinatie van allelen planten zich beter voort.

  • Die allelen nemen toe in frequentie, andere allelen nemen af.

  • De genetische samenstelling van de populatie verandert.

  • Nieuwe mutaties die gunstig zijn zijn zeldzaam. De meeste mutaties zijn nadelig. Voorbeeld: de hond

  • Domesticatie ca. 34.000 jaar geleden in Oost-Azië, later (15.000-20.000 jaar geleden) in Europa.

  • De Europese hond stamt van een uitgestorven tak; het DNA lijkt het meest op dat van uitgestorven Europese grijze wolven.

  • Puppy-ogen: een nieuwe mutatie geeft een spiertje boven het oog. Wolven hebben dat niet.

    • Positieve selectie, waarschijnlijk om communicatie met de mens te vergemakkelijken.

    • Dit is een adaptieve mutatie. De mens selecteerde er actief op en de frequentie nam toe.

  • Genenstroom (gene flow):

    • Hondenallelen kwamen wél in de wolvenpopulatie terecht (ontsnapte honden paarden met wilde wolven).

    • Weinig vers wolven-DNA kwam in honden terecht, want met "valse" honden werd niet verder gefokt.

    • De barrière werkt dus één kant op.

  • Soortvorming vereist een barrière voor gene flow. Houdt die lang genoeg stand, dan ontstaan nieuwe soorten


2
New cards
  1. Adaptaties (GV3: 14 mjg)

Een eigenschap is een adaptatie (verklaarbaar door natuurlijke selectie) als:

  1. Erfelijk: anders is de eigenschap onzichtbaar voor evolutie.
  2. Functioneel: je kunt in experimenten laten zien dat het nuttig is.
  3. Fitness verhogend: je laat aan kunt tonen dat het de fitness echt verhoogt. Voorbeeld van een complexe adaptatie: de bekerplant en de toepaja (treeshrew)
  • Bekerplanten leven in regenwouden waar stikstof en fosfor schaars zijn. Ze vangen insecten in een gladde beker met verterende enzymen.
  • Toepaja's likken nectar van de plant. Ze markeren hun territorium door continu te plassen en poepen.
  • Co-evolutie: de afstand van nectarklieren tot de rand is zo dat de uitwerpselen precies in de beker vallen. De plant krijgt zo N en P
3
New cards

Natuurlijke selectie produceert géén perfecte organismen

  • Trade-offs: optimaliseren op het ene kost je ergens anders.
    • Voorbeeld cheeta: de poten kunnen niet nóg langer/dunner (breken) en niet dikker (te traag).
  • Constraints: toekomstige evolutie wordt beperkt door reeds geëvolueerde systemen.
    • Arthropoden hebben een uitwendig skelet (cuticula) en tracheeën, en kunnen daardoor niet heel groot worden.
    • Hersengrootte van de mens versus het geboortekanaal. Door rechtop lopen ligt het geboortekanaal tussen de benen en kan het niet veel wijder. Daardoor worden baby's "te vroeg" geboren (open fontanel, hulpeloos), in tegenstelling tot een chimpansee
4
New cards

Niet alle eigenschappen zijn adaptaties

  • Toeval (drift) of bijproduct: waarom is bloed rood? Waarschijnlijk gewoon de kleur van heem. Niet voordelig.
  • Overblijfsel, "outdated" adaptatie: verstandskiezen. Of de kalebas, met zijn harde schil. Zijn zaadverspreider (een uitgestorven olifantachtig dier met slagtanden) is ~10.000 jaar geleden uitgestorven, de plant bestaat nog
5
New cards
  1. Genetische barrières en soortvorming (GV4: 18 mjg, gibbons)
  • Chromosoomaantal (2n): mens 46, andere mensapen 48, gibbons 38-52 (zeer variabel, vooral bij soorten die dicht bij elkaar leven).
  • Scenario: een chromosoom breekt, de variant raakt geïsoleerd op een eiland, en er ontstaat een soort met een ander aantal chromosomen.
    • F1 kan nog wel ontstaan en de meiose verloopt nog redelijk.
    • Bij terugkruising (F2) ontstaat een oneven aantal chromosomen, waardoor chromosomen niet goed paren.
    • Het nageslacht heeft een chromosoom te veel of te weinig en is meestal niet levensvatbaar. De hybride-fitness is dus zeer laag.
  • Secundair: eigen roep en actieve vermijding van paring met de "verkeerde" soort (adaptief).
  • Bij herencontact (bv. tijdens een ijstijd met lage zeespiegel) kunnen de soorten niet meer paren. Het zijn echt aparte soorten geworden
6
New cards

Post-paringsisolatiemechanismen

Mechanisme

Wat gebeurt er

Gametic incompatibility

Wel paring, geen bevruchting

Zygotic mortality

Zygote ontwikkelt zich niet

Hybrid inviability

Wel embryo, maar slechte overleving

Hybrid sterility

Gezond jong, maar steriel

Hybrid breakdown

F1 gezond en vruchtbaar, maar F2/backcross steriel of niet levensvatbaar


7
New cards
  1. Micro- vs macro-evolutie (GV5: 25 mjg)
  • Micro-evolutie: verandering van allelfrequenties in een populatie. Vaak direct observeerbaar.
    • Voorbeelden: pesticideresistentie bij muggen, antibioticaresistentie bij bacteriën.
    • Er is al voldoende staande variatie in grote populaties, dus een resistente populatie ontstaat binnen enkele jaren.
    • Evolutie gaat niet altijd langzaam. Artificiële selectie wordt veel gebruikt in labs.
  • Macro-evolutie: evolutie boven het soortsniveau, bv. de ontwikkeling van de kaak uit de eerste kieuwboog, of het aantal poten/vleugels bij arthropoden.
  • Macro = optelsom van micro-evolutie. Dezelfde mechanismen (natuurlijke selectie, mutatie, migratie, genetic drift) plus heel veel tijd
8
New cards
  1. Allopatrische soortvorming (GV6: 40 mjg)
  • Nieuwewereldapen kwamen vermoedelijk via rafting/eilandhoppen van Afrika naar Zuid-Amerika. De afstand was toen kleiner dan nu.
  • Allopatrische soortvorming:
    1. Een populatie splitst in subpopulaties, gescheiden door een (fysieke) barrière, bijvoorbeeld een oceaan.
    2. Geen gene flow meer.
    3. Genetische variatie hoopt zich op, genomen worden incompatibel.
    4. Er ontstaan twee soorten die zich niet meer goed kunnen voortplanten.
  • Dit is de meest gangbare vorm van soortvorming
9
New cards
  1. Fitnesslandschap (GV7: 58 mjg, tarsiers)

Het tapetum lucidum

  • Dit is een spiegeltje achter het netvlies dat licht terugkaatst, zodat de fotopigmenten het licht nog een keer kunnen opvangen. Goed nachtzicht, maar wazig dagzicht (trade-off).
  • De voorouders van tarsiers (en ons) waren dagactief. Het tapetum ging verloren, wat adaptief was.
  • Later werden tarsiers weer nachtactief, maar het tapetum kwam niet terug. Waarom niet?
  • Het is heel makkelijk iets kapot te mutaten en bijna onmogelijk om het door toeval precies terug te muteren.
  • Selectie kan alleen werken op beschikbare genetische variatie. Er was geen variatie voor het tapetum, wel voor ooggrootte. Resultaat: enorme ogen, elk zo groot als het brein. Kernpunten
  • Mutaties zijn random, maar evolutie is geen random proces. Random mutaties plus non-random selectie geven non-random evolutionaire verandering.
  • Fitnesslandschap: de beschikbare variatie bepaalt welke "piek" bereikt kan worden.
    • Piek A: tapetum lucidum (nachtdieren).
    • Piek B: steeds grotere ogen (tarsier).
    • Eenmaal op piek B levert een tapetum weinig voordeel meer op, dus er is nauwelijks positieve selectie om naar piek A te gaan
10
New cards
  1. Adaptieve radiatie (GV8: 63 mjg, lemuren)
  • Lemuren kwamen via rafting op Madagaskar terecht. Dat eiland zat vast aan het zuidelijke continent (met India) en dreef weg.
  • Op het vasteland zijn lemuren verdrongen door apen en eekhoorns. Die bereikten Madagaskar nooit, en daar waren allerlei niches open (o.a. geen boombewonende dieren).
  • Gevolg: snelle diversificatie, van lemuren zo groot als beren tot roofdieren en gespecialiseerde fruiteters. Adaptieve radiatie is een gebeurtenis waarbij een evolutionaire lijn snel diversifieert en de ontstane soorten uiteenlopende adaptaties hebben. Oorzaken:
  • Sleuteladaptatie (een nieuwe "resource" kan worden benut)
  • Lege niche / afwezigheid van competitie
  • Specialisatie Dit gaat vaak via sympatrische soortvorming (op dezelfde locatie). Ook de huidige zoogdierdiversiteit is het gevolg van een adaptieve radiatie (na de K-T extinctie)
11
New cards
  1. Massa-extincties (65 kt, K-T)
  • Definitie: meer dan 75% van de soorten verdwijnt (volgens de docent "een beetje een suffe definitie", maar zo is hij gemaakt).
  • Vijf massa-extincties.
    • K-T (Krijt-Tertiair): ~76%. Meteorietinslag.
    • Perm: ~96% ("the mother of all mass extinctions").
  • Het gaat om instortende ecosystemen, niet per se om één klap. Massa-extincties duren geologisch gezien lang (honderdduizenden tot miljoenen jaren).
  • CO₂ speelt in alle massa-extincties een rol.
    • In de vroege extincties verdween CO₂ uit de atmosfeer (de zon was toen zwakker).
    • Bij latere extincties was er te veel CO₂ (vulkanisme, meteoriet), met verzuring van de oceanen en opwarming.
    • Nu pompen wij door fossiele brandstoffen ook enorm veel CO₂ de lucht in
12
New cards

Is het Anthropoceen de zesde massa-extinctie?

  • Statistische modellen (regressie): sinds ca. 1500 buigen we voor veel diergroepen af van de background extinction rate (het uitsterven door willekeurige processen).
  • Bij de huidige trend bereiken landvertebraten de 75% uitsterving over ~890-2270 jaar.
  • Per groep, bij uitsterven van alle nu kwetsbare soorten: vogels ~11.000 jaar, zoogdieren ~7.000 jaar, amfibieën ~4.000 jaar.
  • Kleine populaties hebben weinig staande variatie en zijn genetisch kwetsbaar.
  • Megafauna in Noord-Amerika en Australië verdween rond de komst van de mens.
  • De docent noemt dit "het begin" van een massa-extinctie, dus er is nog iets aan te doen: minder CO₂ uitstoten
13
New cards

Wie overleefde de K-T extinctie? (GV9: 70 mjg)

  • Vogels zijn dinosaurussen. Alleen kleine dinosaurussen met snavels overleefden. Veel vliegende dinosaurussen (met tanden of snavels) en alle grote dinosaurussen stierven uit.
    • Dinosaurus-genen in een kip: reptielen- en dinosaurussnuit ontwikkelen zich uit de premaxilla. Deze pathway is veranderd in de vogelevolutie (FGF en Wnt droegen bij aan de snavel).
  • Wat bepaalde overleving?
    • Brede geografische distributie (testbare hypothese die klopt).
    • Klein zijn (bv. in een hol wonen).
    • Brede voedselbronnen gebruiken.
  • Er is niets speciaals aan zoogdieren. Als kleine, nachtactieve, alleseters waren we toevallig goed aangepast.
  • Let op "just so stories": achteraf makkelijk redenen verzinnen waarom zoogdieren beter waren, maar vaak niet te toetsen
14
New cards
  1. Zoogdieren komen samen (GV11 t/m GV13)
  • Diep in de dinosaurustijd zagen zoogdieren er waarschijnlijk uit als kleine, nachtactieve insectivoren, zoals nu nog de galago’s. Knaagdieren splitsten al 75 mjg af.
  • GV11: voorouder van alle zoogdieren uit Laurazië (het noordelijke continent toen de continenten nog aan elkaar zaten).
  • GV12: hier komen de zuidelijke zoogdieren bij (Xenarthra: miereneters, luiaards, gordeldieren). Reuzenluiaards gingen in de ijstijd van Zuid- naar Noord-Amerika.
  • GV13: hier ontstaat de placenta. Dus de voorouder van alle placentale zoogdieren
15
New cards
  1. De placenta

Probleem vóór de placenta:

  • Zoogdieren legden eieren en gingen die op een gegeven moment in de buik uitbroeden.
  • Een lichaamsvreemd object in de buik geeft een immuunreactie van de moeder, waardoor de zwangerschap misgaat.
  • Daarom werden jongen heel vroeg geboren, zoals bij buideldieren (een jonge kangoeroe kruipt zelf naar de buidel en hangt aan een tepel). Voordelen van de placenta:
  • Beschermd intern milieu
  • Hoogwaardige voeding
  • Jong wordt vrijwel af geboren Gevolg: placentale zoogdieren verdrongen grotendeels de niet-placentale. In Australië doen konijnen en dingo’s het vaak beter dan buideldieren. Gradiënt in invasiviteit: de placenta ontstond niet in één keer.
  • Bij “primitievere” zoogdieren zitten er meerdere cellagen tussen het bloed van moeder en foetus. De moeder houdt veel controle.
  • Daarna ontstaat een syncytium (versmolten cellen) en verdwijnt er een cellaag aan moederskant.
  • Bij knaagdieren en primaten is het maternale weefsel verdwenen. De foetus heeft direct toegang tot het moederlijk bloed. Dat is gevaarlijk voor de moeder
16
New cards
  1. Seksueel conflict en imprinting

De invasiviteit is het resultaat van een conflict tussen selectiedrukken:

Partij

Belang

Moeder

Resources eerlijk verdelen over alle kinderen, ook toekomstige. Niet investeren in embryo’s die het niet redden. Een zwangerschap kunnen afbreken.

Foetus

Overleven, abortus voorkomen en zoveel mogelijk nutriënten uit de moeder halen (zonder dat zij sterft). Het heeft maar één kans.

Vader

Hij weet alleen dat deze foetus van hem is, niet of eerdere of latere kinderen van hem zijn. Zijn belang loopt dus gelijk met dat van de foetus.

Imprinting: het allel van vader of moeder wordt epigenetisch uitgezet.

  • De vader zet in zijn zaadcellen de genen uit die de moeder beschermen tegen overexploitatie, waardoor de foetus agressiever opneemt.

  • De moeder zet in de eicel de genen uit die de groei van de foetus sterk bevorderen.

  • Dit evolutionaire proces heet sexual conflict en is een wapenwedloop met steeds andere genen aan en uit.

  • Epimutaties: de DNA-volgorde is niet veranderd, maar het uitzetten van een gen wel. Zet de moeder zo’n gen niet uit, dan krijg je een veel te groot kind


17
New cards
  1. Menstruatie
  • Door de invasieve placenta is het endometrium vijandig. Innesteling lukt elders makkelijker, vandaar buitenbaarmoederlijke zwangerschappen. Die zijn dodelijk omdat de foetus bloedvaten uit de buikholte naar zich toe trekt.
  • Het endometrium voorkomt dat het embryo te snel controle over de bloedtoevoer krijgt.
  • Is er iets mis met het embryo, of is er geen bevruchting, dan wordt het endometrium (met embryo) afgestoten. Dat is de menstruatie.
  • Kostbaar? Een beetje. In de natuur zijn primaten vaak zwanger, zogend (geen eisprong) of in de menopauze, dus ze menstrueren weinig
18
New cards
  1. Buideldieren, convergentie en homologie (GV14)
  • GV14 is de voorouder van placentale en buideldieren (Metatheria).

  • De buideldieren in Australië kwamen via Antarctica uit Zuid-Amerika. Daar zijn de meeste uitgestorven na de Great American Exchange (vorming van de landengte van Panama). Convergente evolutie: gelijke selectiedruk geeft op elkaar lijkende vormen, met een totaal andere set genen.

  • Voorbeeld: de dingo (placentale hond) en de buidelwolf (Tasmaanse tijger, een buideldier). Beide zijn jagers op middelgrote zoogdieren. De buidelwolf is uitgestorven; de laatste stierf in gevangenschap in Hobart in de jaren 30, nadat de Britten premies op afschieten zetten.

  • Convergente evolutie leidt tot analoge eigenschappen.  


    Oorzaak van de overeenkomst

    Voorbeeld

    Homologie

    Gemeenschappelijke voorouder

    Vleermuisvleugel en mensenhand (dezelfde vingerkootjes)

    Analogie

    Gemeenschappelijke selectiedruk

    Dingo en buidelwolf (zelfde bek en tanden)


19
New cards
  1. Monotremata, Amniota en de landgang (GV15 t/m GV17)

GV15, Monotremata (eierleggende zoogdieren):

  • Ze zijn niet echt primitief. Een vogelbekdier heeft net zo’n lange evolutionaire geschiedenis als wij.
  • Het heeft wel primitieve eigenschappen die de voorouder ook had: eieren leggen en geen tepels (melk komt door de huid).
  • Daarnaast heeft het eigen geavanceerde aanpassingen: gif en elektroperceptie (elektrogevoelige cellen onder de snavel waarmee het spiercontracties van prooien detecteert). GV16, Amniota:
  • Alle dieren die een ei op het land kunnen leggen. De innovatie is het amnion: een vlies dat zuurstof erin laat maar geen water eruit.
  • Zonder amnion zit je voor je larven vast aan water, zoals bij kikkers en salamanders.
  • Amnion en chorion zijn nog steeds onze vruchtvliezen. GV17, amfibieën:
  • Devoon: kolonisatie van het land door planten en de eerste amfibieën
20
New cards
  1. Fossielen en “missing links” (GV18 t/m GV22)

Waarom missing links logisch zijn:

  • Meer dan 99% van alle organismen die ooit leefden is uitgestorven.
  • Fossilisatie is extreem zeldzaam. Het dier moet doodgaan, snel luchtdicht worden afgesloten (anders verteren schimmels en bacteriën het) en daarna nog gevonden worden.
  • Je vindt vooral zijtakken van de lijn, niet de directe voorouders.
  • Een fossiel bevat dus niet alle eigenschappen van de vis die het land op ging.
  • Voorbeeld: in het vroege Devoon waren er dieren met 7 of 9 vingers. Dat waren gelijktijdige experimenten, waarvan er één onze lijn werd. Alle vertebraten hebben als embryo vijf vingers, dus de voorouder moet zo’n vis zijn geweest. De vissenreeks:
  • GV18, longvissen en coelacanth: de coelacanth is een levend fossiel (nu in de diepzee bij Madagaskar en Indonesië) dat al 425 miljoen jaar nauwelijks veranderd lijkt. Dat is zeldzaam.
  • GV19: alle vissen met botten.
  • GV20, kraakbeenvissen (haaien en roggen): skelet van kraakbeen, dus je vindt alleen tanden als fossiel.
  • GV21, kaakloze vissen (prikken): zuignap met hoorntanden. Larven zijn filter feeders.
  • GV22, Chordata (565 mjg): zakpijpen en lancetvisjes. De zakpijplarve heeft een chorda (stijve staart met spieren) en sensorische organen. Het lancetvisje is vooral een grote filterkieuw
21
New cards
  1. Cambrische explosie
  • Ediacarium (570-540 mjg): de eerste dieren. De fauna is grotendeels verdwenen in het Cambrium. De fossielen zijn vaag (plant, schimmel of dier?), omdat het zachte organismen waren.
  • Cambrium (541-485 mjg): de meeste nog bestaande klassen en fyla worden voor het eerst zichtbaar, en een aantal fyla is inmiddels uitgestorven. De fossielen zijn zeer goed (Siberië, Canada), zelfs het zenuwstelsel is te reconstrueren.
  • Fossielen versus moleculaire klok: DNA-homologie laat zien dat de groepen eerder uit elkaar zijn gegaan, maar we zien ze pas in het Cambrium in herkenbare vorm. Waarom de explosie? Niche-creatie door dieren (extended niche):
  • Graven maakte de ondergrond beschikbaar voor ander leven. Een bodem met alleen een bacterielaagje biedt weinig mogelijkheden.
  • Rifvorming creëerde rijke biotopen met heel veel niches.
  • Predatie en wapenwedloop: pantsers en wapens verschijnen.
  • De omstandigheden (zuurstof en zout) waren goed genoeg voor actieve dieren
22
New cards
  1. Wat maakte dieren mogelijk?

Twee voorwaarden: zuurstof en de eukaryote cel. Zuurstof (Great Oxygenation Event)

  • Cyanobacteriën produceerden als eerste O₂.
    • Vóór 2500 mjg: anoxische fotosynthese met een andere elektronendonor, bijv. S²⁻ uit H₂S.
    • Na 2500 mjg: oxische fotosynthese met O₂ uit H₂O.
  • Vrij zuurstof was giftig en reactief (ijzer en gesteenten oxideren), dus er kwam een enorme uitsterving.
  • Pas na ongeveer 1 miljard jaar kwam er een tweede grote zuurstofstijging, door efficiëntere zuurstofproducenten (algen en later planten). Zo veel reactieve zuurstof maakte energieverslindende dieren mogelijk.
  • Volgorde op de dia: eerste algen, eerste dieren, eerste landplanten (bossen, nog meer O₂).
  • Bloemen zijn ~100 miljoen jaar oud en gras ~35 miljoen jaar. De eukaryote cel: endosymbiose (Lynn Margulis) Dit was waarschijnlijk de moeilijkste stap. Zonder eukaryoten was er alleen eencellig leven. Mitochondrium:
  • Een prokaryoot (archaeon) nam een andere prokaryoot op (een alfa-proteobacterie), niet om te verteren, maar om te behouden.
  • Bewijs dat het een gedomesticeerde bacterie is:
    • eigen membraan
    • eigen circulair genoom
    • eigen (16S) ribosomen, het maakt zelf eiwitten
    • plant zich zelf voort in de cel
  • Een deel van het DNA is naar de kern verhuisd, dus kern-DNA levert nu eiwitten voor het mitochondrium. Plastide (chloroplast):
  • Een eukaryote cel nam een cyanobacterie op.
  • Ook de chloroplast heeft een eigen genoom en eigen ribosomen.
  • Het is twee keer gebeurd. Bij de tweede variant zit er een extra membraan om de chloroplast, en dat zie je nog in sommige algen.
  • Een plant is dus een samenwerking van drie eencelligen
23
New cards
  1. De drie domeinen van het leven

Domein

Opmerkingen

Bacteria

Hieruit komen mitochondrium (alfa-proteobacterie) en chloroplast (cyanobacterie)

Archaea

De moedercel van de eukaryoten. Ze hebben kenmerken die eukaryoten ook hebben (eiwitten bij DNA-synthese en DNA-repair), en sommige hebben al een soort kern.

Eukaryota

Wij, planten en schimmels. Ontstaan uit de samenwerking van archaea en bacteria.

Archaea:

  • Eerst gezien als alleen extremofiel, omdat ze in geothermische habitats werden ontdekt (jaren 90).

  • Door 16S rRNA-sequencing van milieus bleken ze algemeen: ~20% van de prokaryote biomassa in oceaansediment. Ze zitten ook in zeeën, darmen en grond.

  • Voorbeelden van extremofielen:

    • Archaeoglobus fulgidus: reduceert zwavel, leeft in olievelden (chemo-autotroof).

    • Pyrolobus fumarii: groeit bij >120 °C onder hoge druk bij black smokers.

    • Deinococcus radiodurans: overleeft straling tot 15.000 Gray (mens: 5 Gray is al dodelijk). Let op: dit is eigenlijk een bacterie, geen archaeon, ook al staat het op de dia onder Archaea


24
New cards
  1. LUCA (Last Universal Common Ancestor, 3,5-3,8 miljard jaar)

Eigenschappen die we in al het leven zien:

  • DNA met 4 nucleotiden
  • Eiwitsynthese uit 20 L-aminozuren (één enantiomeer) via RNA-intermediair en triplet code. Het chemisch ontstaan geeft altijd racemische mengsels, dus een bias in enantiomeren zou ook een teken van leven op andere planeten zijn (NASA).
  • Ribosomen en tRNA
  • DNA-repair (topoisomerase, DNA-ligase, enz.) Wat we over LUCA kunnen afleiden (Weiss et al. 2016, 6,1 miljoen eiwitcoderende genen van prokaryoten sequenced):
  • Anaëroob (zuurstof bestond nog niet)
  • H₂-afhankelijk
  • CO₂-fixatie en N₂-fixatie
  • Thermofiel Dit suggereert een oorsprong bij een hydrothermal vent. Misverstand: LUCA leefde niet alleen. Hij leefde tussen allerlei primitieve organismen, maar alleen zijn lijn heeft nakomelingen. Net als de mitochondriale Eva. LUCA is te complex om spontaan te ontstaan. Hij heeft drie biopolymeren (DNA, RNA, eiwit) en de machinerie voor replicatie, transcriptie en translatie. Dus: wat is de chemische weg naar LUCA?
25
New cards
  1. Abiogenese: leven uit levenloze materie (5 stappen)
  1. Vorming bouwstenen
  2. Vorming complexe moleculen
  3. Compartimentalisatie
  4. Replicatie
  5. Nucleïnezuur en gecodeerde eiwitsynthese Stap 1: bouwstenen
  • Urey-Miller (1952): vroege atmosfeer (water, methaan, ammoniak, waterstof) plus bliksem als energie geeft aminozuren (2%, o.a. glycine en alanine), lipiden, koolhydraten en later nucleotiden (adenine).
  • Meteorieten bevatten dezelfde stoffen: de Murchison-meteoriet (1969) had 90 aminozuren, waarvan 19 ook op aarde voorkomen. De vroege aarde werd door een regen van meteorieten gebombardeerd.
  • Complexe moleculen kunnen ook in het heelal ontstaan, bijv. HCN en NH₃ in water geeft adenine (Powner, Sutherland, Szostak). Stap 2: complexe moleculen (polymerisatie)
  • De “activeringsenergiehobbel” kun je nemen met een elektrische schok (Miller), met UV of met klei als katalysator.
  • Kleimineralen zetten moleculen gestructureerd naast elkaar, verlagen de energie en laten random RNA’s ontstaan.
  • Black smokers: onderzeese vulkanen met aanvoer van bouwstenen en warmte, temperatuur- en pH-gradiënten en hoge concentraties. De ecosystemen daar zijn nu nog volledig onafhankelijk van de zon.
  • White smokers: algemener en veel langer bestaand (>30.000 jaar), minder warm maar complexer, en alkalisch.
    • Zeewater reageert met rots (olivijn wordt serpentijn + H₂ + CH₄).
    • H₂ reageert met CO₂ tot organische moleculen, o.a. vetzuren, met Fe als katalysator. Stap 3: compartimentalisatie
  • Kleimineralen katalyseren de polymerisatie van RNA en bevorderen de spontane vorming van kleinere vetzuurblaasjes (micellen). Dat geeft een “milieu intérieur”.
  • Huidige celmembranen zijn een fosfolipide-dubbellaag. Stap 4: replicatie, protocellen
  • Combinatie van vetzuurbolletjes met de juiste chemie.
  • Bij hogere pH versmelten micellen, bij lagere pH delen ze. Zo krijg je een chemische proto-celdeling over een pH-gradiënt in de kieren van een white smoker. Stap 5: nucleïnezuur en gecodeerde eiwitsynthese DNA codeert voor enzymen en enzymen maken DNA. Wat was er eerst? Antwoord: RNA (“RNA world”)
  • RNA kan zich vouwen en is dan een katalysator (ribozymen). Het is tegelijk drager van informatie.
  • Ribozymen zitten overal in de cel. In het ribosoom maakt het 28S rRNA de peptidebinding. Ook in het spliceosoom zitten ribozymen.
  • Scenario: precursors, dan nucleotiden, dan random RNA’s. Sommige katalyseren reacties, en uiteindelijk kunnen RNA’s elkaar kopiëren. Een bolletje dat dat kan, reproduceert zich, terwijl andere bolletjes alles verliezen. Dan treedt natuurlijke selectie op en stap je van chemie naar biologie.
  • In het lab zijn random RNA’s gemaakt die andere RNA’s (ribozymen) kunnen kopiëren (RNA-polymerase-ribozymen, bijv. R18). Computersimulaties laten zien dat zo’n autokatalytisch systeem zichzelf in stand kan houden
26
New cards
  1. De maan en het grote plaatje

De maan (ontstaan door de inslag van de planeet Theia, ~4,5 miljard jaar geleden):

  • vertraagde de rotatie van de aarde
  • stabiliseerde de aardas
  • geeft getijden (geconcentreerde stoffen in de getijdenzone)
  • Zonder maan was er veel meer chaos (massa-extincties). Tijdlijn (dia 99):
  • Zon en aarde ~4,6 miljard jaar oud
  • Theia-inslag, stabiele hydrosfeer, prebiotische chemie, RNA world
  • LUCA ~3,6 miljard jaar geleden (heel snel na het ontstaan van de aarde)
  • Lange tijd bijna niets
  • Great Oxygenation Event (bijna iedereen sterft), Snowball Earth
  • Eukaryoten en tweede zuurstofstijging
  • Cambrische explosie
  • Complex leven bestaat pas kort, intelligent leven nog maar net.