LVK II - Ethiek begrippen

Instrumentele waarde

Een betekenis die door concrete mensen of groepen feitelijk wordt verleend aan personen, zaken of gebeurtenissen.

Intrinsieke waarde

Idealen die nagestreefd behoren te worden vanuit de gedachte dat het Goede gedaan moet worden, los van het feit of mensen ze feitelijk erkennen of nastreven.

Norm

Omgangsvormen (ongeschreven regels) en wetten (geschreven regels).

Normatief

Uit een bindende regel volgend, verplichtend en voorschrijvend van aard.

Omgangsvormen

Ongeschreven gedragsregels die gangbaar zijn binnen een bepaalde groep mensen.

Wetten

Geschreven rechtsregels en bindende bepalingen vastgesteld door een officiële overheid.

Standplaatsgebondenheid

De manier waarop mensen feiten interpreteren en morele opvattingen vormen, bepaald door persoonlijke achtergrond, tijdsgeest, plaats, leeftijd, sekse en sociale positie.

Waardenconflict

Een situatie waarin twee principiële belangen of idealen botsen en even zwaar wegen, waardoor het vellen van een ethisch oordeel bijzonder moeilijk is.

Afgunst

Het gevoel van wrok of jaloezie waarbij men een ander zijn succes of bezit niet gunt en deze persoon al het kwade toewenst.

Gierigheid

Het krampachtig vasthouden aan bezit en niets willen uitgeven of delen met anderen.

Gulzigheid

Het verlangen naar steeds meer, ver boven wat daadwerkelijk nodig of passend is.

Hoofdzonden

Een traditionele lijst van zeven ernstige ondeugden binnen de katholieke traditie: hoogmoed, gierigheid, onkuisheid, jaloezie, gulzigheid, woede en luiheid.

Hoogmoed

Het overschatten van het eigen kunnen met de trotse gedachte alles zelfstandig te kunnen klaren, wat uiteindelijk leidt tot mislukking.

Hovaardigheid

Een overdreven eigendunk en neerkijken op anderen; zichzelf voortdurend verheven of belangrijker wanen.

IJdelheid

Een overdreven preoccupatie met het eigen uiterlijk of aanzien en het voortdurend zoeken naar bewondering en aandacht.

Nijd

Een bittere jaloezie die ertoe leidt dat men een specifiek persoon volledig mijdt of verstoot.

Ontisch kwaad

Natuurlijk lijden of rampspoed dat plaatsvindt buiten de menselijke wil of morele schuld om, zoals bij natuurrampen of ziekte.

Onwaarde

Een negatief beoordeeld principe of ondeugd die niet nastrevenswaardig is, in tegenstelling tot een nastrevenswaardig ideaal.

Toorn

Buitenproportionele razernij of wraakzucht die blinde verwoesting aanricht en waarbij vaak onschuldigen worden getroffen.

Wraak

Een destructieve vergeldingsactie gericht op de lichamelijke of geestelijke ondergang van de dader.

Onkuisheid

Gedrag of verlangens op het gebied van seksualiteit en erotiek die ingaan tegen de heersende fatsoensopvattingen.

Deugd

Een positieve morele eigenschap of karaktertrek die aanzet tot het goede handelen. De zeven traditionele voorbeelden zijn wijsheid, rechtvaardigheid, matigheid, moed, geloof, hoop en liefde.

Deugdenethiek (=Intentie-ethiek)

Een filosofische stroming waarin morele kwaliteiten en karaktervorming centraal staan; handelingen worden positief beoordeeld als ze voortkomen uit een nobele gezindheid.

Deugdzaam karakter

Een stabiel geheel van goede karaktereigenschappen, gevormd door levenslange oefening en opvoeding, dat de basis vormt voor verstandig handelen.

Deontologie (=plichtsethiek)

Handelen op basis van vaste morele regels of geboden, ongeacht de gevolgen of consequenties van de daad.

Morele Plicht

De dwingende innerlijke noodzaak om te handelen overeenkomstig fundamentele regels of wetten, los van eigenbelang of uitkomsten.

Categorische imperatief

Een onvoorwaardelijk handelingsprincipe van Kant: handel alleen volgens die regel waarvan je tegelijkertijd kunt willen dat het een algemene wet wordt.

Mens als doel, niet als middel

Het ethische principe dat ieder individu intrinsieke waardigheid bezit en nooit louter als instrument voor andermans belangen gebruikt mag worden.

Utilitarisme (= Gevolgenethiek)

De theorie die stelt dat men die handeling moet kiezen die het grootste totale welzijn of geluk oplevert voor het grootste aantal individuen.

Zorgethiek (=Care Ethics)

Een benadering waarin handelingen gestuurd worden door onderlinge verbondenheid, relaties, empathie en verantwoordelijkheid voor de kwetsbare ander.

Ethisch universalisme

De opvatting dat bepaalde morele principes overal ter wereld en te allen tijde geldig zijn voor iedereen, onafhankelijk van cultuur of traditie.

Ethisch relativisme

Het standpunt dat morele maatstaven cultureel bepaald zijn en kunnen variëren, waardoor men eigen opvattingen niet zomaar aan andere samenlevingen kan opleggen.

Is-ought

De denkfout waarbij men uit een feitelijke waarneming direct afleidt hoe de werkelijkheid moreel zou moeten zijn.

Immoreel

Handelend in strijd met het geweten of morele voorschriften; bewust het slechte of verdorvene kiezen.

Amoreel

Handelend zonder enig moreel besef of onderscheid tussen goed en kwaad, neutraal ten aanzien van zedelijkheid.

Moraal

Het geheel van gangbare opvattingen, gebruiken en gedragsregels omtrent goed en kwaad binnen een bepaalde samenleving.

Moreel

Zedelijk hoogstaand handelend; bewust het goede en rechtvaardige nastrevend.

Pragmatisme

Een benadering waarbij beslissingen worden beoordeeld op hun praktische bruikbaarheid, context en effectieve resultaten in het dagelijks leven.

Het principe van het geringst, onvermijdelijke kwaad

De handelwijze waarbij men in een dilemma met louter negatieve uitkomsten kiest voor de optie die de minste schade aanricht.

Trolley-dilemma

Een gedachte-experiment waarbij men moet beslissen of men actief de dood van één persoon veroorzaakt om daarmee het leven van een grotere groep te redden.

Heinz-dilemma

Een ethisch vraagstuk van Kohlberg over een man die moet kiezen of hij een onbetaalbaar geneesmiddel zal stelen om zijn stervende vrouw te redden.

Reptielenbrein

Het evolutionair oudste deel van het zenuwstelsel (ongeveer 500 miljoen jaar oud) dat reflexmatige overlevingsfuncties zoals ademhaling, hartslag en vluchtreacties reguleert.

Zoogdierenbrein

Het hersengebied (ongeveer 200 miljoen jaar oud) dat emoties, geheugen, hechtingsgedrag en motivatie aanstuurt via structuren zoals de amygdala en hippocampus.

Mensenbrein

De neocortex en prefrontale schors (ongeveer 2 à 3 miljoen jaar oud) die instaan voor hogere cognitieve functies zoals logisch redeneren, abstract denken, taal en bewuste reflectie.

Super Ego

Het innerlijke geweten en het geïnternaliseerde Ideaal-Ik dat wensen controleert en toetst aan maatschappelijke regels.

Ego

Het bewuste deel van de persoonlijkheid dat schippert tussen innerlijke driften, het geweten en de eisen van de buitenwereld.

Id

De onbewuste, instinctieve driftlaag van de menselijke psyche vol aangeboren behoeften en verdrongen impulsen.

Leven

De toestand van biologische bezieling en activiteit in tegenstelling tot het dood zijn (als cirkel van de persoonlijkheid).

Collectief onbewuste

De diepste psychische laag die universele archetypen en symbolen bevat die door de hele mensheid worden gedeeld.

Persona

Het sociale masker en de uiterlijke rol die men speelt in het publieke contact met anderen.

Coping mechanismes

De psychologische manieren en strategieën waarop men belastende en stressvolle levensomstandigheden tracht te verwerken en te beheersen.

Probleemgerichte coping

Het direct ingrijpen op de bron van spanning door praktische oplossingen te zoeken, informatie in te winnen of actie te ondernemen.

Emotiegerichte coping

Het reguleren en verzachten van de innerlijke spanningen en emotionele reacties veroorzaakt door een ingrijpende gebeurtenis.

Vermijdende coping

Het ontlopen van een stressfactor door passiviteit, ontkenning of het zoeken van afleiding in werk of ontspanning.

Psychologie

De wetenschappelijke studie van het gedrag, het denken en de innerlijke beleving van individuen en groepen.

Psychiatrie

Een medisch specialisme dat zich bezighoudt met het diagnosticeren, medisch behandelen en voorkomen van ernstige geestelijke aandoeningen.

Psychoanalyse

Een dieptepsychologische theorie en therapiemethode, aan het eind van de 19e eeuw gegrondvest door Freud, gericht op het bewustmaken van onbewuste conflicten.

Psychotrauma

Een hevige psychische kwetsuur na een schokkende ervaring waardoor iemand belemmerd raakt in het maatschappelijk en dagelijks functioneren.

Geestesziek

Lijdend aan een ernstige psychische aandoening of psychiatrische functiestoornis.

Driften

Volgens Freud de fundamentele, biologisch gestuurde energiestromen en oerkrachten gericht op zelfbehoud, seksualiteit en agressie.

Psyché

Het geheel van innerlijke, geestelijke en emotionele processen binnen een persoon.

Mentale gezondheid

De mate waarin iemand veerkrachtig in het leven staat, grip ervaart op het eigen bestaan en constructief met tegenslag omgaat.

Mind-body problematiek

De filosofische vraag naar de verhouding en wisselwerking tussen het immateriële denken en het materiële lichaam.

Grensoverschrijdend gedrag

Handelingen waarmee iemands persoonlijke fysieke of emotionele integriteit wordt geschaad, vaak in een context van scheve machtsverhoudingen.

Freud, Sigmund

Oostenrijkse arts (1856-1939) en grondlegger van de theorie van het onbewuste, de droomduiding en het drieledige model bestaande uit id, ego en superego.

De Wachter, Dirk

Vlaamse hoogleraar en psychiater verbonden aan de KU Leuven die veelvuldig schrijft over existentiële zingeving, verdriet en de druk van de consumptiemaatschappij.

Te Gek!?

Vlaamse organisatie die via culturele en maatschappelijke projecten het stigma op psychische aandoeningen bestrijdt.

Onbespreekbaar

Een Belgisch initiatief en podcast gericht op het openlijk aankaarten van taboes rond mentale problemen en suïcide.

Samen veerkrachtig

De jaarlijkse Vlaamse tiendaagse van de geestelijke gezondheid (1 tot en met 10 oktober) gewijd aan psychosociaal welzijn.

Bergrede

Bijbelse toespraak waarin radicale ethische voorschriften worden gegeven, zoals vijandsliefde en het verinnerlijken van morele wetten.

Ethisch Maximum

Het nastreven van het allerhoogste morele ideaal en radicale goedheid, ver voorbij de gangbare sociale fatsoensnormen.

Burgerlijke ongehoorzaamheid

Het bewust en geweldloos overtreden van wetten uit gewetensnood of politiek protest tegen onrecht.

Martelaar

Iemand die weigert een geloof of ideaal af te zweren en dientengevolge zware vervolging, pijniging of de dood ondergaat.

10 geboden

De Decaloog: een reeks fundamentele morele en religieuze leefregels uit het Oude Testament die aan Mozes werden geopenbaard.

Gandhi, Mahatma

Beroemd leider van het Indiase verzet die via geweldloze acties en burgerlijke ongehoorzaamheid onafhankelijkheid van het Britse Rijk afdwong.

Parks, Rosa

Burgerrechtenactiviste die in 1955 de aanzet gaf tot een grote busboycot door haar zitplaats in het openbaar vervoer niet af te staan aan een witte medepassagier.

King, Martin Luther

Beroemd voorman van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging in de jaren zestig, die vreedzaam streed voor rassengelijkheid en bekend werd met zijn toespraak 'I Have a Dream'.

Socrates

Atheens filosoof uit de klassieke oudheid die werd veroordeeld tot het drinken van de giftige scheerlingbeker omdat hij jongeren zou bederven en de goden niet eerde.

Jezus van Nazareth

Centraal figuur in de evangeliën die predikte over naastenliefde, verzoening en het Koninkrijk Gods.

Kaepernick

Amerikaanse atleet die in de jaren 2010 tijdens het volkslied knielde als protest tegen politiegeweld en raciale ongelijkheid in de Verenigde Staten.

Black Lives Matter (BLM)

Een wereldwijde sociale beweging die strijdt tegen institutioneel racisme en geweld tegen mensen van Afrikaanse afkomst.