materiaalkunde deel 13: keratine en beenachtige materialen - termen

opbouw en structuur van been is afhankelijk van

• voeding

• leeftijd

• diersoort

• ziektes

• …

beendertypes

• plat

• lang

• kort

• onregelmatig

primaire onderdelen van been

• epifyse

• metafyse

• diafyse

proximale/distale epifyse

boven en onderkant van een been

primaire macrostructuren

• trabeculair of sponsachtig been

• corticaal of compact been

osteogenesis

beenvorming → ‘osteo’ = been & ‘genesis’ = wording

twee processen:

1. intramembraneuze verbening

2. endochondrale verbening

osteoblasten

• vorming van nieuw botweefsel

• afzetting van hydroxyapatiet

• ‘transformeert’ tot osteocyte

• reguleert opbouw en afbraak

• vormen het ‘osteon’ = concentrische structuur

vorming kanalen van Havers

1. osteoclasten maken holte voor bloedvat

2. holte ontstaat door resorptie beenmatrix

3. holte vergroot

4. wanden holte geëgaliseerd

5. nieuw been wordt gevormd door osteoblasten

6. kanalen van Havers zijn gevormd

osteocyten

botcellen → cluster = osteon = systeem van Havers
+ holtes voor bloedvaten = Haverse kanalen

Volkmann kanalen

verbinden kanalen van Haver met het trabeculair been, het corticaal been en het omliggend weefsel

intramembraneuze verbening

vezelig bindweefsel → stemweefsel → osteoblasten → hydroxyapatiet → trabeculair/corticaal been
= vorming platte beenderen

endochondrale verbening

vorming andere soorten beenvormen

1. hyalien

2. beenweefsel

3. primaire beenkern

4. epifysen

5. secundaire beenkern

chemische samenstelling been

organisch: proteïnen en lipiden

anorganisch: hydroxyapatiet (Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂)

groei van een gewei

• endochondrale botgroei → vanuit protuberansen

• snelle groei: tot 2cm per dag

• verhouding trabeculair/sponsachtig been varieert

• wordt afgeworpen

groeiproces gewei

1. groei (bloedtoevoer ↑)

2. ossificatie (bloedtoevoer →)

3. ossificatie compleet (bloedtoevoer ↓)

4. ontstaan scheidingslijn

5. resorptie (osteoclasten)

splijten ven been

‘ongecontroleerd’ ‘scheuren’ in lengterichting (afhankelijk van oriëntatie osteons) → basale, prehistorische techniek

polysten/schuren/krassen van been

schuren in lengterichting (afhankelijk van oriëntatie osteons) op een abrasieve ondergrond

zagen van been

longitudinaal: plakjes
axiaal: ringen
zagen van ‘tanden’

boren van been

‘doorboren’ → gaten in been
oppervlakking boren → motief
combinatie → ‘kralenmaker’

kleuren van been

been onderdompelen in bad met kleurstoffen gedurende x-aantal uren/dagen

ivoor

‘elpenbeen’ of ‘elfenbein’

zoogdierengebit

1. incisiven (snijtanden)

2. caninen (hoektanden)

3. premolaren (valse kiezen)

4. molaren (kiezen)

opbouw van ivoor in een tand

1. tandvlees

2. email (glazuur)

3. dentine (tandbeen)

4. pulpaholte (tandholte)

5. wortelkanaal met zenuwen/bloedvaten

6. cement

7. kraakbeen

groei van ivoor

gelijkaardige opbouw als been (hydroxyapatiet/collageen) → maar andere stuctuur, de schregerlijnen

schregerlijnen

golvende patroon van kanalen, zichtbaar bij scheerlicht

olifant en mammoetachtigen

• Orde: Proboscidea & familie: Elephantidae

• Drie hedendaagse soorten:
  → Aziatische olifant (Elephas maximus)
  → Afrikaanse savanneolifant (Loxodonta africana)
  → Afrikaanse bosolifant (Loxodonta cyclotis)

walrus

‘odobenus rosmarus’

• Historisch: verhandeld vanaf de 13^de eeuw

• 2 ronde conische hoektanden, tot 1,2 meter

• Dentine omgeven door cementum

• Glazuur: vaak weggesneden of niet aanwezig

• Concentrische ringen

• Duidelijke transitiering tussen cementum en dentine

potvis

‘physeter catodon’

• Historisch: verhandeld vanaf de 17^de eeuw

• Grootte: ongeveer 20cm

• Conisch, glazuur enkel op punt

• Transitiering duidelijk zichtbaar

nijlpaard

‘hippopotamus amphibius’

• Historisch: prehistorische oudheid

• Hoektanden meestal verhandeld

• Concentrische lijnen

• Dunne laag cementum

archeologisch ivoor

• vaak gekleurd

• opvallende schregerlijnen door mineralisering

• vaak delaminatie (ook bij recent)

• barsten of micro-fracturen

recent ivoor

• ‘satijnglans’, niet poreus

• geen opmerkelijk oppervlakte structuren zichtbaar

• kleur/helderheid afhankelijk van origine ivoor

opbouw van keratine materialen

• vezelige en/of laminaire opbouw

• tubulaire (~vezelige) opbouw (hoorn, hoeven, …)

• lamellaire opbouw (hoorn, schildpadschild, …)

• longitudinaal >< transversaal

meest gejaagde schildpadsoorten

• onechte karetschildpad (Caretta caretta)

• echte karetschildpad (Eretmochelys imbricata)

• groene schildpad (Chelonia mydas)

materiaaleigenschappen van keratine

• hittegevoeligheid (thermoplastisch)

• laagopbouw

• watergevoeligheid (hygroscopisch)