1/37
Erik Jan Zürcher'in Modernleşen Türkiye'nin Tarihi adlı eserine dayalı Osmanlı-Cumhuriyet modernleşme süreci, askeri-siyasi dönüm noktaları, iktisat politikaları ile İtalyan resmi idari/vergi mevzuatını (Modello AA4/8) kapsayan terim ve kavram çalışma kartları.
Modello AA4/8
İtalya'da gerçek kişilerin vergi kimlik numarası (codice fiscale) edinmesi, kişisel veya ikametgah verilerindeki değişiklikleri bildirmesi, ölüm bildiriminde bulunması ya da vergi kimlik kartı/sağlık kartı kopyası (Tessera Sanitaria) talep etmesi amacıyla Agenzia delle Entrate'ye sunulan resmi başvuru formu.
D.Lgs. 30 Haziran 2003, n. 196
İtalya'da kişisel verilerin korunmasını düzenleyen ('Codice in materia di protezione dei dati personali'), resmi formlarda toplanan kişisel verilerin hangi amaçla işleneceğini ve ilgilinin erişim, düzeltme ile silme haklarını güvence altına alan kanun hükmünde kararname.
So.ge.i. S.p.a.
Agenzia delle Entrate'nin teknolojik iş ortağı olan ve Anagrafe Tributaria (Vergi Sicili) bilişim sisteminin yönetimini üstlenen, dış veri işleme sorumlusu (responsabile esterno del trattamento) sıfatına sahip kamu bilişim şirketi.
Nizam-ı Cedid
III. Selim döneminde (1789-1807) başlatılan, Yeniçeri Ocağı'na alternatif Batı tarzında eğitilmiş modern bir ordu kurulmasını ve devlet teşkilatının Avrupa standartlarında yenilenmesini hedefleyen reform programı.
İrad-ı Cedid
III. Selim tarafından Nizam-ı Cedid ordusunun ve askeri modernleşme faaliyetlerinin giderlerini karşılamak amacıyla klasik bütçeden ayrı olarak kurulan özel fon/hazine.
Kabakçı Mustafa İsyanı (1807)
Yeniçeriler ve muhafazakâr ulemanın tepkisi sonucu patlak veren, III. Selim'in tahttan indirilmesine ve Nizam-ı Cedid reformlarının kesintiye uğramasına yol açan ayaklanma.
Sened-i İttifak (1808)
Sultan II. Mahmud ile taşra âyanları arasında Alemdar Mustafa Paşa aracılığıyla imzalanan ve Osmanlı padişahının mutlak yetkilerini hukuksal olarak sınırlandıran ilk resmi belge.
Vaka-yı Hayriye (1826)
II. Mahmud tarafından Yeniçeri Ocağı'nın kanlı bir operasyonla tamamen kaldırılması ve Osmanlı'da köklü merkeziyetçi reformların önünün açılması olayı.
Asakir-i Mansure-i Muhammediye
Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasının ardından II. Mahmud tarafından Avrupa standartlarında talim görmek üzere kurulan yeni düzenli Osmanlı ordusu.
Redif Birlikleri (1834)
II. Mahmud döneminde taşrada iç güvenliği tesis etmek ve nizamiye ordusuna Prusya modeline dayalı bir ihtiyat (yedek) kaynağı oluşturmak amacıyla kurulan askeri teşkilat.
Baltalimanı Ticaret Antlaşması (1838)
Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa tehdidine karşı İngiltere'nin siyasi desteğini almak amacıyla imzalanan, yerel tekelleri (yed-i vahid) ve iç gümrükleri kaldırarak Osmanlı lonca sistemini çökerten ve ülkeyi Batı'nın açık pazarı haline getiren serbest ticaret antlaşması.
Gülhane Hatt-ı Hümayunu (1839)
Mustafa Reşit Paşa tarafından ilan edilerek Tanzimat Dönemi'ni başlatan; din ayrımı gözetmeksizin can, mal, namus güvenliği, adil vergilendirme ve kanun önünde eşitlik vadeden ferman.
Islahat Fermanı (1856)
Kırım Savaşı sonrası Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edilen, gayrimüslim tebaaya devlet memuriyeti, meclis üyeliği ve mülk edinme gibi geniş haklar tanıyan ve cizye vergisini kaldıran ferman.
Mecelle
Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon tarafından İslam hukukunun (Hanefi fıkhı) borçlar, eşya ve yargılama usulü kurallarının modern kanun maddeleri haline getirildiği Osmanlı medeni kanunu.
Vilayet Nizamnamesi (1864)
Mithat Paşa'nın Tuna Vilayeti'ndeki başarılı uygulamalarından esinlenilerek Fransa'daki departman sistemine benzer vilayet, kaza ve köy hiyerarşisini tesis eden taşra idare reformu.
Kanun-ı Esasi (1876)
Tersane Konferansı gününde ilan edilen, Mithat Paşa ve Genç Osmanlılar tarafından hazırlanan ve çift meclisli (Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan) parlamenter yapıyı kuran ilk Osmanlı anayasası.
Madde 113 (Kanun-ı Esasi)
Kanun-ı Esasi'de padişaha devlet güvenliğini bozduğu gerekçesiyle idari kararla kişileri mahkemesiz sürgüne gönderme yetkisi tanıyan ve anayasanın mimarı Mithat Paşa'nın sürülmesine yol açan fıkra.
Düyun-ı Umumiye İdaresi (1881)
Osmanlı Devleti'nin 1875'teki mali iflası sonrası Muharrem Kararnamesi ile kurulan ve devlet gelirlerinin %30'undan fazlasına Avrupalı alacaklılar konsorsiyumu adına el koyarak 'devlet içinde devlet' gibi çalışan mali kurum.
Hamidiye Hafif Süvari Alayları
1878 Berlin Antlaşması'nın 61. maddesi sonrasında Doğu Anadolu'daki Ermeni reformu taleplerine ve olası isyanlara karşı Sultan II. Abdülhamid tarafından Kürt aşiretlerinden oluşturulan paramiliter askeri birlikler.
Ahmet Rıza Grubu
Jön Türk muhalefeti içinde pozitivist anlayışı benimseyen, güçlü merkeziyetçiliği savunan, Meşveret gazetesini çıkaran ve dış müdahaleye kesinlikle karşı olan milliyetçi kanat.
Prens Sabahattin Grubu
Teşebbüs-i Şahsî ve Âdem-i Merkeziyet Cemiyeti çatısı altında toplanan; yerinden yönetimi, liberal piyasa ekonomisini, bireysel girişimciliği ve reformlar için yabancı müdahalesini kabul eden Jön Türk kanadı.
Reval Görüşmeleri (1908)
İngiltere Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikolay arasında Makedonya bölgesinin paylaşılması amacıyla yapılan ve İttihatçı subayların ayaklanarak II. Meşrutiyet'i ilan ettirmesini tetikleyen gizli zirve.
31 Mart Vakası (13 Nisan 1909)
Meşrutiyet rejimine ve İTC hegemonyasına karşı Taşkışla avcı taburlarının şeriat talebiyle başlattığı, gazeteci Hasan Fehmi'nin öldürülmesiyle patlak veren ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesiyle sonuçlanan irticai ayaklanma.
Hareket Ordusu
31 Mart Ayaklanması'nı bastırmak amacıyla Selanik'ten İstanbul'a gelen; komutanlığını Mahmut Şevket Paşa'nın, kurmay başkanlığını ise Kolağası Mustafa Kemal'in yürüttüğü askeri güç.
Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913)
Balkan Savaşları'ndaki Edirne kaybı üzerine Enver Bey öncülüğünde hükümet binasına yapılan, Sadrazam Kâmil Paşa'yı silah zoruyla istifaya mecbur bırakan ve İttihatçı Triumvirlik (Enver, Talat, Cemal Paşalar) diktatörlüğünü başlatan modern askeri darbe.
Milli İktisat
İttihat ve Terakki'nin 1914'te kapitülasyonları tek taraflı ilga etmesiyle uygulamaya koyduğu; gayrimüslim ve yabancı ticaret hegemonyasını tasfiye ederek devlet eliyle Müslüman-Türk milli burjuvazisi yaratmayı amaçlayan korumacı iktisat politikası.
Hukuk-ı Aile Kararnamesi (1917)
İttihat ve Terakki iktidarında kadınlara mahkeme yoluyla boşanma hakkı tanıyan, evliliği resmi devlet denetimine bağlayan ve şer'iye mahkemelerini Adliye Nezareti'ne bağlayarak seküler hukukun temelini atan düzenleme.
Zürcher'in Kadro Devamlılığı Tezi
Erik Jan Zürcher'in, Milli Mücadele kadroları ve taşra teşkilatları (Karakol Cemiyeti ve Müdafaa-i Hukuk grupları) ile İttihat ve Terakki örgütlenmesi arasında organik ve insani bir süreklilik bulunduğunu öne süren tarihsel tezi.
Misak-ı Milli (28 Ocak 1920)
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda kabul edilen; Mondros imzalandığı tarihteki sınırları bölünmez vatan ilan eden, kapitülasyonların kesinlikle kabul edilmeyeceğini bildiren ulusal bağımsızlık andı.
3 Mart 1924 Devrim Yasaları
Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim kurumlarının Maarif Vekâleti'ne bağlanması ve Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulmasını içeren üç kurucu laiklik kanunu.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 1924)
Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy tarafından kurulan; adem-i merkeziyetçiliği, liberal ekonomik modeli ve dini inançlara saygıyı savunan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisi.
Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925)
Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarılan, hükümete olağanüstü yürütme yetkileri veren, İstiklâl Mahkemeleri'ni yeniden tesis ederek muhalif partileri (TCF) kapatan ve basını denetim altına alan olağanüstü hâl yasası.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 1930)
Mustafa Kemal'in isteğiyle Fethi Okyar tarafından liberal iktisadi ilkelere dayalı bir muhalefet partisi olarak kurulan, ancak rejim karşıtı unsurların odağı haline gelmesi üzerine kurucusu tarafından feshedilen siyasi fırka.
İzmir İktisat Kongresi (1923)
'Misak-ı İktisadi'yi kabul eden, yabancı tekellere karşı ulusal sermayeyi ve özel teşebbüsü korumayı hedefleyen, liberal iktisadi temellerin atıldığı erken Cumhuriyet kongresi.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934)
1929 Büyük Buhranı'nın ardından Sovyet uzmanların desteğiyle hazırlanan; Sümerbank ve Etibank finansmanıyla tekstil, şeker, çimento ve demir-çelik (Karabük) sanayisini kuran devletçi kalkınma planı.
Kadro Dergisi (1932-1934)
Şevket Süreyya Aydemir öncülüğünde çıkarılan, Türk devrimine ve Kemalist Devletçilik ilkesine anti-emperyalist ve üçüncü yolcu bir kuramsal temel kazandırmaya çalışan fikir yayını.
Varlık Vergisi Kanunu (11 Kasım 1942)
II. Dünya Savaşı yıllarında aşırı ve haksız savaş kârlarını vergilendirme amacıyla yürürlüğe konan, ancak uygulamada gayrimüslim azınlıklara ağır mali külfet yükleyerek sermayenin el değiştirmesine sebep olan vergi kanunu.
Köy Enstitüleri (1940)
İsmail Hakkı Tonguç ve Hasan Âli Yücel önderliğinde kırsal kalkınmayı, okuryazarlığı ve köylünün yerinde eğitilmesini sağlamak amacıyla köylü çocuklarını öğretmen olarak yetiştiren özgün eğitim kurumları.