TDK Yazım Kuralları ve 2023 Değişiklikleri

TDK Yazım Kuralları ders notları ve 2023 güncellemelerini kapsayan terim ve kural kartları.

İki Çizgi Arasındaki Açıklama Cümleleri

Cümle içerisinde ara söz veya ara cümle niteliğinde iki çizgi arasında yer alan ve kural olarak büyük harfle başlamayan açıklama cümleleridir.

İki Noktadan Sonra Büyük Harf Kuralı

İki noktadan sonra gelen kısım bağımsız bir cümle niteliğinde ise büyük harfle, cümle veya özel ad niteliğinde olmayan örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlama kuralıdır.

Makam veya Ünvan Sözleri

Cümle içinde doğrudan özel adın yerine kullanılan ve büyük harfle başlatılan makam, mevki ve unvan bildiren sözcüklerdir (örnek: Vali, Cumhurbaşkanı).

Akrabalık Bildiren Kelimelerin Yazımı

Akrabalık adı olup lakap veya unvan olarak kullanıldığında büyük harfle (Baba Gündüz, Nene Hatun), öz akrabalık bildirdiğinde ise küçük harfle (Tülay ablam, Ayşe teyzem) yazılma kuralıdır.

Dünya, Güneş, Ay Sözcüklerinin Yazımı

Yalnızca astronomi ve coğrafya ile ilgili terim anlamıyla kullanıldığında büyük harfle; bu anlamların dışında veya mecaz anlamda kullanıldığında küçük harfle yazılan gök cismi adlarıdır.

Doğu ve Batı Sözlerinin Yazımı

Düşünce, hayat tarzı, politika bildirdiğinde ilk harfleri büyük; coğrafi yön bildirdiğinde veya özel isimden sonra geldiğinde ise küçük harfle yazılan sözcüklerdir.

Yer Adlarında Tür Bildiren İkinci İsimler

İlk isimden sonra gelen ve deniz, nehir, göl, dağ, boğaz gibi tür bildiren ikinci isimlerin büyük harfle yazılması kuralıdır (Ağrı Dağı, Van Gölü; fakat tamlama kuran il, ilçe, belde, köy adları küçüktür).

Yapı Adlarının Yazımı

Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, anıt gibi yapı adlarının bütün kelimelerinin büyük harfle yazılması kuralıdır (Dolmabahçe Sarayı, Galata Köprüsü).

Kısaltmalı Söyleyiş Kuralı

Yer bildiren özel isimlerde veya aslı kastedilen kurum, kanun, tüzük, yönetmelik adlarında kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğunda ilk harfin büyük yazılması ve gelen ekin kesmeyle ayrılması kuralıdır (Hisar'dan, Kanun'un).

Eser Adlarında Bağlaçların Yazımı

Eserdeki kelimelerin yalnızca ilk harfleri büyük yazıldığında ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de ile soru ekinin küçük; eserin tamamı büyük harfle yazıldığında ise bunların da büyük harfle yazılması kuralıdır.

Tarihî Dönem ile Tür/Tarz Bildiren Terimler

Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlarken (Cilalı Taş Devri, Tanzimat Dönemi); tarihî dönem bildirmeyip tür ve tarz bildiren terimlerin küçük harfle başlaması kuralıdır (divan edebiyatı, Türk sanat müziği).

Anlam Değişikliğine Uğrayan Özel Adlar

Özel ad kendi anlamı dışında müzik makamı (hicaz, nihavent), ölçü birimi (amper, jul) veya mecaz anlam (donkişotluk, allahlık) kazandığında büyük harfle başlamaması kuralıdır.

Belirli Tarih Bildiren Ay ve Gün Adları

Belli bir tarihi (gün veya yıl sayısı) içeren durumlarda ay ve gün adlarının büyük harfle (29 Mayıs 1453 Salı), belirli bir tarihi göstermediğinde ise küçük harfle (eylülün ikinci haftası) yazılmasıdır.

Üleştirme Sayıları Kuralı

Paylaştırma bildiren üleştirme sayılarının rakamla değil, daima yazıyla gösterilmesi kuralıdır (2'şer değil ikişer, 9'ar değil dokuzar).

Ticari Belgelerde Sayıların Yazımı

Çek, senet ve para ile ilgili işlemlerde yer alan birden fazla kelimelik sayıların araya boşluk konmadan bitişik yazılması kuralıdır (650,35 - altıyüzelliTL,otuzbeşkr.).

İkilemelerin Yazılışı

İkilemelerin, araya herhangi bir noktalama girmeden ayrı yazılması (adım adım, el ele, art arda); ancak kavram adı ve kalıcı isim oluşturan ikilemelerin bitişik yazılması kuralıdır (gırgır, çıtçıt).

SOMBaHÇeMİ

Bağlaç olduğu hâlde kalıplaşmış oldukları için bitişik yazılan 'ki' sözcüklerinin baş harflerinden oluşan kodlamadır: Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Hâlbuki, Çünkü, Meğerki, İllaki.

Sıfat Yapan '-ki' ve İlgi Zamiri '-ki'

Sıfat tamlaması kuran '-ki' (yapım eki) ile ismin yerini tutan '-ki'nin (çekim eki) her zaman kendinden önceki kelimeye bitişik yazılması kuralıdır.

Bağlaç Olan 'da / de'

Kendinden önceki sözcükten daima ayrı yazılan, hiçbir zaman 'ta / te' şeklinde sertleşmeyen ve kesme işaretiyle ayrılmayan bağlaçtır.

Büyük Harfli Kısaltmalarda Ek Kuralı

T.C. ve T. dışında noktasız yazılan büyük harfli kısaltmalara ek getirilirken kısaltmanın son harfinin okunuşunun (TDK'den); kelime gibi okunanlarda ise kısaltma okunuşunun esas alınmasıdır (ASELSAN'da).

Küçük Harfli Kısaltmalarda Ek Kuralı

Küçük harflerle yapılan kısaltmalara ek getirilirken kısaltmanın harflerinin değil, kısaltılan kelimenin tam okunuşunun esas alınmasıdır (kg'dan, cm'yi).

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler (Anlam Kriteri)

Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimelerin ayrı yazılması kuralıdır (köpek balığı, çalı kuşu, çörek otu, kireç taşı, kuru fasulye).

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler (Anlam Kriteri)

Birleşme esnasında kelimelerinden her ikisi veya ikincisi kendi anlamını kaybedip mecazlaşarak yeni bir varlığı karşıladığında bitişik yazılması kuralıdır (kuşburnu, hanımgöbeği, yalıçapkını).

Somut Olmayan Alt, Üst ve Üzeri Sözleri

Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle oluşan kavramların bitişik yazılmasıdır (bilinçaltı, ayaküstü, suçüstü).

Baş ve Başı Sözleriyle Kurulan Birleşik Kelimeler

Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları (başsavcı, başhekim) ile topluluk yöneticisi anlamındaki başı sözüyle kurulan belirtisiz isim tamlamalarının (aşçıbaşı, binbaşı) bitişik yazılmasıdır.

-hane Kuralı

Sonu 'a' ünlüsü ile biten sözcüklere 'hane' kelimesi geldiğinde ilk hecenin düşmesi kuralıdır (eczane, pastane, hastane; dershane kelimesi bu kurala uymaz).

Pekiştirmeli Sözler

Sıfat veya zarf görevinde kullanılan ve ilk hecenin m, p, r, s sesleriyle pekiştirilmesiyle kurulan sözcüklerin daima bitişik yazılmasıdır (masmavi, sapsarı, çepeçevre, apaçık).

Kurum ve Kuruluş Adlarında Kesme İşareti Kuralı

Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen çekim eklerinin kesme işaretiyle ayrılmaması kuralıdır (Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan).

Özel Adlarda Yapım ve Çokluk Ekleri Kuralı

Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer çekim eklerinin kesme işareti ile ayrılmamasıdır (Türkçenin, Ahmetler, Müslümanlıkta).

3. Teklik İyelik Eki Değişimi Kuralı

Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti kullanılmaması kuralıdır (Boğaz Köprümüzün, Kuşadamızdaki).

Nispet Eki Düzeltme İşareti

Nispet ekinin (-î), belirtme hâli ve iyelik ekiyle karışmasını engellemek amacıyla üzerine konulan düzeltme işaretidir (dinî bilgiler, resmî kurumlar, askerî okul).

Ünvan (2023 TDK Değişikliği)

Daha önce kılavuzda 'unvan' olarak yer alan kelimenin 2023 düzenlemesiyle güncellenen doğru biçimidir.

Çi Börek (2023 TDK Değişikliği)

Daha önce yaygın olarak 'çiğ börek' şeklinde yazılan börek adının 2023 kılavuz güncellemesinde tespit edilen güncel yazımıdır.

Hasır Altı (2023 TDK Değişikliği)

Eskiden 'hasıraltı' şeklinde bitişik yazılan, 2023 güncellemesi ile ayrı yazılması kararlaştırılan kelime grubudur.

Yeşille Başlayan Sebze Adları (2023 TDK Değişikliği)

Eskiden bitişik yazılan yeşilbiber, yeşilfasulye, yeşilsoğan ve yeşilzeytin sözcüklerinin 2023 kuralıyla 'yeşil biber', 'yeşil fasulye', 'yeşil soğan' ve 'yeşil zeytin' biçiminde ayrı yazılmasıdır.

Savap

2023 güncellemesiyle 'hatasıyla savabıyla' deyiminde yer alan ve 'hayırlı davranış karşılığı mükafat' anlamına gelen 'sevap' sözcüğünden farklı olarak 'doğru' anlamına gelen sözcüktür.

Boy Pos (2023 TDK Değişikliği)

Daha önce 'boy bos' biçiminde yazılan deyim kalıbının 2023 yılında güncellenen yeni yazılış şeklidir.

Ek-Fiil / Ek-Eylem (2023 TDK Değişikliği)

Eski kılavuzda ayrı yazılan 'ek fiil' ve 'ek eylem' terimlerinin 2023 güncellemesiyle kısa çizgi kullanılarak 'ek-fiil' ve 'ek-eylem' şeklinde yazılmasıdır.

Kayyım (2023 TDK Değişikliği)

Eski yazımı 'kayyum' olan ve 2023 düzenlemesinde güncel kılavuz biçimi 'kayyım' olarak belirlenen idari görevli terimidir.