Sztuka renesansu we Włoszech – terminy z architektury, rzeźby i malarstwa

Zestaw fiszek słownikowych obejmujący kluczowe pojęcia, techniki i elementy architektoniczne, rzeźbiarskie oraz malarskie włoskiego renesansu.

Willa

Reprezentacyjna, podmiejska lub wiejska rezydencja mieszkalna połączona z otoczeniem krajobrazowym. W renesansie (zwłaszcza u Andrei Palladia) zyskała układ oparty na rygorystycznych proporcjach i symetrii z czerpanymi z antyku portykami kolumnowymi.

Pałac / Palazzo

Reprezentacyjny miejski gmach mieszkalno-reprezentacyjny, pozbawiony funkcji obronnych. Zazwyczaj miał zwartą, czworoboczną bryłę z wewnętrznym, otwartym dziedzińcem arkadowym oraz elewacją dzieloną gzymsami kordonowymi, boniowaniem lub rządem pilastrów.

Kaseton

Wieloboczne (najczęściej kwadratowe lub oktagonalne) zagłębienie na podniebiu stropów, sklepień kolebkowych lub wewnątrz kopuł, pełniące funkcję dekoracyjną oraz optycznie wzbogacające i strukturyzujące płaszczyznę.

Kopuła

Sklepienie w kształcie czaszy (półkuliste lub eliptyczne) wznoszone nad pomieszczeniem na planie centralnym (koła, kwadratu lub wieloboku). W renesansie uznawana obok koła za figurę doskonałą, stanowiącą odbicie boskiej harmonii.

Bęben (tambur)

Walcowata lub wieloboczna podbudowa pod kopułą, zrętuszowana i przeważnie przebita oknami, stanowiąca podstawę dla konstrukcji czaszy kopuły.

Latarnia

Mała wieżyczka (walcowata lub wieloboczna) umieszczana na szczycie kopuły nad jej zwornikiem, doświetlająca wnętrze budowli oknami i zwieńczona hełmem.

Pendentyw

Element konstrukcyjny w kształcie trójkąta sferycznego, umożliwiający przejście z planu kwadratu lub wieloboku w dolnej części do koła bębna lub samej kopuły.

Pilaster

Płaski, pionowy element architektoniczny w formie spłaszczonego filara przylegający do ściany i nieznacznie występujący przed jej lico. Składa się z bazy, trzonu oraz głowicy w określonym porządku architektonicznym.

Kolumna

Pionowa podpora o przekroju koła, składająca się z bazy, trzonu oraz głowicy. W renesansie i baroku stosowano klasyczne porządki: toskański, joński, koryncki i kompozytowy.

Portyk

Otwarty ganek kolumnowy lub filarowy wieńczony trójkątnym frontonem, osłaniający wejście do budynku lub stanowiący główną dominantę fasady.

Fronton (naczółek)

Szczyt trójkątny lub półkolisty, wieńczący portyk, fasadę budowli bądź stanowiący dekoracyjne obramienie zwieńczenia okien i drzwi.

Tympanon

Wewnętrzne trójkątne (lub półkoliste) pole zawarte między gzymsami frontonu, często wypełnione reliefem lub rzeźbą.

Sklepienie kolebkowe

Sklepienie o przekroju półwala, opierające się na podłużnych ścianach. W renesansie i baroku często doświetlane lunetami lub pokrywane dekoracją kasetonową.

Łuk pełny (półkolisty)

Podstawowa forma łuku w renesansie oparta na promieniu koła, nawiązująca bezpośrednio do architektury antycznej.

Arkada

Element architektoniczny złożony z dwóch podpór (kolumn lub filarów) połączonych górą łukiem.

Nisza

Wnęka w ścianie (często wykończona półkoliście lub w formie konchy), przeznaczona do umieszczenia posągu, popiersia lub naczynia.

Spływ wolutowy (esownica/woluta)

Motyw architektoniczny i ornamentalny w formie zwoju (ślimacznicy), służący do płynnego spięcia wyższej kondygnacji fasady z szerszą kondygnacją dolną lub bębna z korpusem budowli.

Gzyms

Wysunięty przed lico ściany poziomy pas architektoniczny, który dzieli elewację na kondygnacje (gzyms kordonowy) lub wieńczy całą ścianę (gzyms koronujący).

Fryz

Poziomy pas w belkowaniu położony między architrawem a gzymsem (często zdobiony płaskorzeźbą, metopami i tryglifami) lub dekoracyjny pas ścienny pod stropem.

Tralka

Pionowy, profilowany element z kamienia, drewna lub gipsu podtrzymujący poręcz balustrady.

Westybul

Reprezentacyjny, przestronny przedsionek lub reprezentacyjna klatka schodowa wewnątrz budowli, prowadząca do głównych sal lub komnat (np. westybul Biblioteki Laurenziana autorstwa Michała Anioła).

Amfilada (układ amfiladowy)

Ciąg reprezentacyjnych pomieszczeń połączonych drzwiami umieszczonymi na jednej osi wizualnej, umożliwiający przechodzenie bezpośrednio z jednej sali do drugiej.

Palladianizm

Nurt w architekturze nawiązujący do twórczości Andrei Palladia, oparty na rygorystycznym stosowaniu symetrii, harmonii matematycznej, centralizacji planów i portyków kolumnowych.

Wielki porządek

Zasada kompozycji elewacji, w której kolumny lub pilastry przechodzą przez dwie lub więcej kondygnacji budowli, scalając je w jedną monumentalną całość.

Pieta

Przedstawienie ikonograficzne Matki Boskiej trzymającej na kolanach lub podtrzymującej martwe ciało Chrystusa po zdjęciu z krzyża (np. Pieta watykańska Michała Anioła).

Fresk

Technika malarstwa ściennego polegająca na nakładaniu farb odpornych na działanie wapna na świeży, wilgotny tynk (al fresco).

Tondo

Dzieło malarskie lub rzeźbiarskie (relief) wykonane w formacie koła (np. Tondo Doni Michała Anioła, Madonna della Sedia Rafaela).

Stanze Watykańskie

Reprezentacyjne apartamenty papieskie w Pałacu Watykańskim, zasłynące z cyklu monumentalnych fresków namalowanych przez Rafaela Santiego i jego uczniów (np. Szkoła Ateńska).

Perspektywa geometryczna (linearna)

Naukowa metoda zbieżnego odwzorowywania trójwymiarowej przestrzeni na dwuwymiarowej płaszczyźnie, w której wszystkie linie głębi zbiegają się w jednym punkcie horyzontu (opracowana w quattrocencie przez Brunelleschiego i Albertiego).

Perspektywa powietrzna

Metoda budowania głębi przestrzennej poprzez osłabianie wyrazistości konturów i nasycenia barw w miarę oddalania się od widza (dalsze plany i pejzaże stają się miękkie, sinobłękitne i zamazane).

Perspektywa malarska (barwna)

Kształtowanie przestrzeni na obrazie za pomocą stosowania tonacji ciepłych na pierwszym planie oraz chłodnych i oliwkowych na dalszych planach.

Figura serpentinata

Manierystyczny układ skrętu ciała postaci w rzeźbie lub malarstwie, w którym sylwetka przypomina obracający się płomień lub kształt litery 'S' (np. Porwanie Sabinek Giambologny).

Non finito

Celowe lub wynikające z przerwania prac pozostawienie dzieła rzeźbiarskiego bądź malarskiego w stanie niedokończonym, szkicowym, co wyzwala ekspresję tworzywa i wyobraźnię (np. Pieta Rondanini Michała Anioła).

Bozzetto

Niewielki, wstępny model rzeźbiarski z gliny, wosku lub gipsu, służący artyście do przeanalizowania kompozycji i bryły przed przystąpieniem do właściwej pracy w marmurze lub odlewie w brązie.

Marmur z Carrary (karraryjski)

Wysoce ceniony, biały lub lekko szary marmur wydobywany w toskańskiej Carrarze, stanowiący podstawowy surowiec włoskich rzeźbiarzy renesansowych (np. Michała Anioła).

Kompozycja piramidalna

Ukształtowanie grupy figuralnej na planie trójkąta/piramidy, nadające dziełu harmonię, statykę i zwartość (np. Pieta watykańska Michała Anioła czy obraz Święta Anna Samotrzeć Leonarda da Vinci).

Sfumato

Technika malarska stworzona przez Leonarda da Vinci, polegająca na łagodnym, 'mglistym' przechodzeniu ze światła w cień bez ostrego konturu (np. w obrazie Mona Lisa).

Chiaroscuro

Włoski termin oznaczający światłocień, czyli stosowanie wyraźnych kontrastów jasnych i ciemnych partii w celu uzyskania efektu trójwymiarowości bryły i budowania nastroju.

Kontrapost

Zasada kompozycyjna rzeźby i malarstwa, polegająca na oparciu ciężaru ciała postaci na jednej nodze (obciążonej), przy jednoczesnym ugięciu i swobodzie drugiej (odciążonej), co tworzy naturalne wygięcie kręgosłupa i bioder (np. posąg Dawida Michała Anioła).