Vraagstukken latere levensfasen

slides

VB: ouder worden aspecten

• dementie

• grijze haren

• rimpels

• mictieklachten

• kanker

• verminderde mobiliteit

• HVZ

• visus-/gehoorklachten

normale veroudering samenvatting

veroudering is een heterogeen en stochastisch proces dat iedereen op zijn eigen tijd doorloopt

vrijwel elk orgaan ondergaat een proces van normale veroudering

• presbiopsie

• verminderde immuniteit

• tragere peristaltiek

• sarcopenie

homeostenosis = afnemen van reserves → kwetsbarader (frailty)

wat is homeostenosis

afnemen van reserves → kwetsbaarder (fraitly)

passende zorg, wat is daarvoor nodig

• noodzaak tot passende zorg van ouderen

  • doelmatig

  • kosteneffectief

  • persoonsgericht zorg

→ comprehensive geriatric assessment (CGA) + Integrated Care Plan

ageism tegengaan: vijf feiten

• oud: niet versleten zijn en niets kunnen

• prettig als één arts de regie neemt (specialist ouderengeneeskunde)

• heb oog voor naasten

• ouder worden: soms verwerkingsproces

• zelfredzaamheid en behoud van functioneren staat centraal

sarcopenie, wat is het, hoe behandel je het

• spieratrofie en verlies van spierkracht

• normale veroudering

• geeft verhoogd risico op vallen en morbiditeit

• behandelindicatie: afh van ernst en persoonlijke wensen

veroudering van het oog: vier punten en evt gevolg

• verminderde elasticiteit van de lens, verminderde accomodatie

  • gevolg: presbiopsie

• verminderde bloedvoorziening naar de retina

  • gevolg: verminderd contrast donker/licht

• verminderde convergentie en oogbewegingen naar boven

• CAVE: Charles Bonnet syndr

veroudering van het oor drie punten en gevolg

• stuggere membranen en botes

  • gevolg: presbyacusis

• verlies aan haartjes in orgaan van Corti

  • gevolg: verlies hoge tonen

• Dikkere vloeistof in vestibulaire orgaan

  • gevolg: neiging tot BPPD

veroudering geur/smaak twee punten en gevolg

• geur en smaak nemen af

  • gevolg: moeilijk inschatten van gevaarlijke situaties, en minder zin in eten waardoor sneller ondervoeding

• atrofie van de tong

  • gevolg: ondervoeding

veroudering van het centraal zenuwstelsel

• atrofie van de hersenen

  • gevolg: tragere cognitieve processen

• verandering in receptoren van neurotransmitters

  • gevolg: overgevoeligheid voor psychofarmaca

• verandering in circadiaansritme

  • gevolg: slaapproblematiek

• verandering in pijnbeleving

veroudering van het bewegingsappraaat vier punten evt gevolgen

• artrose

• toename vetweefsel

• afname spierweefsel TII

  • gevolg: sarcopenie, verminderde spierkracht, toegenomen risico op vallen en mortaliteit

• afname trabeculair bot

  • gevolg: meer fracturen

veroudering immuunsysteem vier punten met evt gevolgen

• beenmergcapaciteit omlaag

  • gevolg: tragere respons op bloedverlies en infecties

• toegenomen activiteit van trombocyten

• dunnere barrières

• meer geheugencellen met neiging tot klonale expansie, minder naïeve cellen

  • gevolg: infecties, kanker, trombose

veroudering immuunsysteem/ bij infectie geen koorts verschillende organen/oorzaken

• spieren: verminderde metabole warmte productie door sarcopenie

• vaten: vasoreactiviteit omlaag

• CNS: verminderde reacite op cytokinen

• immunologie: verminderde immuunrespons

• iatrogeen: meds

immuunsenescentie

• vele verschillende pathogenen en omstandigheden → complexe afweer nodig

• immuniteit: biomechanische barriere + eiwitten + immuuncellen

• die drie komen samen tot immunosenescentei: immuunsysteem verandert met ouder worden

• waaronder:

  • dunnere huid

  • permeabiliteit van darmmucosa omhoog

  • pro-inflammatoire cytokines omhoog

  • hematopoëtische SC omlaag

  • thymus omlaag = t cellen omlaag

  • B-cellen omlaag

preventief rekening houden met immunosenescentie:

• geef vaccinaties: covid, influenza, pneumokok, gordelroos

veroudering longen

• restrictieve en obstructieve veranderingen/ziektes

• diffusieopp omlaag, (-20%)

• minder cilliae en zwakkere hoestreflex

  • gevolg: neiging tot pneumonie met kortademigheid en hoesten als laat symptoom

veroudering hart/vaten

• celverlies en fibrose SA-knoop

  • gevolg: bradycardie

• hypertrofie LV

  • gevolg: diastolische dysfunctie

• stugge vaten en minder gevoelige barorefex

  • gevolg: HT vs orthostase

veroudering nieren/urinewegen

• nieratriofie

• GFR en RBF omlaag

• stuggere blaas met zwakkere spieren

• obstructie door verzakking/prostatisme

• verzwakte bekkenbodem

  • gevolg: gevoeliger voor elektrolytstoornissen en incontinentie

veroudering huid

• rimpels

• zweetproductie neemt af

  • gevolg: thermische schok

• talgproductie neemt af

  • gevolg: droge huid

• vaten worden fragiel

  • gevolg: hematomen

• melanocyten veranderen

  • gevolg: lentigo senillis

• verruca seborrhoica

veroudering GI tract

• tragere peristaltiek

  • gevolg: reflux gastritis, obstipatie

• verminderde lever grootte en doorbloeding

• verandering enzymactiviteit

normale veroudering reproductief meer bij de man

• afname testosteron

• ED

• verminderd libido

veroudering reproductief meer bij de vrouw

• afname oestrogeen

  • gevolg: atrofie vagina/uterus en osteoporose

• toename FSH en LH

  • gevolg: relaxatie van ligamenten, verlies spiertonus

• verminderd libido

• dyspareunie

veroudering: kou

• minder vasoconstrictie

• minder warmte productie door sarcopenie

totaal gevolg: onderkoeling

veroudering: warmte

• minder toename in hartminuut volume

• verminderde bloedredistributie uit organen

• verminderde huiddoorbloeding

• verminderde zweetproductie

totaal gevolg: zonnesteek

differentiatie tussen normale veroudering/ziekte

• moeilijk te doen

• fors versnelde veroudering: kan uiting zijn van onderliggende ziekte

huidafwijkingen leren, hoe herken je ze, wanneer iets mee doen?

bvb cherry angiomas

levensfasen:

periodes in levensloop die worden gekenmerkt door veranderingen in de fysieke gesteldheid en/of sociale rol. Tijdens deze levensfasen zijn er een aantal sociale veranderingen/ verwachtingen

• voorbeelden: diploma halen, kinderen krijgen, met pensioen gaan

de vier levensfasen

• 1 groei

  • spelen, genieten, onbevangen (opbouw)

• 2 bloei

  • carriere, gezin, relatie, opbouw financiën, status en ego (consolidatie en uitbreiding)

• 3 mature

  • keuzevrijhied, (groot)ouderschap, tijd en geld, naar buiten gericht, gelukkig en positief (afbouw)

• 4 senior

  • kwetsbaarheid, zorg, verlies (laatste levensfasen)

verlies in welke fase en hoe ziet dat eruit

• vierde levensfase van 75/80+

• fysiek, geestelijk en sociaal verlies. in 3e levensfase nog wel aanpassing en balans gevonden, in 4e levensfase vaak erg lastig

twee kanten van wie/wat bepaalt dat je een gelukkige, tevreden en aangename oudere wordt en geen verbitterd, angstig en zeurend oudje?

• anderen:

  • maatschappelijke/culturele opvattingen over ouder worden die doorwerken in zelfbeeld

• zelf: eigen verantwoordelijkheid voor psychische gezondheid door levenslooptheorieën (3)

de drie levenslooptheorieën, en extra info

1. zelfrealisatie (Ryff)

2. ontwikkelingsregulatie (Baltes & Baltes)

3. zelf-management-van-welbevinden (Steverink)

gaan uit van eigen verantwoordelijkheid en waarbij de hamvraag: wat moet je doen om een gelukkige, tevreden en aangename oudere te worden? speelt

zelfrealisatie

• vastgesteld doel

• zes dimensies waar zoveel mogelijk aan moet worden voldana

• vraag: in welke dimensie stagneert iemand?

de zes dimensies van de zelfrealisatie levenslooptheorie

• self acceptance

• purpose in life

• environmental mastery

• positive relationships

• personal growth

• autonomy

levenslooptheorie ontwikkelingsregulatie

• flexibel doel, streven naar maximale winst en minimaal verlies

  • assimilatie: sitautie of eigen gedrag veranderen zodat het doel kan worden vastgehouden

  • accomodatie: aanpassen van eigen doel aan veranderde werkelijkheid

• strategieën waarmee mensen hun ontwikkeling kunnen sturen

  • selectie: niet meer alles doen

  • optimalisatie: meer moeite moeten leveren

  • compensatie: aanpassingen en hulpmiddelen

levenslooptheorie zelfmanagement

• voor fysiek en sociaal welbevinden zijn er een aantla bouwstenen

  • voeding

  • geld

  • vrienden

  • kinderen

  • hobbies

• vragen die je erbij kunt stellen

  • in welke dimensie stagneert iemand

  • is er een problematische strategie

  • welke hulpbronnen of zelfmanagementskills zijn er nodig om aan die bouwstenen te voldoen?

metoprolol: soort, indicatie, bijwerkingen

• soort: betablokker

• indicatie: HT, ritmestoornissen, angina perctoris

• bijwerkingen: bradycardie, perifere vasoconstrictie, bronchoconstrictie, vermoeidheid

rivastigmine: soort, indicatie, bijwerkingen

• soort: cholinesteraseremmer

• indicatie: symptomatische dementie

• bijwerkingen: misselijkheid, braken, gebrek aan eetlust, gewichtsverlies, diarree, duizeligheid

tamsulosine soort, indicatie, bijwerkingen

• soort: alfablokker

• indicatie: LUTS door prostaathypertrofie

• bijwerkingen: retrogade ejaculatie, orthostatische hypotensie

ouderen en seksualiteit

• ongeveer 51% van de 70+ ers is nog seksueel actief

• soloseks en met een partner

• vrouwen leven langer = vaker weduwe en minder beschikbaarheid aan seksuele partners

seksuele problematiek, welke vlakken, oorzaken, waar het van afhangt

• op alle vlakken: van libido tot orgasme

• oorzaken:

  • veroudering van het lichaam

  • chronische ziekte

  • medicatiegebruik

  • psychische problematiek

• circel van bancroft: seksueel functioneren hangt af van somatische, psychische en sociale factoren

cirkel van bancroft welke factoren en waardoor/ wat zijn de factoren specifieker

• somatische factoren:

  • verandering hormoonhuishouding

  • impact van ziekte en behandeling

  • (poly)farmacie

• psychologische factoren: depressie, angst, zelfwaardering, seksuele geschiedenis ect

• sociale factoren: het oudere lichaam wordt negatief beoordeeld. heirdoor is er vaak een negatieve houding tav seksueel actief zijn als oudere

PLISSIT model

• (P) permissie: acceptatie en legitimering: geruststelling

• (LI) laagdrempelige informatie: basale informatie en voorlichting → kennis en inzicht

• (SS) specifieke suggesties: specifieke instructies of advies

• (IT) Intensieve Therapie: bij complexe problematiek: verwijzing naar gespecialiseerde experts wenselijk

De niet-westerse migrant

• ongeveer 40% heeft een niet-westerse achtergrond

• alle groepen zijn erg divers

  • inherente verschillen (geslacht, ras)

  • verworven verschillen (opleiding, gezondheid

• “de gemiddelde migrant” bestaat niet → vermijd stereotypering

• succesful ageing = gezond en gelukkig oud worden

dingen waar niet-westerse migranten mee temaken hebben

• ervaren op jonge lt gezondheidsproblemen

• hebben een lagere gezonde levensverwachting

• hebben meer comorbiditeit

• hebben echter minder vaak kanker

• ervaren ziekten vaak op een andere manier door cultuur en religie

waarom oudere migranten over het algemene ongezonder zijn

• vaak een laag SES,

• beperkte taal- en gezondheidsvaardigheden

• ongusntige leefstijl/dieet en stress

• vaak hebben migratieverhalen invloed op de gezondheidsproblemen nu

• arbeidsmigratnen hebben nu bvb meer fysieke problematiek

niet-westerse migrant naar de HA vaker omdat

• gebrek aan kennis omtrent andere mogelijkheden

• er een algemeen slechtere gezondheid is

• ze minder thuiszorg/ intramurale zorg hebben;

  • gebrek aan kennis

  • negatief beeld

  • kosten/eigen bijdrage

  • taal- en communicatieproblemen

  • sluit niet aan op eigen behoeften

  • schaamte/trotsgevoelens

  • hoge verwachtingen van kinderen

explanatory models stappen (6)

1. vraag naar etnische identitiet en of deze van belang is voor de pt

2. vraag naar wat er van belang is voor de pt en zijn/haar familie indien van toepassing

3. probeer het verhaal dat de pt heeft over haar/zijn ziekte te achterhalen

4. identificeer huidige stress en sociale steun van de pt in kwestie

5. probeer de invloed van cultuur op het klinische gesprek te achterhalen

6. beantwoord de vraag naar effectiviteit: werkt dit? Werkt deze benadering?

geriatrische assessment delen:

• zorgvuldige en gestructureerde evaluatie

• doelen:

  • voorkomen funcitonele achteruitgang

  • vroegtijdige herkenning van problemen

• onderdelen

  • biografische, klachten en heteroanamnese

  • lichamelijk onderzoek

  • Mini Mental Status Examination (MMSE)

  • Geriatric Depression Scale (GDS)

  • iADL/ADL beoordeling

  • Delier Observatie Schaal Score (DOSS) op indicatie

MMSE wat is het

een tool om te screenen op cognitieve beperkingen/ achteruitgang bij ouderen: niet uit je hoofd leren wel kunnen beoordelen

MMSE algemene punten (belangrijk!)

• geef duidelijke uitleg

• stel iedere vraag max. 3 keer tenzij anders aangegeven. geen antw = 0 punt

• gebruik van gehoorapparaten/ bril wordt gestimuleerd

• blijf zo neutraal mogelijk en vermijd confrontatie

• gebruik zoveel mogelijk andere scores (GDS/ADL/iADL) bij het interpreteren van de resultaten, betrek ook lt, hoogst genoten opleiding en medische VG erbij

MMSE interpratatie puntenaantallen:

• normaal 25-30

• mild 21-24

• moderate: 10-20

• severe: onder de 10

GDS wat is het 01:19