1/29
Bộ thẻ từ vựng tổng hợp các khái niệm, đặc trưng, hình thức và cơ cấu tổ chức của Nhà nước và Hệ thống chính trị theo tài liệu bài giảng Lý luận Nhà nước và Pháp luật.
Nhà nước
Tổ chức có quyền lực đặc biệt của xã hội, bao gồm một lớp người được tách ra từ xã hội chuyên thực thi quyền lực, nhằm tổ chức và quản lí xã hội; là bộ máy quản lí, điều hành hoạt động xã hội.
Quyền lực nhà nước (QLNN)
Khả năng của nhà nước làm cho các cá nhân, tổ chức trong xã hội phải phục tùng ý chí của nhà nước; bao trùm toàn xã hội, chi phối mọi cá nhân, tổ chức và được bảo đảm bằng bộ máy cưỡng chế.
Quản lý dân cư theo lãnh thổ
Đặc trưng của nhà nước thông qua việc phân chia lãnh thổ quốc gia thành các đơn vị hành chính - lãnh thổ (tỉnh, xã) và thiết lập các cơ quan nhà nước tại đó để quản lý, điều tiết quyền và nghĩa vụ của người dân theo nơi cư trú.
Chủ quyền quốc gia
Quyền quyết định tối cao và độc lập của nhà nước, tự quyết mọi vấn đề đối nội và đối ngoại, không phụ thuộc vào bất kỳ cá nhân, tổ chức nào trong hoặc ngoài nước.
Thuế
Khoản tiền hay hiện vật mà người dân buộc phải nộp cho nhà nước theo quy định của pháp luật, là nguồn của cải quan trọng nuôi dưỡng bộ máy nhà nước và phát triển các mặt trong đời sống.
Nguồn gốc nhà nước (theo chủ nghĩa Mác - Lênin)
Hiện tượng xã hội mang tính lịch sử, xuất hiện khách quan từ nguyên nhân kinh tế (chế độ tư hữu xuất hiện) và nguyên nhân xã hội (sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng và mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa).
Ba hình thức xuất hiện điển hình của nhà nước (theo Ăngghen)
Bao gồm: Nhà nước Athens (nảy sinh trực tiếp từ sự đối lập giai cấp trong nội bộ thị tộc), Nhà nước Roma (ra đời từ thắng lợi của giới bình dân chống lại quý tộc), và Nhà nước Giecman (dựa trên kết quả chinh phục lãnh thổ của các tộc người Giecman khi đế chế Roma tan rã).
Nhà nước của Nhân dân
Nhà nước mà nhân dân là người chủ, quyết định số phận pháp lý, là gốc của quyền lực; nhà nước thuộc về toàn thể nhân dân và chỉ là chủ thể được nhân dân ủy quyền thực hiện quyền lực.
Nhà nước do Nhân dân
Nhà nước do nhân dân giành lấy thông qua cách mạng, do nhân dân tham gia nắm giữ bộ máy, thực hiện chức năng, nhiệm vụ, cung cấp nguồn lực nuôi dưỡng và thực hiện kiểm tra, giám sát.
Nhà nước vì Nhân dân
Nhà nước lấy lợi ích của nhân dân làm mục tiêu cao nhất; là công cụ bảo vệ nhân dân, giải phóng nhân dân khỏi áp bức bất công, bảo đảm quyền con người và đem lại cuộc sống văn minh, hạnh phúc.
Dân chủ
Chế độ chính trị mà nhân dân có quyền tham gia vào đời sống chính trị của đất nước, tham gia tổ chức, hoạt động của cơ quan nhà nước, bàn bạc, thảo luận và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.
Hình thức chính thể
Cách thức và trình tự thành lập cơ quan cao nhất của nhà nước, xác lập mối quan hệ giữa cơ quan đó với cơ quan cấp cao khác và với nhân dân (gồm hai dạng cơ bản: chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa).
Chính thể quân chủ tuyệt đối
Chính thể mà nhà vua có quyền lực tối cao và vô hạn trong cả ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, không bị chia sẻ cho ai và không chịu bất kỳ sự hạn chế nào.
Chính thể quân chủ hạn chế
Chính thể mà nhà vua chỉ nắm giữ một phần quyền lực tối cao hoặc nắm giữ quyền lực tối cao một cách tượng trưng, bị hạn chế bởi các cơ quan khác như Nghị viện, Chính phủ.
Chính thể cộng hòa quý tộc
Chính thể cộng hòa mà quyền bầu cử thành lập cơ quan tối cao của nhà nước chỉ thuộc về tầng lớp quý tộc, mang tính đặc quyền đặc lợi (ví dụ: Nhà nước La Mã, Sparte).
Chính thể cộng hòa dân chủ
Chính thể cộng hòa mà quyền bầu cử cơ quan tối cao của nhà nước thuộc về tất cả các tầng lớp nhân dân không phân biệt quý tộc hay dân thường theo quy định của pháp luật.
Hình thức cấu trúc nhà nước
Cách thức tổ chức quyền lực nhà nước theo đơn vị hành chính - lãnh thổ và xác lập mối quan hệ giữa các cấp chính quyền nhà nước với nhau (gồm nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang).
Nhà nước đơn nhất
Hình thức cấu trúc nhà nước trong đó chủ quyền quốc gia thuộc về trung ương; địa phương là những đơn vị hành chính - lãnh thổ không có chủ quyền; cả nước chỉ có một hệ thống chính quyền và một hệ thống pháp luật.
Nhà nước liên bang
Hình thức cấu trúc nhà nước trong đó chủ quyền quốc gia được chia sẻ giữa chính quyền liên bang và chính quyền các bang; tồn tại song song nhiều hệ thống chính quyền và hệ thống pháp luật.
Chế độ chính trị
Tổng thể các phương pháp mà nhà nước sử dụng để thực hiện quyền lực nhà nước, phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước với nhân dân và địa vị của nhân dân trong đời sống chính trị đất nước.
Chế độ phản dân chủ
Chế độ chính trị mà nhân dân bị gạt ra ngoài đời sống chính trị, quyền tự do chính trị không được thừa nhận hoặc bị chà đạp; nhà nước chú trọng phương pháp bạo lực, chuyên chế, độc tài (đỉnh cao là chế độ phát xít, diệt chủng).
Hình thức Nhà nước Việt Nam hiện nay
Xác định gồm: Chính thể cộng hòa dân chủ nhân dân; Cấu trúc nhà nước đơn nhất, trung ương tập quyền; Chế độ chính trị là chế độ dân chủ.
Chức năng nhà nước (CNNN)
Những công việc cơ bản, bao trùm, xuyên suốt mà nhà nước phải làm nhằm tổ chức và quản lí xã hội, gắn liền với những thuộc tính vốn có và do bản chất nhà nước quyết định.
Hình thức pháp lý thực hiện chức năng nhà nước
Các hoạt động mang lại hậu quả pháp lý, được tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định, bao gồm: xây dựng pháp luật (lập pháp), tổ chức thực hiện pháp luật (hành pháp), và bảo vệ pháp luật (tư pháp).
Hình thức phi pháp lý thực hiện chức năng nhà nước
Các hoạt động không làm phát sinh hậu quả pháp lý trực tiếp (như tổ chức hội nghị, hội thảo khoa học; phát động phong trào thi đua; hoạt động tác nghiệp - kỹ thuật), đóng vai trò hỗ trợ thực hiện chức năng nhà nước.
Bộ máy nhà nước
Hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương, được tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Cơ quan nhà nước
Bộ phận cơ bản cấu thành nhà nước, bao gồm số lượng người nhất định, được tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật, nhân danh nhà nước thực hiện quyền lực nhà nước.
Thẩm quyền của cơ quan nhà nước
Toàn bộ các nhiệm vụ và quyền hạn do pháp luật quy định mà một cơ quan nhà nước được thực hiện và phải thực hiện nhằm thi hành chức năng được giao.
Hệ thống chính trị (HTCT)
Tổng thể các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội trực tiếp nắm giữ hoặc tham gia thực thi quyền lực chính trị dưới sự lãnh đạo của một đảng cầm quyền hoặc liên minh các đảng cầm quyền (cơ cấu gồm: Nhà nước, Đảng chính trị, Các tổ chức chính trị - xã hội).
Nhà nước pháp quyền
Nhà nước đề cao vai trò của pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội, hoạt động trên cơ sở hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo và các nguyên tắc chủ quyền nhân dân, phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước.