Biology H9 + H10

Biodiversiteit

de soortensamenstelling en de soortenrijkdom van een bepaald gebied

biologisch afbreekbaar

het omzetten van organische stoffen in anorganische stoffen door schimmels en bacteriën

biologische landbouw

landbouw zonder gebruik te maken van chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest

broeikaseffect

natuurlijk warmteisolerend effect van het broeikasgas CO2

broeikasgas

gas in de atmosfeer met een warmte-isolerende werking

duurzame ontwikkeling

ontwikkeling die niet ten koste gaat van de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien

energietransitie

de overgang van energieproductie met fossiele brandstoffen naar energieproductie die gebaseerd is op hernieuwbare energiebronnen

eutrofiëring

verrijking van het oppervlaktewater met (an)organische voedingsstoffen

fossiele brandstoffen

organische stoffen in de bodem (sinks) in de vorm van bruin- en steenkool, aardolie en aardgas

gesloten kringloop

een kringloop waarbij stoffen zoals meststoffen ook weer terugkeren

gradiëntecosysteem

een ecosysteem dat inligt tussen twee andere ecosystemen die in elkaar overgaan

indicatorsoorten

soorten die een bepaald kenmerk van het milieu laten zien; biologen gebruiken indicatorsoorten om de mate van vervuiling van een ecosysteem aan te geven

kalkgesteenten

sinks van CaCO3, resten van schelpen

microklimaat

de lokale weersomstandigheden

microplastics

plastic bolletjes van een halve tot een paar mm groot

omslagpunt (kantelpunt)

een fase waarbij veranderingen in biotische en abiotische factoren in het ecosysteem de stabiliteit van een ecosysteem dusdanig ontregelen dat er een nieuw evenwicht ontstaat, met andere waarden voor biotische en abiotische factoren; een omslagpunt kan ook ontstaan door menselijke invloed, bijvoorbeeld door waterverontreiniging

open kringloop

een kringloop met toevoeging van meststoffen

overbevissing

treedt op wanneer de visvangst groter is dan het herstelvermogen van de populatie

ader

bloedvat dat het bloed vanaf de organen en de weefsels naar het hart brengt

AV-knoop

een groep speciale cellen in de wand tussen de beide boezems, geeft elektrische prikkels af waardoor de kamers samentrekken; is onderdeel van het prikkelgeleidingssysteem van het hart

bloedplaatjes

celfragmenten in het bloed, betrokken bij de bloedstolling

Bloedplasma

Bevat omschrijvingen van de belangrijkste, biologische, vetgedrukte begrippen. bloedplasma waterig deel van het bloed; bevat opgeloste stoffen zoals ionen, voedingsstoffen, afvalstoffen en hormonen en kleine hoeveelheden gassen

bloedstolling

het vormen van een stolsel om een bloedvat te dichten na een beschadiging

Bohr-effect

de extra O2-afgifte door oxiHb vanwege een hogere pCO2, een lagere pH en een hogere temperatuur

borstbuis

het grootste lymfevat in het menselijk lichaam; verzamelt alle lymfe en voert die terug naar het bloed

bovendruk (systolische druk)

de druk op het bloed die ontstaat doordat het hart bloed de slagaders in pompt

bundel van His

een bundel gespecialiseerd hartspierweefsel die vanuit de AV-knoop naar de rechter- en linkerkant van de hartpunt loopt

colloïd-osmotische druk

druk die ontstaat door de bloedeiwitten die als colloïden in het bloedplasma aanwezig zijn

diastole

fase in de hartcyclus waarin bloed via de boezems de kamers in stroomt

dubbele bloedsomloop

bloedsomloop waarbij het bloed tijdens één rondgang twee keer het hart passeert; bestaat uit een kleine en een grote bloedsomloop

ductus Botalli

een verbinding tussen de longslagader en de aorta van de kleine naar de grote bloedsomloop bij een ongeboren kind

embryonale bloedsomloop

bloedsomloop van een ongeboren kind

lymfe

vloeistof in de lymfevaten, ontstaat uit weefselvloeistof die vanuit de weefsels in de lymfevaten komt

lymfeknopen

onderdeel van het lymfesysteem; spelen een belangrijke rol bij de afweer; in de lymfeknopen zijn grote hoeveelheden speciale witte bloedcellen opgeslagen

lymfesysteem

lymfevaten met lymfe en lymfeknopen met speciale witte bloedcellen

myoglobine (Mb)

moleculen in de hartspier en skeletspieren die bestaan uit één eiwitketen met één heemgroep; Mb heeft een hogere affiniteit voor O2 dan Hb, waardoor Mb een reservevoorraad O2 in spieren kan opslaan

navelstrengader

bloedvat van het embryo; brengt bloed via de navelstreng van de placenta naar het embryo

navelstrengslagader

bloedvat van het embryo; brengt bloed via de navelstreng van het embryo naar de placenta

oedeem

ophoping van vocht en eiwitten in een deel van het lichaam

onderdruk (diastolische druk)

de druk op het bloed tijdens de rustfase van het hart

open circulatiesysteem

het bloed (zonder bloedcellen) omspoelt de organen en de weefsels; een groot bloedvat aan de rugzijde met gespierde hartkamers houdt de stroming in stand

pCO2

de partiële spanning van CO2

pO2

de partiële spanning van O2

rode bloedcellen

cellen in het bloed die hemoglobine bevatten en betrokken zijn bij het transport van O2 en CO2

sinusknoop (boezemknoop)

een groep gespecialiseerde spiercellen in de wand van de rechterboezem die een elektrische prikkel afgeeft waardoor de spiervezels van de boezems samentrekken; begin van het prikkelgeleidingssysteem van het hart

filtratiedruk

het onder invloed van de bloeddruk uitpersen van bloedplasma via openingen tussen de cellen van een haarvat naar de weefselvloeistof; de kleine openingen houden rode bloedcellen, bloedplaatjes en grote eiwitmoleculen tegen

foramen

ovale (ovale venster) een opening tussen de rechter- en linkerboezem bij een ongeboren kind

gesloten bloedsomloop

het bloed stroomt in bloedvaten door het lichaam

grote bloedsomloop (bij mensen)

de weg van het bloed bij de afgifte van O2: van de linkerharthelft, via de organen, naar de rechterharthelft

haarvaten

dunste bloedvaten, waarvan de wand één cellaag dik is; hier vindt de uitwisseling van stoffen plaats

hartkleppen

kleppen tussen de boezem en de kamer; verhinderen het terugstromen van het bloed van de kamer naar de boezem als de kamers samentrekken

hartslagfrequentie

het aantal hartslagen per minuut

hemoglobine (Hb)

moleculen in rode bloedcellen die bestaan uit vier eiwitketens (globine) met elk een ijzerhoudende heemgroep; de heemgroep bindt O2 en CO2 en verhoogt daarmee de transportcapaciteit van het bloed voor O2 en CO2

kleine bloedsomloop (bij mensen)

de weg van het bloed bij de opname van O2: van de rechterharthelft via de longen naar de linkerharthelft

kleppen

stukjes weefsel in aders die de bloedstroom in één richting afsluiten; voorkomen terugstromen van bloed in bloedvaten en lymfe in lymfevaten

slagader

bloedvat dat bloed vanaf het hart naar de organen en de weefsels brengt

systole

fase in de hartcyclus waarbij eerst de boezems samentrekken en het bloed in de kamers persen, gevolgd door het samentrekken van de kamers, waarbij ze het bloed in de slagaders persen

weefselvloeistof

vocht rond de lichaamscellen dat de verbinding vormt tussen bloedplasma en cellen; via deze vloeistof wisselen cellen O2, CO2, voedingsstoffen en afvalstoffen uit met het bloedplasma

witte bloedcellen

cellen in het bloed die een rol spelen bij de afweer tegen ziekteverwekkers

enkele bloedsomloop

bloedsomloop waarbij het bloed tijdens één rondgang één keer het hart passeert