HC 4 KERNBEGRIPPEN - JAL

Bias

Systematische vertekening, vooroordeel of vooringenomenheid; de neiging om bepaalde informatie te verwerken in overeenstemming met wat we reeds weten, waardoor men overdreven belang aan bepaalde info hecht en andere info negeert of onderwaardeert

Heuristiek

Een praktische benadering of mentale shortcut om iets te vinden, te ontdekken of op te lossen; voldoende, niet per se optimaal; in de cognitieve psychologie: een redenering om een casus of probleem eenvoudig op te lossen met weinig cognitieve belasting (Systeem 1-denken)

Systeem 1-denken

Snelle, automatische verwerking van informatie; geeft een gevoel van inzicht; werkt met sneltreinverbanden; "What You See Is All There Is" (WYSIATI); eenzijdig, onvolledig, eenvoudig

Systeem 2-denken

Trage, bewuste verwerking van informatie; wordt pas actief als er een goede reden is; nodig om biases te corrigeren

Self-serving bias

Neiging om succes aan onszelf toe te schrijven en mislukking aan anderen of omstandigheden

Fundamentele attributiefout

Neiging om gedrag van anderen vooral te verklaren door karakter of persoonlijkheid, en te weinig door de situatie

Verankering (anchoring)

Neiging om meer gewicht te hechten aan initieel beschikbare informatie; we zijn beïnvloed door een numeriek referentiepunt, zelfs als dat irrelevant is

Framing effect

Neiging om anders te oordelen of te kiezen wanneer dezelfde informatie positief dan wel negatief wordt gepresenteerd

Bevestigingsbias (confirmation bias)

Neiging om nieuwe informatie selectief te zoeken, te interpreteren en te onthouden op een manier die eerdere opvattingen ondersteunt; onverenigbare info wordt genegeerd én weggeredeneerd

Opvattingspersistentie (belief perseverance)

Moeite om afstand te nemen van vertrouwde ideeën, opvattingen en overtuigingen, zelfs bij tegenbewijs

Cognitieve dissonantie

Mentaal ongemak dat je ervaart wanneer je twee conflicterende ervaringen hebt, waardoor je die ervaringen herformuleert zodat ze je niet langer ongemakkelijk doen voelen => Een bekend voorbeeld is het onderzoek van Festinger naar een religieuze groep die geloofde dat de wereld zou vergaan. Toen dit niet gebeurde, geloofden de leden juist sterker dat hun toewijding de wereld had gered

Delphi-denkfout

Het interpreteren van vage uitspraken in de richting van de eigen wens of verwachting

Just world belief

Geloof dat de wereld intrinsiek rechtvaardig is en dat mensen meestal krijgen wat ze verdienen; morele rationalisatie die vaak met bevestigingsbias gepaard gaat (karma)

Belief bias (geldigheid en geloofwaardigheid)

Neiging om het oordeel over de logische geldigheid van een redenering te laten afhangen van de geloofwaardigheid van de conclusie

Verliesaversie (loss aversion)

Iets verliezen doet psychologisch meer pijn dan het realiseren van een even grote winst plezier zou doen

Toeëigeningseffect (endowment effect)

Meer waarde (dan werkelijk waard) hechten aan wat je hebt dan aan wat je niet hebt; zodra je iets bezit, voelt afstaan als verlies

Drogreden van de gemaakte kosten (sunk cost fallacy)

Neiging om door te gaan met iets waar we al veel in geïnvesteerd hebben, zelfs als opgeven beter is; ook bekend als Concorde fallacy

Post hoc, ergo propter hoc

"Na dit, dus door dit"; de neiging om te denken dat omdat A gebeurde voor B, A B veroorzaakte

Cum hoc, ergo propter hoc

"Met dit, dus door dit"; de neiging om een causaal verband af te leiden uit het feit dat twee dingen samen optreden (correlatie)

Doel-middel denkfout

De redenering dat omdat een doel wenselijk is, het middel automatisch ook wenselijk is; verwarring van effectiviteit met proportionaliteit

Geschiktheid

Eerste stap in proportionaliteitstoets: kan het middel het doel bereiken?

Noodzakelijkheid

Tweede stap in proportionaliteitstoets: is dit middel nodig, of bestaan er minder ingrijpende alternatieven met vergelijkbaar effect?

Proportionaliteit in enge zin

Derde stap in proportionaliteitstoets: staat de maatregel (met haar kosten) in verhouding tot alle betrokken belangen?

Hindsight bias

Neiging om een plaatsgevonden gebeurtenis als voorspelbaar te beschouwen, ook al had je voordien geen relevante gegevens voor die voorspelling; ook bekend als "ik-heb-het-altijd-al-geweten effect"

Beschikbaarheidsheuristiek (availability heuristic)

Neiging om de kans van een gebeurtenis te beoordelen op basis van hoe gemakkelijk je je de gebeurtenis kunt voorstellen; gebaseerd op wat voorhanden is in onze aandacht ("What You See Is All There Is")

Affectheuristiek (affect heuristic)

Neiging om bij het nemen van complexe beslissingen ons oordeel te laten domineren door de emotionele respons die het onderwerp bij ons oproept; emotie fungeert als shortcut

Representativiteitsheuristiek (representativeness heuristic)

Neiging om waarschijnlijkheid in te schatten op basis van de mate waarin een beschrijving aansluit bij ons mentale prototype; inschatting op basis van stereotiep denken in plaats van formele kansberekening

Base rate neglect / Base rate fallacy

Het negeren van relevante achtergrondinformatie (hoe vaak komt een eigenschap voor in het algemeen in de relevante populatie) bij het inschatten van kansen

Drogreden van de gokker (gambler's fallacy)

Verwachting dat toevalsprocessen zichzelf op korte termijn "in evenwicht" zullen brengen; na een reeks van dezelfde uitkomst zou er nu meer kans zijn op een andere uitkomst

Drogreden van de aanklager (prosecutor's fallacy)

Onterechte verbinding tussen hypothese en bewijs door twee kansen door elkaar te halen; verwarring van P(bewijs|onschuldig) met P(onschuldig|bewijs)

Algorithmic bias

Systematische fouten in een computersysteem die "oneerlijke" uitkomsten creëren, zoals het bevoordelen van de ene categorie boven de andere op een manier die afwijkt van de bedoelde functie van het algoritme