Osmanlı Devleti Tarihi, Islahat ve Fikir Akımları

Tarih kavramları, Osmanlı Devleti'nin yıkılış nedenleri, ıslahat hareketleri, fermanlar, meşrutiyet dönemleri ve fikir akımları üzerine hazırlanmış kelime kartları.

İsyan

Belirli bir grubun sınırlı bir amaç için başkaldırması; genellikle küçük gruplar tarafından gerçekleştirilen eylemdir.

İhtilal

Bir devletin siyasi teşkilatını değiştirmek amacıyla kanunlara uymaksızın kuvvet kullanılarak yapılan geniş halk hareketidir.

Darbe

Bir devletin siyasi yöneticisini (siyasi iktidarını) değiştirmek amacıyla yapılan müdahaledir.

Islahat

Bir kurum içinde eskimiş ya da bozulmuş olan yanları düzeltme faaliyetidir.

İnkılap

Bir kurumun yapısını daha iyi duruma getirmek için gerçekleştirilen köklü değişimdir.

İnkılabın Ön Aşamaları

1. Fikri hazırlık (eksikliklerin anlaşılıp halka benimsetilmesi), 2. Aksiyon (mücadele aşaması) ve 3. Yeniden düzenleme (bozuk düzenin yıkılıp yenisinin kurulması) olmak üzere üç aşamadan oluşur.

Kafes Sistemi

Şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılarak sarayda tutulması sonucunda tecrübesiz kişilerin tahta geçmesine yol açan idari bozulma nedenidir.

Sened-i İttifak (1808)

II. Mahmut ile Âyanlar (Alemdar Mustafa Paşa aracılığıyla) arasında imzalanan, padişahın yetkilerini kısıtlayan ve Osmanlı'da kanun üstünlüğüne geçişte ilk adım sayılan belgedir.

Vaka-i Hayriye (1826)

II. Mahmut'un düzenlemelerine karşı kazan kaldıran Yeniçeri Ocağı'nı Atmeydanı'nda topçu birliklerine bombalatarak tamamen ortadan kaldırması olayıdır.

Asakir-i Mansure-i Muhammediye

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra paralı askerlik yerine mecburi askerlik esasına dayalı olarak kurulan ve eğitimi için Prusya'dan subay getirilen ordudur.

Jön Türkler

Avrupa'daki ilmi öğrenmek üzere II. Mahmut döneminde Avrupa'ya gönderilen fakat oradaki kültür ve siyasi fikirlerden etkilenen aydın kesimdir.

Tanzimat Fermanı (1839)

Halkın can ve mal güvenliğini devlet güvencesine alan, vergiyi gelire göre belirleyen, askerliği 5 yıl ile sınırlandıran ve padişahın dahi uyacağına yemin ettiği fermanıdır.

Islahat Fermanı (1856)

Kırım Savaşı sonrası Paris Barış Konferansı sürecinde ilan edilen; gayrimüslimlere askeri/mülki okullara girme, bedelli askerlik, patrikhanelerde meclis kurma ve yabancılara mülk edinme hakkı tanıyan belgedir.

Kanun-i Esasi

I. Meşrutiyet döneminde ilan edilen ve Meclis-i Âyân ile Meclis-i Mebusan'dan oluşan meclis yapısını kuran Osmanlı Devleti'nin ilk anayasasıdır.

İstibdat Rejimi

II. Abdülhamit'in 93 Harbi'ni bahane ederek Meclis-i Mebusan'ı tatil etmesiyle başlayan, istihbarat sisteminin kurulduğu ve sıkı yönetimin uygulandığı dönemdir.

Reval Görüşmeleri

İngiltere ile Rusya arasında Osmanlı topraklarını paylaşmak amacıyla yapılan ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin II. Meşrutiyet'i ilan ettirmesine gerekçe oluşturan toplantıdır.

31 Mart Vakası (1909)

Serbesti gazetesi başyazarı Hasan Fehmi'nin öldürülmesi, mektepli-alaylı subay çatışması ve medrese öğrencilerine sınav zorunluluğu getirilmesiyle patlak veren meşrutiyet karşıtı isyandır.

Hareket Ordusu

Selanik'te toplanıp 31 Mart Vakası'nı bastırmak amacıyla İstanbul'a gelen, isyancıları cezalandırıp II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesini sağlayan 15 bin kişilik askeri kuvvettir.

Osmanlıcılık

Din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin imparatorluk sınırları içerisindeki tüm unsurları eşit kabul ederek devleti bir arada tutmayı amaçlayan fikir akımıdır.

İslamcılık (Ümmetçilik)

II. Abdülhamit döneminde halifelik makamı öne çıkarılarak Müslümanların birliğini savunan, ancak I. Dünya Savaşı'nda Arap liderlerin İngilizlerle iş birliği yapmasıyla etkisini yitiren akımdır.

Türkçülük

Ziya Gökalp'in en önemli temsilcisi olduğu, İttihat ve Terakki ile siyasallaşan, azınlık isyanları ve Balkan göçleriyle milli bilinci uyandırıp Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna temel olan fikir akımıdır.

Beşik Ulemalığı

Medrese hocalığının ve ilmiye sınıfı makamlarının babadan oğula geçmesi esasına dayanan ve Osmanlı eğitim sisteminin bozulmasına yol açan sistemdir.

Düyun-u Umumiye

Kırım Savaşı'nda İngiltere'den alınan borçların ödenememesi üzerine alacaklı devletlerin Osmanlı Devleti'nin belirli vergi gelirlerine el koymasıyla kurulan dış borçlar idaresidir.

Tımar Sistemi

Üst düzey askere toprak verilerek hem vergi toplanmasını hem halkın güvenliğini hem de devlete masrafsız tımarlı sipahi ordusu yetiştirilmesini sağlayan sistemdir.

Şark Meselesi

Batılı devletlerin 1071 Malazgirt Savaşı'ndan itibaren Türkleri Anadolu'dan atmak ve Osmanlı Devleti'ni parçalayıp yıkmak için yürüttüğü faaliyetlerin ortak adıdır.

Hasta Adam

Çarlık Rusyası tarafından Osmanlı Devleti'nin zayıf, parçalanmaya mahkûm ve paylaşılması gereken durumunu nitelendirmek için kullanılan diplomatik tanımdır.

Grek Projesi

Rusya'nın Bizans İmparatorluğu'nu yeniden kurmak ve İstanbul merkezli bir Grek devleti teşkil etmek amacıyla yürüttüğü stratejik tasarıdır.

Wilson İlkeleri

I. Dünya Savaşı sonrasında ABD Başkanı Wilson tarafından açıklanan; savaşı kazananların kaybedenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacağını öngören barış prensipleridir.

Amerikan Mandası

I. Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı aydınlarının, Wilson İlkeleri'ne güvenerek devleti kurtarmak amacıyla Osmanlı Devleti'nin himayesine girmesini savundukları yönetim şeklidir.

Berlin-Bağdat Demiryolu

1871'de birliğini tamamlayıp sömürge arayışına giren Almanya'nın, hammadde akışı sağlamak ve İngiltere'nin sömürge yollarını kesmek için Osmanlı ile inşa ettiği demiryolu hattıdır.

Kanun-i Kadim

Osmanlı Devleti'nin gerileme döneminde Avrupa'yı örnek almak yerine Fatih ve Kanuni dönemindeki eski kanun ve nizamları yeniden uygulayarak kurtuluş arama anlayışıdır.

İrad-ı Cedid

III. Selim tarafından kurulan Nizam-ı Cedid ordusunun masraflarını karşılamak amacıyla devlet hazinesinden ayrı olarak oluşturulan gelir fonudur.

Kabakçı Mustafa İsyanı

III. Selim'in ıslahatlarına ve Nizam-ı Cedid ordusuna karşı çıkan yeniçerilerin tertiplediği ve III. Selim'in tahttan indirilip katledilmesiyle sonuçlanan isyandır.

Divan-ı Ahkâm-ı Adliye ve Şûra-yı Devlet

II. Mahmut döneminde yargı ve idari denetim alanında kurulan; günümüzdeki Yargıtay ve Danıştay'ın temelini oluşturan yüksek kurumlardır.