Parapërgatitje për Testimin e Parë me Shkrim: Gjuhë Shqipe e Letërsi

Fjalorth me terma dhe koncepte kyçe nga Epi I Gilgameshit, teoria e letërsisë fantastike dhe Letërsia Klasike Greke, përgatitur për klasat e X-ta.

Epi I Gilgameshit

Vepra më e vjetër e njohur deri më tani nga studiuesit, e cila shërben si shembulli më i vjetër i regjistrimit të mendimit njerëzor dhe model i një tradite gojore.

Mbijetesa e Epit të Gilgameshit

U ruajt duke qenë i shkruar në dymbëdhjetë pllaka argjili me shkrim kuneiform në Mesopotami (rreth tre mijë vjet para Krishtit) dhe i kopjuar në shumë kopje për shkak të vështirësisë së të kuptuarit.

Versioni akadin i Epit të Gilgameshit

Versioni i ruajtur nga shekulli VII para Krishtit, i cili u gjet në bibliotekën e mbretit Asurbanipal.

Gilgameshi

Trim i çartur dhe sundimtar i egër, i cili para se të njihte Enkidujin nuk e njihte miqësinë as kuptimet njerëzore; hero klasik i letërsisë fantastike pas të cilit vijnë heronjtë e tjerë.

Humbaba

Roja e malit të Cedrit, i cili ishte njëri ndër armiqtë e shumtë të mundur nga Gilgameshi dhe miku i tij Enkiduji.

Bari i pavdekësisë

Elementi të cilin Gilgameshi u lëshua ta kërkonte i tmerruar nga ndjenja e vdekjes pas humbjes së Enkidujit, me qëllim që të bëhej i pavdekshëm si hyjnitë apo si e ëma.

Utnapishtini

Stërgjyshi i Gilgameshit, i cili e kishte fituar vetë pavdekësinë dhe nga i cili Gilgameshi kërkonte këshilla për gjetjen e barit të pavdekësisë.

Enkiduji

Personazh gjysmë njeri e gjysmë shtazë që përfaqëson anën tjetër të Gilgameshit, duke shërbyer për balancimin e fuqive, të shprehive, virtyteve dhe veseve.

Tri botët e Epit të Gilgameshit

Tri sfera të rëndësishme dhe universale që mishërohen nga Gilgameshi dhe Enkiduji së bashku: bota hyjnore (si dëshirë e qëllim), bota njerëzore dhe bota shtazore.

Pllakat e argjilit I-XI të Epit të Gilgameshit

Njëmbëdhjetë pllakat e argjilit në të cilat këndohen jeta dhe aventurat e Gilgameshit.

Pllaka e dymbëdhjetë e argjilit

Pllaka e veçantë e epit në të cilën paraqitet kthimi i heroit në Uruk dhe vdekja e tij.

Siduri Sabitu

Hyjneshë dhe grua e urtë që rri në mal dhe në kopshtin e hyjnive, e cila i jep Gilgameshit një porosi të urtë në trajtë ligjërimi proverbial.

Porosia proverbiale e Siduri Sabitusë

Ftesë proverbiale për ta gëzuar jetën, që shpreh zërin e brendshëm të njeriut i cili kupton se përpjekjet për pavdekësi janë të kota.

Natyra e brendshme e letërsisë

Natyra që kupton fantastikën dhe lojën imagjinare me njerëzit, hapësirën dhe kohën.

Efektet e letërsisë fantastike

E pazakonshmja, magjia, mbitokësorja, koha dhe hapësira, të cilat dalin si kategori të papritura dhe si pjesë e një bote reale.

Heronjtë e fantastikës

Figura legjendare që u prijnë aventurave dhe aksioneve me rreziqe, mishërojnë idealet e të tjerëve, luftojnë mbretëritë e egra dhe gjejnë thesarin e humbur me guxim, fuqi dhe mençuri.

Identiteti evropian (antik)

Identitet kulturor i përbashkët që themelohet nga bashkimi i kulturës greke me atë romake.

Kultura greke

Kulturë antike e cila ngrihet në veçanti mbi kulturën mitologjike dhe atë gojore.

Format gojore greke

Forma të strukturuara si këngë, lidhje këngësh apo cikle këngësh, ku rrëfimi ruan mënyrën e vet të këndimit.

Këngët epike greke

Këngë që trajtonin kryesisht subjekte mitike, shpesh duke i lidhur mitet në varg për të krijuar një mbitekst apo një variant të ri.

Lindja e historiografisë greke

Proces i mundësuar nga ndërrimi i dimensionit sociokulturor, kur shkrimi filloi t'u afrohej diskurseve dokumentare për t'u zhvilluar si shkrim i pavarur.

Retorika (vepër e Aristotelit)

Vepër e ndarë në tri libra me anë të së cilës Aristoteli e përpunoi i pari retorikën si teori.

Herodoti dhe Tukiditi

Historiografët më të njohur të letërsisë klasike greke që shkruan në prozë: Herodoti për luftërat greko-persiane dhe Tukiditi për luftën e Peloponezit.

Filozofët themeltarë grekë

Sokrati (për të cilin nuk ka pasur shkrime), Platoni (shkroi në trajtë dialogu) dhe Aristoteli (shkroi në prozë).

Statusi i filozofisë antike

Statusi i një dijeje gjithëpërfshirëse që integronte bashkë disa fusha kërkimi.

Koncepcioni filozofik i Platonit

Trajtim i çështjeve të gjera nga ato gjuhësore e deri te ideja për një shtet ideal të udhëhequr nga filozofët.

Metoda e kërkimit e Aristotelit

Metodë e pretenduar si e aplikueshme për të gjitha çështjet njerëzore, qofshin ato etike apo politike.

Periudha Klasike greke

Periudha e parë e letërsisë greke që shtrihet nga Homeri deri në shekullin IV para Krishtit, ku termi 'klasike' tregon epokë dhe jo formacion letrar.

Periudha Helenistike

Periudhë nga fundi i shekullit IV deri në shekullin VI, gjatë së cilës Aleksandria në Egjipt u bë qendër kulturore me bibliotekë të pasur dhe shkollë filologjike.

Biblioteka e Aleksandrisë

Institucion ku veprat përcilleshin me komente e katalogë të veçantë dhe ku autorët sistemoheshin sipas zhanreve e diskurseve, duke nisur interpretimin filologjik gjuhësor.

Klasifikimi tradicional i shkrimit klasik

Sistematizimi tradicional i shkrimeve në: Epikë, Lirikë, Dramatikë, Ligjëratë, Histori dhe Filozofi.

Iliada dhe Odiseja

Poemat themelore që shërbejnë si sintezë e krijimtarisë parahomerike dhe si model themelor për letërsinë pas-homerike.

Lirika klasike greke

Gjini letrare e lëvruar nga një numër i konsiderueshëm autorësh, ndër të cilët më të njohurit janë Arkiloku, Safo-ja dhe Anakreonti.

Tragjedia greke

Gjini dramatike me tema të larta e heronj me tipare legjendare, e karakterizuar nga ligjërimi i stilit të lartë dhe shprehje të zgjedhura që nuk përdoren në gjuhën e zakonshme.

Tragjedianët kryesorë grekë

Tre autorët kryesorë të tragjedisë antike greke: Eskili, Sofokliu dhe Euripidi.

Komedia greke

Gjini dramatike e ndërtuar mbi tema të përditshmërisë, të ulëta dhe qesharake që lidhen me veset dhe dobësitë, duke përdorur ligjërim të njëjtë me gjuhën e zakonshme.