1/57
Zestaw fiszek ze słownictwem obejmujący paremie i maksymy prawa rzymskiego zawarte w materiałach Koła Naukowego Prawa Rzymskiego i Porównawczego TBSP UJ.
Accessio cedit principali
Rzecz przyłączona dzieli los rzeczy głównej. Jeżeli przyłącza się rzeczy o mniejszej wartości i podnoszą one wartość rzeczy głównej, od tej pory stają się jej częściami składowymi i dzielą jej los.
Actor sequitur forum rei
Powód idzie za sądem pozwanego. Właściwym dla złożenia pozwu jest ten sąd, w którego okręgu/okolicy mieszka pozwany, co ułatwia pozwanemu obronę.
Audiatur et altera pars
Niech będzie wysłuchana i druga strona. Zasada należąca do istoty sprawiedliwego procesu, w którym każdy ma prawo do wysłuchania swojego stanowiska przez niezawisły i bezstronny sąd.
Bis de eadem re agi non potest
Nie można procesować się dwa razy o to samo. Zasada wykluczająca dwukrotne rozpoznawanie tej samej sprawy; wynika z niej powaga rzeczy osądzonej (res iudicata).
Cessante ratione legis, cessat lex ipsa
Gdy ustaje przyczyna, dla której wydano ustawę, traci moc sama ustawa. Jeżeli ustają konkretne okoliczności, ze względu na które ustanowiono ustawę, traci ona swoje ratio legis i moc obowiązującą.
Dura lex, sed lex
Twarde prawo, lecz prawo. Reguła stanowiąca, że mimo surowości prawa nie można powoływać się na nią w celu podważenia jego mocy obowiązującej – prawo musi być przestrzegane.
Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat
Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza. Strona, która wywodzi swój interes prawny z konkretnych faktów, ma obowiązek ich udowodnienia.
Executio iuris non habet iniuriam
Egzekwowanie prawa nie jest bezprawiem. Działanie podejmowane zgodnie z literą prawa nie może być uznane za bezprawne ani sprzeczne z prawem.
Heredis institutio caput et fundamentum totius testamenti est
Za początek i fundament całego testamentu uważa się ustanowienie dziedzica. Wskazanie dziedzica – osoby odpowiedzialnej za całość sytuacji prawnej po zmarłym – warunkuje ważność całego testamentu.
Hereditas nihil aliud est, quam successio in universum ius, quod defunctus habuerit
Spadkobranie to nic innego, jak sukcesja w całości prawa, jakie miał zmarły. Dziedzic wstępuje w ogół praw i obowiązków materialnych oraz gospodarczych zmarłego.
Hominum causa omne ius constitutum sit
Wszelkie prawa stanowi się ze względu na ludzi. Prawo powstaje jako ogół norm regulujących zachowania jednostek w celu prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa.
Ignorantia iuris nocet, ignorantia facti non nocet
Nieznajomość prawa szkodzi, nieznajomość faktów nie szkodzi. Ze względu na powszechność i jawność prawa nie można tłumaczyć się jego nieznajomością, dopuszcza się natomiast powoływanie na nieznajomość faktów.
Impossibilium nulla obligatio est
Zobowiązanie do (świadczenia) niemożliwego jest nieważne. Zobowiązanie do wykonania świadczenia obiektywnie niemożliwego nie wywołuje żadnych skutków prawnych.
In dubiis benigniora
W sytuacjach dwuznacznych (należy przyjąć pogląd) bardziej korzystny (dla stron). Nakaz przyjęcia interpretacji kompromisowej i korzystnej dla stron, gdy sprawa budzi poważne niejasności.
In dubio pro reo
W razie wątpliwości na korzyść pozwanego. Zasada nakazująca rozstrzygać nie dające się usunąć wątpliwości co do zasadności powództwa na korzyść strony pozwanej.
Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia
Biegłość w prawie to znajomość rzeczy boskich i ludzkich oraz wiedza o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe. Wyraża jurysprudencję jako przenikanie się norm boskich i ludzkich (Ius-Fas, Iniuria-Nefas).
Ius civile vigilantibus scriptum est
Prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych. Reguła oparta na założeniu, że podmioty prawne powinny dbać o swoje sprawy z należytą starannością.
Ius est ars boni et aequi
Prawo jest sztuką tego, co dobre i sprawiedliwe. Klasyczna rzymska definicja ujmująca prawo jako sztukę słusznego i moralnego postępowania.
Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi
Sprawiedliwość jest niezmienną i trwałą wolą przyznawania tego, co komu się należy. Nawiązuje do koncepcji oddawania każdemu należnych mu uprawnień i korzyści według jego zasług.
Iustitias vestras iudicabo
Osądzę waszą sprawiedliwość. Tradycyjny napis widniejący na salach dawnych staropolskich trybunałów.
Lex posterior derogat legi priori
Ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą. Reguła kolizyjna stanowiąca, że akt prawny wydany później uchyla lub modyfikuje sprzeczny z nim akt wydany wcześniej.
Lex retro non agit
Ustawa nie działa wstecz. Zakaz retroaktywności prawa – przepisy prawa tworzone są do stanów faktycznych i zdarzeń przyszłych, a nie przeszłych.
Male nostro iure uti non debemus
Nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa. Wyznacza granice wykonywania praw podmiotowych: wykonywanie prawa nie może służyć szkodzeniu innym (odzwierciedlone w klauzuli art. 5 polskiego k.c.).
Mater semper certa est, pater vero is est, quem nuptiae demonstrant
Matka jest zawsze pewna, ojcem zaś jest ten, na kogo wskazuje małżeństwo. Domniemanie prawne, według którego mąż matki jest uznawany za ojca dziecka urodzonego w trakcie trwania małżeństwa.
Melior est condicio possidentis
Lepsza jest pozycja tego, który posiada. Wyraża domniemanie zgodności posiadania ze stanem prawnym; to żądający wydania rzeczy musi udowodnić bezzasadność posiadania u dotychczasowego posiadacza.
Nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur
Dziecko poczęte uważa się za już narodzone, ilekroć chodzi o jego korzyść. Fikcja prawna chroniąca interesy majątkowe i spadkowe nienarodzonego dziecka, pod warunkiem że urodzi się ono żywe.
Nemo audiatur propriam turpitudinem allegans
Powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany. Zasada zakazująca wywodzenia roszczeń lub zarzutów z własnego nagannego, podstępnego lub niezgodnego z prawem postępowania.
Nemo est iudex in propria causa
Nikt nie jest sędzią we własnej sprawie. Podstawa bezstronności sądownictwa wykluczająca możliwość orzekania w sprawach, w których sędzia ma bezpośredni interes prawny lub osobisty.
Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet
Nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw, niż sam posiada. Fundamentalna zasada wyznaczająca granice zbywania i skutecznego nabywania praw rzeczowych oraz spadkowych.
Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest
Nikt nie może umrzeć pozostawiając dziedzica do części spadku, część zaś beztestamentowo. Rzymska reguła wykluczająca łączenie dziedziczenia testamentowego z beztestamentowym przy jednym spadku.
Nemo sibi ipse causam possessionis mutare potest
Nikt nie może sobie zmienić podstawy posiadania. Posiadacz nie może samowolnie, jedynie mocą własnej woli, zmienić tytułu prawnego (causy), z którego wywodzi swoje władztwo nad rzeczą.
Non omne, quod licet, honestum est
Nie wszystko, co dozwolone, jest uczciwe. Paremia odzwierciedlająca relację prawa do moralności – wskazuje, że formalna zgodność z prawem nie zawsze jest tożsama ze sprawiedliwością i uczciwością.
Nuptias non concubitus, sed consensus facit
Małżeństwo powstaje przez porozumienie, a nie faktyczne pożycie. W prawie rzymskim podstawą zawarcia i trwania małżeństwa była obopólna, zgodna wola partnerów, a nie współżycie fizyczne czy formalny akt.
Omnis definitio in iure civili periculosa est: parum est enim, ut non subverti posset
Wszelka definicja jest w prawie cywilnym niebezpieczna, gdyż rzadko kiedy nie można jej podważyć. Ostrzeżenie przed formułowaniem nazbyt wąskich lub sztywnych definicji generalnych w prawie prywatnym.
Pacta sunt servanda
Umów należy dotrzymywać. Kanoniczna i prawnicza reguła nakazująca stronom wypełnianie ważnie powziętych zobowiązań umownych.
Prior tempore, potior iure
Pierwszy w czasie, lepszy w prawie. Reguła rozstrzygania kolizji praw, przyznająca pierwszeństwo temu uprawnieniu, które powstało wcześniej.
Qui tacet, consentire videtur
Milczenie oznacza zgodę. Zasada stosowana pod warunkiem, że dana osoba mogła i powinna była mówić (ubi loqui potuit et debuit), traktująca brak sprzeciwu jako milczącą akceptację.
Quis custodiet ipsos custodes?
Kto upilnuje samych strażników? (W tekście źródłowym: Quis custodiet ipsos custodet?). Przestroga przed arbitralnością i nadużyciem uprawnień przez organy stosujące prawo oraz postulat kontroli nad nimi.
Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere
Co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione przez upływ czasu. Czynność prawna bezwzględnie nieważna w chwili jej dokonania nie staje się ważna na skutek zmiany prawa czy upływu czasu.
Quod omnes similiter tangit, ab omnibus comprobetur
Co wszystkich podobnie dotyczy, przez wszystkich winno być zatwierdzone. Zasada legitymizacji stanowiąca, że powszechne regulacje prawne powinny być poparte wolą i akceptacją ogółu obywateli.
Quod principi placuit, legis habet vigorem
Co podoba się cesarzowi, zyskuje moc prawa. Koncepcja uznająca wolę władcy za bezpośrednie źródło prawa (Rex facit legem), charakterystyczna dla monarchii absolutnych.
Quot generationes, tot gradus
Ile urodzeń, tyle stopni. Sposób obliczania stopnia pokrewieństwa w linii prostej i bocznej w prawie rzymskim – liczba urodzeń wyznacza stopień pokrewieństwa.
Reformatio in peius iudici appellato non licet
Sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać (wyroku) na niekorzyść (odwołującego się). Gwarancja procesowa zapewniająca, że wyrok sądu odwoławczego nie pogorszy sytuacji strony wnoszącej apelację.
Salus populi suprema lex esto
Dobro ludu niechaj będzie najwyższym prawem. Republikańska dewiza wyznaczająca nadrzędny cel działalności prawodawczej i wykonawczej państwa.
Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem
Znać prawa nie znaczy trzymać się słów ustaw, lecz ich treści i mocy działania. Dyrektywa interpretacyjna potępiająca rubrycyzm i nakazująca badanie rzeczywistego celu i skutku normy prawnej.
Semel heres, semper heres
Kto raz został spadkobiercą, jest nim na zawsze. Zakaz odbierania lub ograniczania terminem bądź warunkiem rozwiązującym statusu dziedzica nabytego mortis causa.
Sensum, non verba spectamus
Patrzymy na sens, nie na słowa. Zasada wykładni nakazująca prymat intencji i sensu normy lub oświadczenia woli nad ich dosłownym brzmieniem językowym.
Sententia ius facit inter partes
Wyrok tworzy prawo między stronami. Wyrok sądowy wiąże i reguluje stosunek prawny wyłącznie pomiędzy podmiotami będącymi stronami danego postępowania.
Summum ius, summa iniuria
Najwyższe prawo, najwyższym bezprawiem. Ostrzeżenie przed nazbyt dosłownym i bezwzględnym stosowaniem prawa, które może prowadzić do skrajnej niesprawiedliwości.
Superficies solo cedit
To, co znajduje się na powierzchni gruntu, staje się jego częścią składową. Wszystko, co zostało trwale złączone z gruntem (budynki, rośliny, zasiewy), przypada właścicielowi gruntu.
Testamentum ambulatoria est enim voluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum
Testament zmienną jest bowiem wolą zmarłego aż do samego kresu życia. Zasada jednostronności i swobodnej odwołalności rozrządzeń testamentowych aż do śmierci testatora.
Testis unus testis nullus
Jeden świadek, żaden świadek. Reguła procesu kognicyjnego i legalnej oceny dowodów zakazująca opierania wyroku wyłącznie na zeznaniach pojedynczego świadka.
Tres faciunt collegium
Trzech tworzy stowarzyszenie. Wymóg obecności co najmniej trzech osób do założenia lub ukonstytuowania stowarzyszenia/korporacji.
Vanae voces populi non sunt audiendae
Nie należy dawać posłuchu czczym głosom ludu. Zasada racjonalizacji demokracji przestrzegająca rządzących przed uleganiem chwilowym i populistycznym żądaniom tłumu.
Venire contra factum proprium nemini licet
Nie wolno występować przeciw temu, co wynika z własnych czynów. Zakaz przeczenia własnym wcześniejszym oświadczeniom i zachowaniom, na których polegała druga strona.
Vim vi repellere licet
Siłę wolno odeprzeć siłą. Zasada legalizująca użycie proporcjonalnej siły w ramach obrony koniecznej przeciwko bezprawnemu zamachowi.
Vis maior, cui humana infirmitas resistere non potest
Siła wyższa, której słabość ludzka nie jest w stanie się oprzeć. Nadzwyczajne zdarzenie zewnętrzne, któremu nie dało się zapobiec mimo dołożenia najwyższej staranności; wyłącza odpowiedzialność odszkodowawczą dłużnika.
Volenti non fit iniuria
Chcącemu nie dzieje się krzywda. Zasada wykluczająca bezprawność naruszenia dobra, jeżeli poszkodowany w sposób świadomy i dobrowolny wyraził zgodę na dane działanie.