Thema 1 - Biologie: Erfelijkheid en Cellen

Woordenlijst-flashcards voor Thema 1 Biologie, met definities van kernbegrippen over fenotype, genotype, chromosomen, erfelijkheid, kruisingen, celorganellen en celdeling.

Fenotype

Het geheel van alle zichtbare en meetbare kenmerken van een organisme (zowel aan de buitenkant als aan de binnenkant), dat ontstaat door het samenspel van het genotype en de omgeving.

Genotype

De erfelijke informatie die in het DNA van elke cel van een organisme ligt opgeslagen (de erfelijke handleiding die je van je ouders erft).

Milieu (omgeving)

De verzameling van externe factoren (zoals voeding, zonlicht, sport, ziekte en stress) die samen met het genotype het uiteindelijke fenotype bepalen.

DNA (DesoxyriboNucleïneZuur)

Het molecuul in de celkern waarin alle erfelijke informatie en de bouwcodes voor eiwitten liggen opgeslagen.

Chromosoom

Een compact opgerold pakketje DNA in de celkern. Een mens heeft $46$ chromosomen, gerangschikt in $23$ paren.

Gen

Een specifiek stukje DNA op een chromosoom dat de code bevat voor één bepaalde eigenschap of voor het maken van één specifiek eiwit.

Stikstofbasen

De vier chemische bouwstenen van het DNA: Adenine (A), Thymine (T), Cytosine (C) en Guanine (G), waarvan de volgorde de genetische code vormt.

Karyogram (chromosomenkaart)

Een geordende afbeelding van alle chromosomen van een cel, gerangschikt in paren van groot naar klein.

Autosomen

De chromosomenparen die niet direct betrokken zijn bij het bepalen van het geslacht (bij de mens zijn dit de paren $1$ tot en met $22$).

Geslachtschromosomen

Het chromosomenpaar dat het geslacht van een organisme bepaalt; bij de mens aangeduid met XX (vrouw) of XY (man).

Allel

Een specifieke variant of versie van een gen. Voor elk gen heb je meestal twee allelen: één afkomstig van je vader en één van je moeder.

Dominant allel

Een allel dat altijd tot uiting komt in het fenotype wanneer het aanwezig is, aangeduid met een hoofdletter.

Recessief allel

Een allel dat alleen tot uiting komt in het fenotype wanneer er geen dominant allel aanwezig is (dus bij aanwezigheid van twee recessieve allelen), aangeduid met een kleine letter.

Homozygoot

De situatie waarin een individu twee identieke allelen bezit voor een bepaalde eigenschap (zoals $BB$ of $bb$).

Heterozygoot

De situatie waarin een individu twee verschillende allelen bezit voor een bepaalde eigenschap (zoals $Bb$).

Kruisingsschema (Punnett-vierkant)

Een tabel waarin de allelen van beide ouders worden gecombineerd om de mogelijke genotypen, fenotypen en kansen van nakomelingen te voorspellen.

P-generatie

De oudergeneratie (parentes) waarmee een genetische kruising begint.

F1-generatie

De eerste generatie van nakomelingen (eerste filiale generatie) die voortkomt uit de ouders van de P-generatie.

F2-generatie

De tweede generatie nakomelingen die ontstaat door onderlinge voortplanting van individuen uit de F1-generatie.

Stamboom

Een schematisch overzicht van familieleden waarin met symbolen (vierkanten voor mannen, cirkels voor vrouwen) het overerven van eigenschappen over meerdere generaties wordt weergegeven.

Cel

De kleinste functionele bouwsteen van alle levende wezens. Een volwassen mens heeft er ongeveer $30\text{ biljoen}$ ($30.000.000.000.000$).

Eencellige

Een micro-organisme dat bestaat uit slechts één enkele cel, zoals een bacterie.

Meercellige

Een organisme dat is opgebouwd uit vele samenwerkende cellen, zoals planten, dieren en mensen.

Celmembraan

Een dubbele laag van fosfolipiden en eiwitten die de cel omsluit, regelt welke stoffen de cel in of uit gaan en signalen uit de omgeving opvangt.

Cytoplasma (celvloeistof)

De stroperige vloeistof bestaande uit water en opgeloste stoffen (suikers, zouten, eiwitten) die de cel vult en waarin organellen liggen en chemische reacties plaatsvinden.

Celkern

Het regelcentrum van de cel, omgeven door een dubbel kernmembraan met kernporiën, waarin het DNA veilig ligt opgeslagen.

Mitochondriën

De energiecentrales van de cel waar energie wordt vrijgemaakt in de vorm van $ATP$ door de verbranding van glucose: $C_6H_{12}O_6 + 6\,O_2 \rightarrow 6\,CO_2 + 6\,H_2O + \text{energie (38 ATP)}$.

Endoplasmatisch reticulum (ER)

Een netwerk van membranen rondom de celkern dat fungeert als snelwegen waarlangs stoffen binnen de cel worden getransporteerd.

Ribosoom

Een klein celonderdeel (eiwitfabriekje) dat RNA afleest en aminozuren aan elkaar koppelt om eiwitten te maken.

Golgi-systeem (Golgi-apparaat)

Het organel dat eiwitten uit het ER ontvangt, vouwt tot hun actieve vorm, van een herkenningseiwit voorziet en in blaasjes verpakt en verstuurt.

Celwand

Een stevige, niet-flexibele buitenste laag die plantencellen omgeeft en zorgt voor extra stevigheid en bescherming (afwezig bij dierlijke cellen).

Vacuole

Een grote, met vocht gevulde blaas in een plantencel die water en opgeloste stoffen opslaat en tegen de celwand drukt voor stevigheid.

Plastiden

Een groep organellen in plantencellen waartoe chloroplasten, chromoplasten en leukoplasten behoren.

Chloroplasten (bladgroenkorrels)

Plantaardige organellen die chlorofyl bevatten en waarin door middel van fotosynthese glucose wordt geproduceerd: $6\,CO_2 + 6\,H_2O \rightarrow C_6H_{12}O_6 + 6\,O_2$.

Chromoplasten (kleurstofkorrels)

Plastiden in plantencellen die gele, oranje of rode pigmenten bevatten en kleur geven aan bloemen en vruchten.

Leukoplasten (zetmeelkorrels)

Plastiden in plantencellen die dienen voor de opslag van reservevoedsel in de vorm van zetmeel.

Mitose (gewone celdeling)

Het delingsproces waarbij een lichaamscel zich splitst in twee genetisch identieke dochtercellen met elk $46$ chromosomen, belangrijk voor groei, herstel en celvervanging.

Meiose (reductiedeling)

Het delingsproces voor de vorming van geslachtscellen (eicellen en zaadcellen), waarbij cellen ontstaan die slechts de helft van het aantal chromosomen ($23$) bezitten.

Genexpressie

Het proces waarbij een cel specifieke genen inschakelt om de gecodeerde informatie om te zetten in functionele eiwitten.

Transcriptie

De eerste stap in de eiwitsynthese in de celkern, waarbij van de DNA-code van één gen een enkelstrengs RNA-kopie wordt gemaakt.

Translatie

De tweede stap in de eiwitsynthese in het cytoplasma, waarbij ribosomen de code op het RNA aflezen en vertalen in een specifieke aminozuurketen (een eiwit).