Aldehit ve Ketonlar

Prof. Dr. Oya Ünsal Tan'ın Aldehit ve Ketonlar ders notlarında yer alan temel kavramlar, adlandırma kuralları, sentez yöntemleri ve reaksiyon mekanizmalarına ait kelime kartları.

Karbonil grubu

Birbiriyle iki bağ yapmış karbon ve oksijen atomlarından ($C=O$) oluşan, aldehit ve ketonlar gibi pek çok organik bileşikte yer alan fonksiyonel grup.

Aldehit

Karbonil karbonuna en az bir hidrojen atomunun ve bir organik grubun ($R$) bağlı olduğu ($R-CHO$) bileşik sınıfı.

Keton

Karbonil karbonuna iki adet alkil veya aril grubunun ($R$ ve $R'$) bağlı olduğu ($R-CO-R'$) bileşik sınıfı.

Formaldehit

En basit aldehit yapısı ($HCHO$); keskin bir kokuya sahip olan bileşik.

Karbaldehit

Aldehit grubunun doğrudan bir halka sistemine bağlı olması durumunda, IUPAC adlandırmasında halka isminin sonuna getirilen ek.

Formil grubu

Yapıda aldehitten daha yüksek öncelikli bir fonksiyonel grup bulunduğunda sübstitüent olarak kullanılan $-CHO$ grubu.

Okso grubu

Karbonil oksijeninin ($=O$), molekülde daha öncelikli bir grup olduğunda sübstitüent veya ön ek olarak adlandırılma biçimi.

Açil grubu

Karbonil grubuna bir alkil veya aril grubunun bağlı olduğu genel $R-C(=O)-$ kökü.

Asetil grubu

Karbonil grubuna doğrudan bir metil grubunun bağlı olduğu iki karbonlu açil grubu ($CH_3-C(=O)-$).

Aldehit ve ketonların kaynama noktası

Karbonil grubundan kaynaklanan dipol-dipol etkileşmeleri nedeniyle benzer molekül ağırlıklı alkan ve eterlerden yüksek, moleküller arası hidrojen bağı yapabilen alkol ve karboksilik asitlerden ise düşüktür.

PCC (Piridinyum klorokromat)

Primer alkollerin karboksilik aside kadar yükseltgenmesini engelleyerek reaksiyonu aldehit basamağında durduran özel bir yükseltgen ajan.

DİBAL-H (Diizobütilalüminyum hidrür)

Esterlerin aldehit basamağına indirgenmesinde kullanılan ve $LiAlH_4$'e kıyasla daha zayıf ve seçici olan indirgen reaktif.

Ozonür

Alkenlerin ozon ile parçalanması sırasında ilk aşamada meydana gelen, çinko ve asetik asit varlığında aldehit veya ketona dönüştürülen siklik peroksit ara ürünü.

Friedel-Crafts Açilasyonu

Aromatik bileşiklerin açil halojenürler ile tepkimeye sokularak keton yapılarının sentezlendiği elektrofilik aromatik sübstitüsyon tepkimesi.

Alkinlere su katımı

Merküri tuzları ve sülfürik asit varlığında Markovnikov kuralına uygun olarak yürüyen; uç alkinlerden metil alkil ketonları, iç alkinlerden ise dialkil ketonları oluşturan tepkime.

Karbonil kutuplaşması

$C=O$ bağında elektronegatifi yüksek oksijenin kısmi negatif ($\delta-$), karbon atomunun kısmi pozitif ($\delta+$) yük alarak nükleofilik saldırılara açık hale gelmesi durumu.

Yarı asetal (Hemiasetal)

Bir alkol molekülünün karbonil grubuna nükleofilik katılmasıyla oluşan; aynı karbon atomu üzerinde hem $-OH$ hem de $-OR$ grubu taşıyan genellikle kararsız yapı.

Asetal

Karbonil bileşiklerinin asit katalizörlüğünde iki molekül alkol ile tepkimesi sonucu aynı karbon atomuna iki adet $-OR$ grubunun bağlandığı kararlı yapı.

İmin

Aldehit ve ketonların primer aminlerle nükleofilik katılma ve ardından su eliminasyonu vermesiyle oluşan $R_1R_2C=N-R_3$ yapısındaki bileşik.

Clemmensen redüksiyonu

Karbonil grubunun, özellikle aromatik ketonlarda çinko amalgam ($Zn(Hg)$) ve asit varlığında doğrudan metilen grubuna ($-CH_2-$) indirgenmesi tepkimesi.

Wolff-Kishner redüksiyonu

Aldehit ve ketonların karbonil grubunun bazik ortamda hidrazin ile ısıtılarak metilene ($-CH_2-$) indirgenmesini sağlayan, aside dayanıksız bileşikler için uygun yöntem.

$\alpha$-Hidrojen

Karbonil grubuna komşu karbon atomunda yer alan ve bazla koparıldığında oluşan enolat anyonunun rezonansla kararlı kılınması nedeniyle asidik özellik gösteren hidrojen atomu.

Keto-enol tautomerisi

Keto formu ile enol formunun az miktarda asit veya baz varlığında bir proton transferiyle birbirine dönüştüğü dinamik denge hali.

Haloform reaksiyonu

Metil ketonların bazik ortamda halojenlerle tepkimeye girerek metil grubunda çoklu halojenlenme meydana getirmesi ve parçalanarak haloform ($CHX_3$) oluşturması tepkimesi.

Aldol tepkimesi

Karbonil bileşiklerinin bazik ortamda (örneğin seyreltik $NaOH$ ile asetaldehit) birleşerek $\beta$-hidroksialdehit veya $\beta$-hidroksiketon meydana getirdiği tepkime.

Aldol kondenzasyonu

Aldol katılma ürününden bir su molekülünün ayrılmasıyla ($-H_2O$) $\alpha,\beta$-doymamış karbonil bileşiğinin oluştuğu tepkime süreci.

Claisen-Schmidt tepkimesi

Bileşenlerden birinin keton, diğerinin ise $\alpha$-hidrojeni taşımayan bir aldehit olduğu ve tek bir çapraz ürün oluşturan özel aldol tepkimesi.