Inleiding tot de psychologie - Selectie HS Leiden - TP - jr. 1

Psychologie

Vakgebied dat zich bezighoudt met het beschrijven, verklaren, voorspellen en beïnvloeden van hoe mensen zich gedragen, hoe ze zich voelen en hoe ze denken.

Wetenschappelijk onderzoek in de psychologie

Onderzoek naar onderwerpen uit de psychologie volgens de methodologische maatstaven die daarvoor gelden in de sociale wetenschappen. Dit onderzoek beoogt kennis te verzamelen over een groep mensen (populatie) en hoe deze zich in algemene zin gedraagt of wat deze in algemene zin denkt of voelt. Er wordt gesproken van praktijkgericht onderzoek als wetenschappelijke onderzoeksmethoden worden ingezet om onderzoek te doen naar een probleem dat wordt geconstateerd in de praktijk en dat als doel heeft om concrete aanbevelingen te leveren voor het verbeteren van die praktijk.

Diagnostisch onderzoek

Het op systematische wijze inzetten van psychologische instrumenten om uitspraken te kunnen doen over een individu.

Praktijkgericht onderzoek

Een vorm van onderzoek waarin met behulp van formele onderzoeksmethoden kennis wordt gegenereerd die direct of snel kan bijdragen aan het handelen in de praktijk.

Kwantitatief onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek dat gebruikmaakt van het dichotoom of cijfermatig aanduiden van een beperkt aantal aspecten van de realiteit om patronen te ontdekken.

Kwalitatief onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek dat gebruikmaakt van unieke onderzoeksobjecten (in de psychologie meestal mensen) en de rijkheid en nuances binnen unieke onderzoeksobjecten om methodisch via taal, individuele ervaringen en betekenisgeving de realiteit te leren kennen.

Behavioral Activation System (BAS)

Systeem in de hersenen dat gekenmerkt wordt door impulsiviteit en gevoeligheid voor beloningen.

Biologische psychologie

Stroming in de psychologie die het psychisch functioneren van mensen onderzoekt in relatie tot de lichamelijke processen die ermee gepaard gaan.

Psychoanalyse

Stroming in de psychologie geïntroduceerd door Sigmund Freud, waarin het onbewuste een grote rol speelt in het psychisch functioneren van de mens. De term slaat ook op de therapievorm die is gebaseerd op het gedachtegoed van deze stroming.

Behaviorisme

Stroming in de psychologie die ervan uitgaat dat het gedrag van mensen is aangeleerd in reactie op de omgeving waar ze deel van uitmaken.

Experimenteel onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek waarin de effecten van verschillende mogelijke oorzaken die de onderzoeker onder controle heeft (de manipulaties) wordt gemeten.

Cognitieve psychologie

Stroming in de psychologie die het functioneren van mensen en problemen daarin verklaart vanuit mentale functies en de wijze waarop mensen informatie verwerken.

Cognietieve gedragstherapie (CGT)

Therapievorm die zich richt op het veranderen van irrationele of negatieve gedachten, waardoor emoties en gedragingen weer functioneel of minder disfunctioneel worden.

Positieve psychologie

Stroming in de psychologie die zich bezighoudt met de positieve eigenschappen van mensen en de mogelijkheden om die te versterken.

Evolutionaire psychologie

Stroming in de psychologie die het functioneren van de moderne mens probeert te verklaren vanuit de evolutietheorie.

Participatie

Actieve deelname aan de maatschappij in de vorm van betaald werk, onderwijs en scholing, of door actief te zijn in een vereniging, vrijwilligerswerk of ander maatschappelijk verband.

Ethiek

Ideeën over wat goed en slecht is en welke regels er zouden moeten gelden om goed en slecht van elkaar te onderscheiden.

Humanisme

Stroming in de psychologie die ervan uitgaat dat mensen een vrije wil hebben en van nature geneigd zijn zich te ontwikkelen.

Evidence-based werken (EBW)

Professioneel handelen dat gebaseerd is op de integratie van de kennis en ervaring van de professional, de kenmerken en voorkeuren van de klant, client of patient en recent wetenschappelijk bewijs.

Strategieën

Observeerbare elementen in interventies die worden toegepast om specifieke psychologische veranderingsprocessen te activeren.

N=1-studie

Het uitvoeren van metingen bij unieke individuen of unieke groepen in het kader van het evalueren en eventueel bijstellen van de behandeling of interventie.

Praktijkgericht onderzoek

Een vorm van onderzoek waarin met behulp van formele onderzoeksmethoden kennis wordt gegenereerd die direct of snel kan bijdragen aan het handelen in de praktijk.

Onderzoekend vermogen

De motivatie en de vaardigheden om kritisch te blijven over het eigen professionele handelen en kennistekorten te detecteren en aan te vullen.

Betrouwbaarheid

Een eigenschap van een meetinstrument die aangeeft in hoeverre een meting van dezelfde toestand bij herhaling hetzelfde resultaat zal opleveren, met een of meerdere getallen aangeduid.

Validiteit

Een eigenschap van een meetinstrument die aangeeft in hoeverre het meetinstrument ook daadwerkelijk meet wat men wil meten, vaak aangeduid met relaties met andere variabelen.

Commissie Testaangelegenheid Nederland (COTAN)

Deze commissie beoordeelt psychologische tests aan de hand van zeven criteria (uitgangspunten, kwaliteit handleiding, kwaliteit testmateriaal, normen, betrouwbaarheid, begripsvaliditeit en criteriumvaliditeit).

Big-Five model

Lexicaal persoonlijkheidsmodel met de eigenschappen extraversie, vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en intellect.

Factoranalyse

Een statistische bewerking van kwantitatieve data van een meetinstrument of set van items, met als doel te beoordelen of er een of meerdere aspecten (factoren) mee worden gemeten.

Within subjects

Een onderzoeksopzet waarbij verschillende deelnemers elk worden blootgesteld dezelfde reeks potentiele oorzaken (de manipulatie).

Between subjects

Een onderzoeksopzet waarbij deelnemers worden toegewezen aan verschillende condities waarin ze worden blootgesteld aan een enkele potentiele oorzaak (de manipulatie).

Crosssectioneel onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek waarbij de metingen plaatsvinden op een tijdstip.

Longitudinaal onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek waarbij metingen op ten minste twee tijdstippen met elkaar vergeleken kunnen worden.

Quasi-experimenteel onderzoek

Verschillende vormen van experimenteel onderzoek waarbij in ieder geval effectmetingen gedaan worden na het toedienen van een of meerdere oorzaken (de manipulaties) maar waarbij belangrijke aanpassingen worden gedaan ten opzichte van zuiver experimenteel onderzoek door bijvoorbeeld het achterwege laten van een voormeting, het niet includeren van een vergelijkingsgroep of het niet willekeurig toewijzen van deelnemers aan condities.

P-waarde

De kans dat het effect dat in de data gevonden is op toeval berust.

Statische toets

Een logische rekenkundige handeling waarin verschillende aspecten van de data, zoals gemiddelden, varianties en de hoeveelheid deelnemers, worden omgezet in een enkele toetswaarde die helpt om betekenis te geven aan de patronen in de data.

Effectgrootte

Een maat voor de sterkte van een bepaald verband.

95% betrouwbaarheidsinterval

Een interval met een onder- en bovengrens van de waarde die aangeeft waar die waarde als het onderzoek op exact dezelfde wijze zou worden herhaald, met 95% zekerheid binnen zou vallen.

Wetenschappelijke integriteit en ethiek

Het kennisgebied waarin de praktijk van wetenschappelijk onderzoek vanuit andere waarden (zoals privacy en autonomie) wordt beschouwd met als doel het beschermen van die andere waarden.

Gedragsverandering

Het proces waarmee het ene stabiele gedragspatroon verandert in het andere.

Psychologische veranderingsprocessen

Psychologische processen die maken dat de psychologische oorzaken van gedrag veranderen.

Functies van het oude gedrag

Bestaande gedragspatronen worden uitgevoerd om bepaalde redenen: de functies van dat gedrag. Bij gedragsverandering kunnen die functies het proces van verandering afremmen.

Investeringen in het nieuwe gedrag

Nieuwe gedragspatronen vergen investeringen in moeite, tijd en denken. Bij gedragsverandering kunnen die investeringen het proces van verandering afremmen.

Gedragsveranderingstechnieken (GVT’s)

Technieken die ten grondslag liggen aan observeerbare elementen in interventies die worden toegepast om specifieke psychologische veranderingsprocessen te activeren.

Doelen

Psychologische toestanden bedoeld om gewenste uitkomsten te verkrijgen.

Interventietechnieken

Observeerbare elementen in interventies die worden toegepast om de GVT’s aan te laten sluiten bij de psychologische veranderingsprocessen.

Omgevings-GVT’s

Observeerbare elementen in omgevingsinterventies die worden toegepast om specifieke psychologische veranderingsprocessen te activeren.

Interventieontwikkelmodel (IOM)

Een stapsgewijze procedure om evidencebased interventies te ontwikkelen.

Strategieën

Observeerbare elementen in interventies die worden toegepast om specifieke psychologische veranderingsprocessen te activeren.

Effectevaluatie

Wetenschappelijk onderzoek gericht op het meten van de mate waarin een bepaalde interventie daadwerkelijk tot de verwachte en gewenste effecten leidt.

Procesevaluatie

Wetenschappelijk onderzoek gericht op het meten van de mate waarin de geplande elementen van een interventie zijn toegepast en/of de mate waarin de verwachte veranderingsprocessen op verschillende niveaus zijn opgetreden.

Veranderstand

De toestand van en de relaties tussen een aantal determinanten van gedrag op het moment dat ze zodanig samenkomen dat gedragsverandering optreedt.

Overredende technologie

Alle technologische mogelijkheden die gebruikt worden om het gedrag van mensen te beinvloeden.

Persoonlijkheid

Stabiele en deels erfelijke verschillen in hoe mensen zich voelen, hoe ze denken en hoe ze zich gedragen.

Temperament

Eigenschappen die al bij jonge kinderen kunnen worden waargenomen.

Karakter

Eigenschappen die typerend voor iemand zijn. Vaak moraliserend.

Mean level stabiliteit

De mate waarin de gemiddelde scores van groepen personen stabiel blijven over de tijd.

Rangordestabiliteit

De mate waarin de positie van een individu in een groep stabiel is over de tijd.

Neurotische angst

Een conflict tussen het ego en het id. Iemand is dan bang zijn impulsen niet onder controle te kunnen houden.

Morele angst

Een conflict tussen ego en superego, als gevolg van het niet kunnen voldoen aan de regels van het superego.

Operante conditionering

Aanleren van gedrag omdat toevallig optredend gedrag wordt bekrachtigd.

Theorie van Maslow

Theorie die stelt dat mensen vijf behoeften hebben, die te ordenen zijn in een hierarchie. Volgens de theorie kan elke behoefte (behalve de laagste) pas worden vervuld als de onderliggende behoefte(n) is (zijn) bevredigd.

PEN-model

Eyencks psychobiologische model, bestaande uit psychoticisme, extraversie en neuroticisme.

Behavioral Activation System (BAS)

Systeem in de hersenen dat gekenmerkt wordt door impulsiviteit en gevoeligheid voor beloningen.

Behavioral Inhibation System (BIS)

Systeem in de hersenen dat gekenmerkt wordt door angst en gevoeligheid voor straffen.

Sensation seeking

Psychobiologische eigenschap die samenhangt met het niveau van monoamino-oxidase in het lichaam.

Big Five-model

Lexicaal persoonlijkheidsmodel met de eigenschappen extraversie, vriendelijkheid, vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en intellect.

Lexicaal onderzoek

Onderzoek waarin persoonlijkheidsbeschrijvende termen uit woordenboeken worden gehaald, worden voorgelegd aan proefpersonen, en worden geanalyseerd aan de hand van factoranalyse.

Five-Factor Model (FFM)

Model dat ten grondslag ligt aan een vragenlijst waarmee de factoren extraversie, vriendelijkheid, zorgvuldigheid, emotionele stabiliteit en openheid voor ervaringen worden gemeten

HEXACO-model

Persoonlijkheidsmodel met zes factoren, te weten de Big Five-factoren plus honesty-humility.

Commissie Testaangelegenheden Nederland (COTAN)

Deze commissie beoordeelt psychologische tests aan de hand van zeven criteria (uitgangspunten, kwaliteit handleiding, kwaliteit testmateriaal, normen, betrouwbaarheid, begripsvaliditeit en criteriumvaliditeit).

Cultuur

De gedeelde overtuigingen, waarden en gebruiken in een groep mensen die samen betekenis geven aan het leven en die worden uitgedrukt in en verspreid door de dagelijkse interactie tussen leden van de groep.

Waarden

Zaken die mensen belangrijk vinden in het leven.

Model van Hofstede

Model dat vijf dimensies onderscheidt waarin culturen van elkaar kunnen verschillen: machtsafstand, onzekerheidsvermijding, collectivisme versus individualisme, masculiniteit versus femininiteit en langetermijngerichtheid versus kortetermijngerichtheid.

Zelfbeeld

Het beeld dat mensen hebben van zichzelf en dat bestaat uit zelfkennis en zelfwaardering. Zelfkennis verwijst naar de informatie die mensen, door hun ervaringen, hebben opgedaan over zichzelf. Zelfwaardering verwijst naar het oordeel dat mensen over hun zelfbeeld hebben.

Sociale identiteit

Deel van de eigen identiteit dat mensen ontlenen aan hun lidmaatschappen van verschillende groepen.

Ingroup

De groep waarvan mensen zich onderdeel van voelen.

Need to belong

De behoefte aan ‘erbij horen’ en acceptatie door anderen.

Model van Berry

Model dat vier acculturatiestrategieen van elkaar onderscheidt op basis van de mate waarin mensen hun eigen cultuur behouden en contact maken met de nieuwe cultuur.

Acculturatie

Proces van omgang met en aanpassing aan een nieuwe of onbekende cultuur.

Coping

Omgaan met stress, problemen en/of negatieve emoties.

Stereotype

Set van kennis, ideeen en verwachtingen die men heeft over een bepaalde sociale groep

Directe communicatiestijl

Manier van communiceren die wordt gekenmerkt door het snel tot de kern komen van wat je wilt en bedoelt. Bij deze communicatiestijl wordt vooral gelet op wat (de woorden) iemand zegt (low-context communicatie).

Indirecte communicatiestijl

Manier van communiceren waarbij mensen verhuld zeggen wat ze willen of bedoelen. De precieze boodschap moet worden afgeleid uit lichaamstaal en de context waarin de woorden worden gesproken (high-context communicatie).

Emoties

Kortdurende gevoelens die ontstaan in reactie op een bepaalde gebeurtenis.

Display rules

Ongeschreven regels over hoe, wanneer en met wie bepaalde emoties gedeeld en uitgedrukt mogen worden.

Health locus of control

Mate waarin mensen een gevoel van controle ervaren over hun gezondheid.

Health literacy

Mate waarin mensen beschikken over de kennis en vaardigheden die nodig zijn om informatie over gezondheid te begrijpen, beoordelen en toe te passen in hun eigen leven.

Stress

De psychofysiologische reactie op relevante gebeurtenissen die op de lange duur negatieve lichamelijke gevolgen kan hebben.

Similarity-attraction-effect

Effect dat mensen zich meer tot elkaar aangetrokken voelen naarmate zij meer op elkaar lijken.

Sociale categorisatie

Het proces waarin mensen voor hen onbekenden onbewust, op basis van bepaalde kenmerken, indelen in een sociale groep of categorie.

Sociale normen

Verwachtingen die mensen in een groep van elkaar hebben en die aangeven hoe ze zich moeten gedragen.

Model van Pinto

Model waarin onderscheid wordt gemaakt tussen culturen op basis van de fijn- of grofmazigheid van de gedragsregels die in de cultuur worden gehanteerd.

Motivatie

De kracht die doelgericht gedrag activeert, aanstuurt en iemand doet volhouden.

Cultuurbewuste hulpverlening

Vorm van hulpverlening waarin expliciet rekening wordt gehouden met de etnisch-culturele achtergrond van clienten/patienten.

DSM-5

Vijfde versie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) van de American Psychiatric Association aan de hand waarvan daartoe opgeleide professionals psychische stoornissen kunnen vaststellen.

Contacthypothese

Hypothese dat negatieve stereotypering en discriminatie kunnen worden tegengegaan door leden van de ingroup en outgroup met elkaar in contact te brengen. Het contact moet daarbij wel voldoen aan een aantal voorwaarden.

Positieve interdependentie

Situatie waarin mensen een doel alleen maar kunnen bereiken als anderen, waarmee ze te maken hebben, ook hun doelen bereiken.

Positieve discriminatie

Het bevoordelen van iemand alleen maar omdat deze persoon lid is van een outgroup.

Common ingroup identity-model

Model dat stelt dat mensen positiever over de outgroup gaan denken als ze worden gestimuleerd om de ingroup en outgroup te zien als onderdeel van een grotere, overkoepelende groep.

Doeloriëntatie

De gerichtheid op het nastreven van een bepaald soort prestatiedoelen.