Psychologische verklaringen en psychotherapie

Woordenlijst van kernbegrippen, theorieën, denkfouten en afweermechanismen rondom psychologische verklaringsmodellen en psychotherapie.

Sigmund Freud

Grondlegger van de psychoanalyse (1856-1939) en auteur van De interpretatie van dromen (1899).

Id

De persoonlijkheidsstructuur die fungeert als bron van biologische driften en onbewuste verlangens en functioneert volgens het lustprincipe.

Ego

De bemiddelende instantie binnen het psychisch apparaat die rekening houdt met de realiteit en zoekt naar een realistisch compromis tussen de driften van het Id en de eisen van het Superego.

Superego

De structuur van de persoonlijkheid die het morele kompas vertegenwoordigt en de normen, waarden en regels van de maatschappij handhaaft.

Topografisch model

Het model van Freud waarin de menselijke geest is opgedeeld in drie verschillende niveaus van bewustzijn: het bewuste niveau, het voorbewuste niveau en het onbewuste niveau.

Voorbewust niveau

Het niveau van bewustzijn dat herinneringen en kennis bevat die op dit moment niet actief worden overdacht, maar met enige moeite wel naar het bewustzijn kunnen worden opgeroepen (zoals een telefoonnummer).

Onbewust niveau

Het diepste niveau van de psyche dat niet direct toegankelijk is voor het individu en onder meer verdrongen trauma's, driften en kinderlijke conflicten bevat.

Object-relatietheorie

Een psychodynamische theorie die na Freud is ontwikkeld en de klemtoon legt op de vroege relaties met hechtingsfiguren (vooral de moeder) via de opeenvolgende stappen van symbiose, individuatie en separatie.

Klassieke conditionering

Een leervorm beschreven door Pavlov waarbij een organisme leert om een voorheen neutrale prikkel te associëren met een betekenisvolle prikkel, waardoor dezelfde reactie ontstaat.

Operante conditionering

Een leertheoretisch proces (beschreven door Thorndike en Skinner) waarbij gedrag toeneemt of afneemt op basis van bekrachtigingen of straffende consequenties.

2-factorentheorie

Een verklarend leermodel dat stelt dat fobieën en angsten ontstaan via klassieke conditionering en vervolgens in stand worden gehouden doordat vermijdingsgedrag operant bekrachtigd wordt.

Ziektewinst

De positieve consequenties of voordelen die een patiënt (vaak onbedoeld) verwerft door symptomen te vertonen, zoals verhoogde aandacht, zorg of het ontlopen van verantwoordelijkheden.

Homeostase (bij probleemgedrag)

De neiging van een sociaal systeem (zoals een gezin) om een bestaande, vertrouwde dynamiek vast te houden, zelfs wanneer deze dynamiek pathologisch of destructief is.

Irrationele cognities

Onlogische, niet op feiten berustende gedachten die leiden tot irreële emotionele reacties en storend gedrag.

Disfunctionele cognities

Gedachten en overtuigingen die niet helpend zijn en het herstel, functioneren of probleemoplossend handelen van een persoon belemmeren.

Cognitieve herstructurering

Een therapeutische methode binnen de cognitieve therapie gericht op het systematisch opsporen, uitdagen en vervangen van storende denkpatronen door helpende gedachten.

Overgeneraliseren

Een cognitieve denkfout waarbij op basis van één enkel voorval een algemene, universele conclusie voor alle toekomstige situaties wordt getrokken.

Filteren

Een denkfout waarbij men zich uitsluitend focust op negatieve aspecten van een situatie en alle positieve signalen over het hoofd ziet of negeert.

Zwart-wit denken

Denken in absolute uitersten zonder tussenwegen; een situatie is in de ogen van de persoon ofwel een volmaakt succes, ofwel een totale mislukking.

Rampdenken

Een cognitieve vervorming waarbij direct wordt uitgegaan van het allerergst denkbare scenario dat kan plaatsvinden.

Emotioneel denken

De denkfout waarbij men veronderstelt dat een subjectieve emotie een objectief feit bewijst (bijvoorbeeld: 'ik voel me schuldig, dus ik móet wel iets fout hebben gedaan').

Musturbaties

Het hanteren van rigide en dwingende interne regels vol 'moeten' en 'mogen' ten aanzien van zichzelf of anderen.

Love-junk

Een extreme, dwingende behoefte om door iedereen te allen tijde aardig en leuk gevonden te worden.

Gedachtenlezen

De aanname dat men exact weet wat een ander denkt of van hen vindt zonder dit daadwerkelijk te toetsen.

Personaliseren

Een denkfout waarbij externe gebeurtenissen of reacties van anderen die niets met de betrokkene te maken hebben, volledig op zichzelf worden betrokken.

Psychotherapie

De behandeling van psychische problemen of stoornissen met behulp van psychologische methoden door daartoe opgeleide deskundigen via doelbewust gevoerde therapeutische gesprekken.

Regressie

Een psychodynamisch proces waarbij een individu onder invloed van spanning of angst terugvalt in een vroeger, infantieler en primitiever gedragspatroon.

Overdracht

Het fenomeen waarbij een patiënt gevoelens, verlangens en relationele patronen uit vroegere hechtingsrelaties projecteert op de therapeut of hulpverlener.

Tegenoverdracht

De bewuste en onbewuste reacties en emoties die bij de hulpverlener worden gewekt onder invloed van het gedrag en de overdracht van de patiënt.

Weerstand

De bewuste of onbewuste psychische krachten bij een patiënt die zich verzetten tegen het therapeutische proces, inzicht en verandering.

Vrije associatie

Een psychoanalytische techniek waarbij de cliënt wordt gevraagd om ongefilterd alle opkomende gedachten, beelden en gevoelens te verwoorden zonder zelfcensuur.

Duiding

Een interventie waarbij de psychodynamische therapeut de betekenis van gedrag, dromen of belevingen interpreteert om de patiënt inzicht te verschaffen.

Systematische desensitisatie

Een gedragstherapeutische techniek waarbij een patiënt stapsgewijs en gecontroleerd wordt blootgesteld aan steeds angstaanjagendere prikkels, veelal gekoppeld aan ontspanning.

Exposure

Een leertheoretische interventie waarbij een cliënt langdurig wordt blootgesteld aan een beangstigende situatie zonder te vluchten, totdat de fysiologische angstreactie uitdooft.

Werkzame factoren van psychotherapie

Het empirically onderbouwde taartdiagram dat het therapeutisch effect toeschrijft aan spontane verbetering ($40\%$), algemene factoren ($30\%$), de specifieke methode/techniek ($15\%$) en het placebo-effect ($15\%$).

Placebo-effect (psychotherapie)

Het aandeel van circa $15\%$ in het therapiesucces dat berust op de geloofwaardigheid van de behandeling en de positieve herstelverwachting van de patiënt.

Onvoorwaardelijke acceptatie

Een fundamentele grondhouding binnen de cliëntgerichte psychotherapie waarbij de therapeut de cliënt zonder voorwaarden, afkeuring of oordelen respecteert en aanvaardt.

Eclectische houding

Een therapeutische werkwijze waarbij elementen en technieken uit verschillende therapeutische stromingen worden gecombineerd op basis van wat het meest geschikt is voor de specifieke patiënt.

Rationalisatie

Een afweermechanisme volgens Townsend waarbij men onaanvaardbaar gedrag of falen rechtvaardigt met plausibele, logisch klinkende excuses.

Projectie

Een afweermechanisme waarbij een individu eigen onacceptabele impulsen, eigenschappen of motieven toeschrijft aan anderen.

Intellectualisatie

Een afweermechanisme waarbij pijnlijke emoties worden vermeden door een probleem puur cognitief, statistisch en abstract te benaderen.

Verplaatsing

Het ontladen van opgekropte emoties (zoals woede of frustratie) op een minder bedreigend doelwit of een andere persoon dan de oorspronkelijke veroorzaker.

Reactievorming

Een afweermechanisme waarbij onaanvaardbare wensen of vijandige gevoelens worden gemaskeerd door juist het tegenovergestelde gedrag overdreven te manifesteren.

Ongedaan maken

Een afweermechanisme waarbij men een schuldgevoel of agressieve actie symbolisch probeert te neutraliseren door middel van een overdreven positieve tegenprestatie.

Verdringing

Het onbewust wegdrukken van traumatische of bedreigende ervaringen naar het onbewuste, resulterend in geheugenhiaten.

Onderdrukking

Het bewust en doelgericht opzijzetten van storende gedachten, zorgen of emoties om adequaat te kunnen blijven functioneren in het hier-en-nu.