Tıbbi Terminoloji: Terim Yapıları, Ön Ekler ve Son Ekler

Tıbbi terimlerin bileşenleri (kök, ön ek, son ek, kaynaştırma ünlüsü), terim türleri (basit, kompleks, düzensiz) ve sık kullanılan ön ek ile son eklerin anlamları.

Düzenli Tıbbi Terimler

Kök içeren; basit terimler (K+S veya Ö+K+S) ve kompleks terimler [(K1+K2+…Kx)+S veya Ö+(K1+K2+…Kx)+S] şeklinde sınıflandırılan tıbbi terimlerdir.

Düzensiz Tıbbi Terimler

Bünyesinde kelime kökü barındırmayan, yalnızca bir ön ek ve bir son ekin (Ö + S) birleşmesiyle meydana gelen tıbbi terimlerdir (ör. microscope).

Basit Terim

Tek bir kök ve son ekten (K+S) veya bir ön ek, tek bir kök ve son ekten (Ö+K+S) oluşan düzenli tıbbi terim yapısıdır.

Kompleks Terim

Birden fazla kök ile bir son ekin [(K1+K2+….Kx)+S] ya da bir ön ek, birden fazla kök ve bir son ekin [Ö+(K1+K2+….Kx)+S] birleşimiyle kurulan terim yapısıdır.

Kaynaştırma Ünlüsü Kuralı

Tıbbi terim birleştirilirken son ek sessiz bir harf ile başlıyorsa, kelimenin oluşumunda kökler veya ek arasında kaynaştırma ünlüsünün yer alması zorunludur.

Anatomik Bölgeye Göre Sıralama Kuralı

Kompleks terimi meydana getiren köklerin tamamı anatomik terimlerden oluşuyorsa, terimin yukarıdan (proksimalden) merkeze ve merkezden aşağıya (distale) doğru sıralanması kuralıdır (ör. Otorhinolaryngology).

Fizyolojik Fonksiyona Göre Sıralama Kuralı

Kompleks terim oluşturulurken ilgili organların sistemdeki işlevsel/fizyolojik sırasının dikkate alınması kuralıdır (ör. sindirim sisteminde ağızdan anüse doğru: mide ve bağırsak için Gastroenterologia).

Hepatitis

Hepat/o (karaciğer) kökü ve -itis (iltihap) son ekinin birleşmesiyle oluşan, karaciğer iltihabı anlamına gelen basit terim.

Pancarditis

Pan- (bütün) ön eki, cardi/o (kalp) kökü ve -itis (iltihap) son ekinin birleşmesiyle oluşan, kalbin tamamının iltihaplanmasını bildiren basit terim.

Gastroenterologia

Gastr/o (mide), enter/o (bağırsak) kökleri ve -logia (bilim) son ekinden oluşan, mide ve bağırsakları inceleyen bilim dalı anlamındaki kompleks terim.

Otorhinolaryngology

Ot/o (kulak), rhin/o (burun), laryng/o (boğaz) kökleri ve -logia (bilim) son ekinin birleşimiyle oluşan, yukarıdan aşağıya anatomik sıraya göre dizilmiş Kulak-Burun-Boğaz Bilimi (KBB).

Atrioventricular

Atri/o (kalbin kulakçığı), ventricul/o (ventrikül, kalbin karıncığı) ve -ar (ile ilgili) öğelerinden oluşan; kalpte kulakçık ve karıncığı beraber ilgilendiren durumları tanımlayan terim.

Gastroduodenostomy

Hastalıklı duodenum kısmı çıkarıldıktan sonra mide ile geri kalan duodenum parçası arasında ağız ağıza dikilerek yeni bir geçit oluşturulması ameliyatı.

A-

Yokluğu, eksikliği anlamına gelen ön ek (ör. Asplenia: Dalağın bulunmaması).

Anti-

Karşıt, zıt anlamına gelen ön ek (ör. Antibacterial: Bakterilere karşı).

Ante-

Ön, önce, önceki anlamına gelen ön ek (ör. Anteorbital: Göz çukurunun önünde).

Bi-

İki anlamına gelen ön ek (ör. Bilateral: İki yan).

Brady-

Yavaş anlamına gelen ön ek (ör. Bradycardia: Kalbin yavaş atması).

Circum-

Çevresi anlamına gelen ön ek (ör. Circumcorneal: Kornea çevresinde).

Contra-

Karşıt, zıt anlamına gelen ön ek (ör. Contraception: Gebeliğe karşı).

Con-

İle anlamına gelen ön ek (ör. Congenital: Doğum ile gelen).

Dys-

Kusurlu, bozuk anlamına gelen ön ek (ör. Dysrythmic: Ritmik bozuk olması).

Endo-

İç, içinde anlamına gelen ön ek (ör. Endocrine: İç salgı yapan).

Extra-

Dış, dışında anlamına gelen ön ek (ör. Extracerebral: Beynin dışında).

Epi-

Üst, üstünde anlamına gelen ön ek (ör. Epidermis: Derinin üstü).

Eu-

İyi, normal anlamına gelen ön ek (ör. Eupepsia: İyi sindirim).

Hemi-

Yarı, tek taraflı anlamına gelen ön ek (ör. Hemifacial: Yüzün yarısı ile ilgili).

Hyper-

Aşırı, fazla anlamına gelen ön ek (ör. Hyperacid: Asiditesi fazla).

Hypo-

Az, düşük anlamına gelen ön ek (ör. Hypocalcemia: Düşük kalsiyum).

İnfra-

Altında, aşağısında anlamına gelen ön ek (ör. İnfracostal: Kaburgaların altında).

İnter-

Ortasında, arasında anlamına gelen ön ek (ör. İntercostal: Kaburgaların arasında).

İntra-

İçinde anlamına gelen ön ek (ör. İntragastic: Mide içinde).

Macro-

Büyük anlamına gelen ön ek (ör. Macrolabia: Dudakların büyük olması).

Micro-

Küçük anlamına gelen ön ek (ör. Microcardia: Kalbin küçük olması).

Multi-

Birden fazla anlamına gelen ön ek (ör. Multifactorial: Birden çok faktörün etkisiyle).

Mega-

Aşırı büyük anlamına gelen ön ek.

Mal-

Kötü anlamına gelen ön ek.

Para-

Yanında, yakınında anlamına gelen ön ek (ör. Paracentral: Merkeze yakın).

Peri-

Çevresinde anlamına gelen ön ek (ör. Perianal: Anüs çevresinde).

Post-

Sonrasında, son anlamına gelen ön ek (ör. Postabortal: Düşük sonrası).

Poly-

Çok sayıda anlamına gelen ön ek (ör. Polycystic: Yapısında çok sayıda kist bulunan).

Pre-

Ön, öncesinde anlamına gelen ön ek (ör. Prepubertal: Ergenlik öncesinde).

Quadri-

Dörtlü, dördüncü anlamına gelen ön ek (ör. Quadriplegic: Dört ekstremitesi de felçli).

Semi-

Yarı, yarım anlamına gelen ön ek (ör. Semicoma: Yarı koma).

Super-

Normalden fazla anlamına gelen ön ek (ör. Supernutrition: Normalden fazla beslenme).

Supra-

Yukarısında, üstünde anlamına gelen ön ek (ör. Supralumbar: Bel bölgesinin üstünde).

Sub-

Altında anlamına gelen ön ek.

Re-

Geriye doğru, yeniden anlamına gelen ön ek (ör. Reinfection: Yeniden enfeksiyon).

Tachy-

Hızlı anlamına gelen ön ek (ör. Tachypnea: Hızlı solunum).

Tetra-

Dört, dörtlü anlamına gelen ön ek (ör. Tetracuspid: Dört kapakcıklı).

Trans-

Aracılığıyla, içinden geçen anlamına gelen ön ek (ör. Transcutaneous: Deri yoluyla).

Tri-

Üç anlamına gelen ön ek (ör. Trimester: Üç aylık süre).

Uni-

Tek anlamına gelen ön ek (ör. Unilobar: Tek loblu).

Ultra-

Daha fazla anlamına gelen ön ek.

-algia

Ağrı anlamına gelen son ek.

-asis / -iasis

Anormal durum anlamına gelen son ek.

-ac, -al, -ar

İle ilgili anlamına gelen son ekler.

-ectasia

Genişleme anlamına gelen son ek.

-emia

Kan ile ilgili anlamına gelen son ek.

-ectomy

Cerrahi yolla kesip çıkarma anlamına gelen son ek.

-cele

Fıtık anlamına gelen son ek.

-cyte

Hücre anlamına gelen son ek.

-centesis

Sıvı çekmek anlamına gelen son ek.

-graph

Görüntüleme, kaydetme cihazı anlamına gelen son ek.

-graphy

Görüntüleme, kaydetme anlamına gelen son ek.

-gram

Görüntüleme sonucu, kayıt anlamına gelen son ek.

-itis

İltihaplanma anlamına gelen son ek.

-ism

Belirli bir durum yada yöntem anlamına gelen son ek.

-logia

Bilim anlamına gelen son ek.

-logist

Uzman anlamına gelen son ek.

-megaly

Büyüme anlamına gelen son ek.

-oma

Tümör anlamına gelen son ek.

-osis

İltihaplı olmayan hastalık durumu anlamına gelen son ek.

-pathy

Hastalık anlamına gelen son ek.

-plasty

Onarım anlamına gelen son ek.

-phobia

Korku anlamına gelen son ek.

-stomy

Cerrahi yolla ağızlaştırma anlamına gelen son ek.

-scopy

İnceleme anlamına gelen son ek.

-scope

İnceleyen alet anlamına gelen son ek.

-tomy

Cerrahi kesi anlamına gelen son ek.

-um

Yapı, doku anlamına gelen son ek.

Basit Terim

Kök ve son ek ($K+S$) veya ön ek, kök ve son ekten ($Ö+K+S$) oluşan düzenli tıbbi terim türüdür.

Kompleks Terim

Birden fazla kök ile son ek ($(K_1+K_2+\dots+K_x)+S$) veya ön ek, birden fazla kök ve son ekten ($Ö+(K_1+K_2+\dots+K_x)+S$) meydana gelen düzenli terim türüdür.

Düzensiz Terim

Kök içermeyen, yalnızca ön ek ve son ekin ($Ö+S$) birleşimiyle oluşan terim yapısıdır (Örnek: micro- [küçük] ve -scope [inceleme aleti] birleşimiyle oluşan microscope).

Kaynaştırma Ünlüsü Kuralı

Tıbbi terim birleştirilirken son ek sessiz bir harf ile başlıyorsa, kelimenin oluşumunda kaynaştırma ünlüsü yer almak zorundadır.

Anatomik Bölgeye Göre Sıralama Kuralı

Kompleks terimi oluşturan köklerin tümü anatomik terimlerden oluşuyorsa, terim yukarıdan (proksimalden) merkeze ve merkezden aşağıya (distale) doğru sıralanır (Örnek: Otorhinolaryngology / KBB).

Fizyolojik Fonksiyona Göre Sıralama Kuralı

Kompleks terimi meydana getiren organ köklerinin sistem içerisindeki işlevsel sırasına göre dizilmesidir (Örnek: Sindirim sisteminde Gastr/o enter/o -logia).

Hepatitis

Hepat/o (karaciğer) kökü ve -itis (iltihap) son ekinin birleşmesinden oluşan, karaciğer iltihabı anlamına gelen basit terimdir.

Pancarditis

Pan- (bütün) ön eki, cardi/o (kalp) kökü ve -itis (iltihap) son ekinin birleşmesiyle oluşan basit terimdir.

Gastroenterologia

Gastr/o (mide), enter/o (bağırsak) kökleri ve -logia (bilim) son ekinden oluşan, mide ve bağırsakları inceleyen bilim dalıdır.

Atrioventricular

Kalpte kulakçık ve karıncığı beraber ilgilendiren durumdur (atri/o: kalbin kulakçığı, ventricul/o: kalbin karıncığı, -ar: ile ilgili).

Gastroduodenostomy

Hastalıklı duodenum kısmı çıkarıldıktan sonra mide ile geri kalan duodenum parçası arasında ağız ağıza dikilerek yeni geçit oluşturulması işlemidir.

A-

Yokluğu, eksikliği ifade eden ön ektir (Örnek: Asplenia: Dalağın bulunmaması).

Anti-

Karşıt, zıt anlamına gelen ön ektir (Örnek: Antibacterial: Bakterilere karşı).

Ante-

Ön, önce, önceki anlamına gelen ön ektir (Örnek: Anteorbital: Göz çukurunun önünde).

Bi-

İki anlamına gelen ön ektir (Örnek: Bilateral: İki yan).

Brady-

Yavaş anlamına gelen ön ektir (Örnek: Bradycardia: Kalbin yavaş atması).

Circum-

Çevresi anlamına gelen ön ektir (Örnek: Circumcorneal: Kornea çevresinde).

Contra-

Karşıt, zıt anlamına gelen ön ektir (Örnek: Contraception: Gebeliğe karşı).

Con-

İle anlamına gelen ön ektir (Örnek: Congenital: Doğum ile gelen).