Religie, Zingeving en Levensbeschouwing (H2-6)

Deze flashcards behandelen de historische Jezus, de evolutie tussen geloof en wetenschap, de psychologische kenmerken van de neoliberale samenleving en de belangrijkste ethische theorieën en mechanismen van het kwaad.

Historisch-kritisch onderzoek

Een wetenschappelijke benadering die vanaf de 19e eeuw ontstond om bronnen over Jezus historisch te bestuderen, los van geloofsbelijdenissen.

Christus

Een eretitel voor Jezus van Nazareth en geen familienaam; het verwijst naar een geloofskwestie en is daarom geen object van historisch-kritisch onderzoek.

Dionysius Exiguus

De monnik die in de 6e eeuw de christelijke jaartelling (AD) startte op basis van het geboortejaar van Jezus, hoewel hij zich enkele jaren vergiste.

Aramees

De spreektaal van de mensen in Palestina die Jezus gebruikte als religieuze leraar om zijn boodschap over te brengen.

Rijk Gods

Het centrale thema in het onderricht van Jezus, gekenmerkt door eenheid met God en de naaste, heling, hoop en ethische geboden.

Abba

De standaardformule waarmee kinderen hun eigen vader aanspreken, door Jezus gebruikt in zijn gebedspraktijk om zijn verbondenheid met de Vader aan te duiden.

Harmoniemodel

De middeleeuwse visie waarin geloof en wetenschap perfect samengaan, waarbij God wordt gekend via het boek van de Bijbel en het boek van de natuur.

Geocentrisch wereldbeeld

Het Ptolemeïsche model waarin de aarde het centrum van de kosmos is en alle hemellichamen eromheen draaien.

Heliocentrisme

Het wetenschappelijke model verdedigd door Copernicus en Galilei waarin de zon centraal staat in de kosmos.

Deïsme

De visie dat God de kosmos als een machine heeft geschapen met onwrikbare natuurwetten, maar zich daarna heeft teruggetrokken (de horlogemaker-analogie van William Paley).

Sciëntisme

Een radicale stroming die stelt dat wetenschap de enige geldige manier is om de werkelijkheid te beschrijven en dat religie overbodig zal worden.

Auguste Comte

De Franse filosoof die de intellectuele geschiedenis indeelde in een mythologisch, een metafysisch en een wetenschappelijk tijdvak.

Logisch positivisme

Filosofische stroming onder impuls van Wittgenstein die stelt dat alleen verifieerbare, beschrijvende taal zinvol is.

Kloofmodel

Het model van Ludwig Wittgenstein waarin religie en wetenschap verschillende, onvergelijkbare (incommensurabele) taalspelen zijn.

Paradigma

Een term van Thomas Kuhn voor het heersende theoretische kader waarbinnen wetenschappers puzzels oplossen totdat er een wetenschappelijke revolutie plaatsvindt.

Sekte

Volgens de Belgische adviesinstantie: een groepering met een religieus doel die zich schuldig maakt aan schadelijke onwettige activiteiten of de menselijke waardigheid aantast.

Borderline times

De term waarmee psychiater Dirk De Wachter de hedendaagse neoliberale samenleving beschrijft aan de hand van kenmerken zoals instabiliteit, impulsiviteit en leegte.

Métarécits

De traditionele 'grote verhalen' (zoals christendom of socialisme) die vroeger dienden als collectieve zingevingskaders maar nu grotendeels verdwenen zijn.

Angstcultuur

Een door Frank Furedi beschreven fenomeen waarbij de persoonlijke veiligheid groot is, maar de subjectieve angst paradoxaal genoeg toeneemt en leidt tot controledrang.

Controlitis

Een term van Filip Rogiers voor de obsessieve neiging om elk risico in het leven te willen beheersen en de 'CEO van eigen leven' te zijn.

Henri Nouwen

Een Nederlandse priester en psycholoog wiens spirituele boeken nadruk leggen op innerlijke vrijheid, ontvankelijkheid en de beweging naar binnen.

Gastvrijheid (in spirituele zin)

Het creëren van een open ruimte waar de Ander kan binnentreden zonder geïnstrumentaliseerd of vastgehouden te worden.

Utilitarisme

Een ethische stroming van Jeremy Bentham die stelt dat een handeling goed is als ze leidt tot het grootste nut voor het grootste aantal mensen.

Deontologie

De plichtsethiek waarbij de nadruk ligt op de handeling zelf en het naleven van universele morele regels, onafhankelijk van de gevolgen.

Deugdenethiek

Een ethiek die focust op de morele kwaliteit en karaktervorming van de handelende persoon (de vraag: 'Wie moet ik zijn?').

Phronèsis

Aristotelische term voor praktische wijsheid of moreel inzicht dat groeit vanuit de praktijk om in complexe situaties het juiste oordeel te vellen.

Personalisme

Een mensbeeld ontwikkeld door denkers als Mounier, Maritain en Louis Janssens, waarin de mens wordt gezien als een uniek subject in relatie tot de gemeenschap.

Diabolisering

Het proces waarbij de dader van kwaad volledig wordt gelijkgesteld met het kwaad zelf, wat vaak leidt tot een spiraal van wraak.

De banaliteit van het kwaad

De theorie van Hannah Arendt naar aanleiding van Adolf Eichmann, die stelt dat gruwelijke misdaden voort kunnen komen uit banale motieven zoals plichtsbesef.

Ethisering

Een mechanisme waarbij een dader zijn kwade daden rechtvaardigt door te beweren dat ze dienen voor een 'hoger' goed of ideaal.

Fragmentatie

Een psychologisch mechanisme waarbij een persoon zijn identiteit opsplitst in verschillende rollen om morele verantwoordelijkheid voor daden te ontlopen.

Vergeving

Een proces waarbij het kwaad onder ogen wordt gezien, maar de dader niet langer samenvalt met de misdaad, waardoor haat en wraakgevoelens worden uitgewist.